ڈا. جگتار دی ڈائِری اُس دے پاکِستانی مِتّراں دے ٹَیلِیپھۄن نمبّراں نال بھری ہۄئی سی۔ پہِلے دِن سویرے اُٹھدِیاں ہی اُسنے ٹَیلِیپھۄن چُکِّیا تے لاہَۄر دے ستھانک تے نیڑے-تیڑے دے مِتّراں نُۄں آپݨے آئُݨ دی خبر دِتّی۔ اگلے دِن سویرے مَینُۄں کہِݨ لگّا٬ ‘’سںدھُّۄ! یار آہ پھۄن پھڑائیِں ذرا۔ پاکپٹن ’چ آپݨا مِتّر ہَے اِک اُمر گنی…اُہنُۄں کہِںدّے آں…آپݨی کار-کُۄر لَے کے آوے۔ سانُۄں گھُماوے-پھِراوے…دۄ دِن لاہَۄر وِچ…۔‘’
ہَیرانی دی گلّ٬ پھۄن سُݨدِیاں ہی اُمر گنی تِیار ہۄئِیا۔ دُپہِر تک ڈرائیِور تے کار سمیت اُہ پھلَیٹِیذ ہۄٹل آݨ پُجّا۔ سلیٹی رںگّ دی سلوار کمِیذ٬ پہِلوانی جِسم تے والاں دا وی پہِلوانی کٹّ۔ اکھّاں ’تے نذر دِییاں اَینکاں۔ تھۄڑھا چِر پہِلاں مکّے دا ہجّ کرکے پرتِیا سی۔
‘’ہاجی لۄک مکّے نُۄں جاںدے تے اسِیں جاݨا تخت ہذارے۔‘’ جگتار نیں ہسّ کے اُس نُۄں گل نال لائِیا تے پھِر ساڈی دۄہاں دی جاݨ-پچھاݨ کروائی۔
اُمر گنی ’بَیںک آپھ پٹِیالا‘ وِچۄں جنرل مَینیجر دے اہُدے تۄں پِچھّے جِہے رِٹائِر ہۄئِیا سی۔ پںدّراں سۄلاں سال پہِلاں جدۄں اُہ مُلتان وِچ ہُںدّا سی تاں اُس نیں جگتار نُۄں خت لِکھِیا تے اُس نال رابتا بݨائُݨ دی اِچھّا ذاہِر کِیتی۔ اُہ آپ وی اچھّا شائِر ہَے تے جگتار دی شائِری دا کدردان۔ ختاں دا سِلسِلا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ مُہبّت بھرے شبداں ’چ بھِجّ کے دۄستی گُۄڑھی اتے بھاری ہُںدّی گئی۔ اِسے دۄستی دے ماݨ وِچۄں ہی جگتار نیں کِسے خاس وِشے نال سبںدھّت کُجھ پُستکاں دی اُس کۄلۄں مںگّ کِیتی تاں اُس نیں اُس وِشے نال سمبّدھت جِنِّییاں کِتاباں مِلدِییاں سن٬ خرِید کے جگتار نُۄں بھیج دِتِّییاں۔ تِنّ ہذار دے کرِیب مُلّ دِییاں کِتاباں۔ پھِر اُہ لاہَۄر بدل کے آئِیا تاں جگتار نیں سِکِّیاں نال سبںدھّت کُجھ کِتاباں دی مںگّ کِیتی۔ اگلی ڈاک وِچ ہی کِتاباں پہُںچّ گئیِیاں۔ جگتار دی پتنی نیں ہسّ کے کِہا٬ ‘’تُسِیں کی پاکھںڈّ بݨائِئَے۔ وِچارے نُۄں رۄذ کِسے ناں کِسے کِتاب دی مںگّ رکھّ دِںدّے ہۄ۔‘’
پتنی دی مِٹھّی جھِڑک سُݨ کے جگتار ہسّ پِیا٬ ‘’بھلِیئے لۄکے! اجے تاں تَینُۄں مَیں اِہ نہِیں دسِّیا کِہ مَیں اُس نُۄں ملِکا ہاںس٬ جِتھّے وارِس نیں ہِیر لِکھی سی اتے ورِس دی مذار دِییاں رںگّدار تسوِیراں کھِچّ کے بھیجݨ لئی چِٹھّی لِکھی ہۄئی ہَے۔‘’
کُجھ دِناں وِچ ہی نَیگیٹِواں سمیت تسوِیراں پہُںچّ گئیِیاں۔ اِہ بیغرذ دۄستی سی پر پھِر وی مۄڑویں مُہبّتی سںکّیت وجۄں اَیتکِیں ڈا. جگتار نیں وی آپݨے کِسے رِشتیدار دے ہتھّ اُس لئی کپّڑے٬ لۄئیِیاں تے ہۄر سامان بھیجِیا۔ اِںج دۄستی پِیچوِیں تۄں پِیچوِیں ہُںدّی گئی۔ 1998 وِچ جدۄں جگتار پاکِستان گِیا تاں اُدۄں گُجراںوالے سی اُمر گنی دی پۄسٹ۔ جگتار نیں پھۄن کِیتا تاں اُس دسِّیا کِہ بھاویں وڈّے اہُدے کارن تے وِشیش تَۄر ’تے اُنہاں دِناں وِچ ودھ گئے کمّ سدکا اُس دِییاں مِیٹِںگّاں چل رہِییاں ہن پر اُہ بھاویں تھۄڑھے سمیں لئی ہی آوے٬ اُس نُۄں مِلݨ ذرُۄر لاہَۄر آویگا۔
اُمر گنی لاہَۄر آئِیا۔ ادھّا-پَۄݨا گھںٹّا مُلاکات ہۄئی تے پھِر ڈِئۄُٹی ’تے پرت گِیا۔ ادھّے-پَۄݨے گھںٹّے دے مِلاپ والی سۄلاں ورہِیاں ’تے پھَیلی اِہ دۄستی اجّ پھِر آپݨے جلَۄء وِچ میرے ساہمݨے سی۔ مِتّر دا پھۄن سُݨِیا تے اُمر گنی کار لَے کے بھجّا آئِیا۔ جِویں لاواں لَے رہے جۄگا سِںگھّ نُۄں گُرُۄ دا سُنیہا مِلِیا ہۄوے اتے اُہ لاواں وِچے چھڈّ کے آپݨے گُرُۄ ولّ تُر پِیا ہۄوے۔
ہۄر وی مِلݨ-گِلݨ والِیاں دی بھِیڑ سی۔ مَیں وی چاہُںدّا ساں کِہ دۄویں مِتّر دیر بائد مِلے ہن تاں رجّ کے گلّاں کر لَیݨ۔ دۄواں نُۄں چھڈّ کے مَیں پُستکاں دے سٹالاں ولّ چلا گِیا۔ ادھّا کُ گھںٹّا گھُمّ-گھُما کے جدۄں مَیں واپس پرتِیا تاں پرہے باہرلے ہال وِچ اِک پاسے جگتار اِک اَۄرت کۄل بَیٹھا ہۄئِیا سی۔ دُۄجی کُرسی اُتے پںدّراں-سۄلاں ورہِیاں دی خُۄبسُۄرت مُٹِیار بَیٹھی ہۄئی سی۔ جگتار نیں مَینُۄں اِشارے نال کۄل سدِّیا تے میرے بارے دسّدِیاں اُس اَۄرت بارے جاݨ-پچھاݨ کروائی٬ ‘’اِہ بِیبی کھاور راجا اے گُجّراںوالے تۄں۔ پیشے تۄں وکِیل اےَ۔ اُںج بہُت اچھّا افسانا لِکھدی اے۔ تے اِہ میری بچّی ہَے٬ میری دھی…ال برکات…’’ اُس نیں نیڑے بَیٹھی کھاور راجا دی مُٹِیار دھی ولّ اِشارا کِیتا۔
کھاور راجا اجے ہُݨے ہُݨے ہی آئی سی تے اجے مُڈھلِییاں گلّاں ہی چلّ رہِییاں سن۔
‘’اچھّا! تُۄں میری ماں بارے دسّ! کی ہال ہَے اُسدا…’’ جگتار کھاور دی امّی بارے پُچھّ رِہا سی۔
اِہ پتا لگّݨ ’تے کِہ کھاور دی امّی دی پِچھّے جِہے مَۄت ہۄ گئی ہَے٬ جگتار نُۄں ڈاڈھا سدما لگّا تے اُہنے دُکھّ بھرِیا گِلا کِیتا٬ ‘’تُسِیں مَینُۄں کِئۄں ناں دسِّیا؟‘’
‘’اسی کِہا اَیویں دُکھی تے پْریشان ہۄوۄگے۔‘’ جگتار پِچھلِییاں یاداں وِچ اُتر گِیا۔ اُس تۄں بائد وِچ ٹۄٹا-ٹۄٹا کرکے جِہڑی کہاݨی بݨی اُہ کُجھ اِںج سی جگتار دی آپݨی ذُبانی:
‘’بہُت سال ہۄئے مَینُۄں امِین خِیال ہُراں نیں کِہا کِہ تُۄں گُجّراںوالے آئُݨَے۔ مَینُۄں ہۄر تاں اُتھے کۄئی نہِیں سی جاݨدا اُدۄں۔ اِک مُہسِن ناں دا بںدّا سی٬ سٹُۄڈِئۄ چلائُںدا سی۔ امِین خِیال نیں کِہا کِہ اُس کۄل گھر دا پتا-پُتا پُچھّ لوِیں۔ مَیں لںگھّ رِہا سی کِہ اِک بںدّا آئِیا تے مَینُۄں کِہا کِہ تُہانُۄں اِک ماتا جی بُلائُںدے نیں۔ مَینُۄں تاں اُتھے کۄئی جاݨدا نہِیں۔ مَینُۄں بھلا کِہڑی ماتا نیں بُلائُݨا سی! اُہ اسل وِچ کھاور دی ماتا سی۔ اِہ اُدۄں رام-گلی وِچ رہِںدّے ہُںدّے سن۔ ’کُدسی‘ میرے نال سی۔ کہِݨ لگّا٬ ‘’جاݨ ’چ کی ہرج اے۔‘’ اسِیں چلے گئے۔
بذُرگ ماتا نیں سانُۄں بِٹھائِیا تے بڑے مۄہ نال میرے ولّ ویکھݨ لگّی۔ کہِںدّی٬ ‘’تُۄں مَینُۄں آپݨے بچِّیاں ورگا لگدا ایں۔ میرا آپݨا پُتّ!’’
مَیں پُچھِّیا٬ ‘’ماتا جی٬ کی تُہاڈا آپݨا کۄئی پُتّر نہِیں؟‘’ تاں کہِںدّی٬ ‘’پُتّ وی ہَے تے دھِییاں وی نیں پر پتا نہِیں کِئۄں میرا دِل کہِںدّا اے کِہ تُۄں میرا پُتّر ایں۔‘’
گلّ سُݨا کے جگتار نیں ماتا دا پِچھۄکڑ دسِّیا۔ اُس دے وڈیرے ہِںدُّۄیاں تۄں مُسلمان بݨے سن۔ کہِںدّی٬ ‘’مَینُۄں ہِںدُّۄ-سِکھّ بڑے چںگّے لگّدے نیں۔ سگۄں آپݨے مُسلمان وی مَینُۄں اینے چںگّے نہِیں لگّدے۔‘’ بذُرگ اَۄرت نیں مُسکرا کے جگتار دے مُسلمان دۄستاں ولّ ویکھِیا۔ اسل وِچ بںدّے دے سںسّکار اُہدا پِچھۄکڑ اُہدے اوچیتن وِچ اینا ڈُۄںگھا دھس جاںدے ہن کِہ اِنہاں تۄں مُکت ہۄ سکݨا اینا سَۄکھا نہِیں۔
سںسّکاراں دی گلّ ہی سی کِہ جدۄں کھاور دا پہِلا بچّا بدکِسمتی نال اِس سںسّار تۄں تُر گِیا تاں بذُرگ اَۄرت نیں آپݨے پُتّ جگتار نُۄں تار دے کے کِہا کِہ اُہ کِسے جۄتشی نُۄں اِس بارے پُچھّے۔ خُد وِشواس ناں ہُںدِّیاں وی جگتار نیں جلںدھّر رہِںدّے شام سُںدّر ناں دے جۄتشی نُۄں ساری کہاݨی سُݨا کے اُپاء پُچھِّیا۔ اُس نیں اِک توِیت بݨا کے دِتّا تے کِہا کِہ بچّا ذرُۄر ہۄویگا۔
‘’اِہ تاں بذُرگ دا وِشواس سی۔ مَیں تاں اِنہاں گلّاں نُۄں منّدا نہِیں۔ پر کھاور دے بچّی ہۄئی جِس دا ناں ال برکات رکھِّیا گِیا۔ ماتا کہِݨ لگّی٬ ‘’اِہ تیری ہی دھی ہَے…تیری بچّی…تُۄں ہی اِس نُۄں الّا کۄلۄں مںگِّئَےَے۔‘’
ال برکات اجّ آپݨی ماں دے نال آئی سی اُس بذُرگ نُۄں مِلݨ, جۄ اُس دی نانی دا پُتّ سی٬ اُس دی ماں دا بھرا تے اُس دا ماما۔ پر بذُرگ ماتا دا خِیال سی جے جگتار اُہ توِیت ناں بھیجدا تاں ال برکات نیں شائِد اِس سںسّار وِچ نہِیں سی آئُݨا۔ اِںج اِہ بچّی اُس نیں جگتار نُۄں سَۄمپ دِتّی سی۔ اُس دی دھی بݨا دِتّی سی۔
کِنّی اجِیب تے الَۄکِک سی اِہ رِشتِیاں دی گُںجھّل٬ پر کِنّی سادا اتے سہِج وی۔
اُمر گنی وی ہۄر دۄستاں مِتّراں نُۄں مِلݨ اُپرںتّ ساڈے کۄل آ کھڑۄتا سی۔ اُہ جدۄں گُجراںوالے ہُںدّا سی٬ بتَۄر لیکھِکا اُدۄں تۄ ہی کھاور نُۄں جاݨدا سی۔
‘’گنی٬ تُۄں سانُۄں ساڈے ساںجھے بابے دے دِیدار کروا کے لِیا۔ ہذرت مِییاں مِیر دے ; جِس نیں اُدۄں تۄں ہی ساڈے گُرُۄ نال مِل کے ساڈا تُہاڈا جۄڑ میل دِتّا سی۔‘’
جگتار دے مُۄںہۄں نِکلے بۄلاں نُۄں پُگائُݨ لئی تُرںتّ ہی اُمر گنی دی کار پھلَیٹِیذ ہۄٹل دے ہال کمرے دے مُکھّ درواذے اگّے آ رُکی۔