آپݨے دفتر وِچّ بَیٹھا مَیں آپݨا کمّ کر رِہا سی۔ دِیوان بیلدار اِکّ کھُۄبسُۄرت اتے جوان لڑکی نُۄں کمرے وِچّ لَے کے آئِیا اتے بۄلِیا٬ “بائۄُ جی٬ اِہناں تُہانُۄں مِلݨا ہَے۔”

لڑکی بۄلی٬ “ستِ سْری اکال سر جی۔”

“ستِ سْری اکال بھائی٬ کۄئی کمّ آئی ہَیں؟” مَیں پُچھِّیا اتے نال ہی دِیوان بیلدار نُۄں پاݨی لِیائُݨ لئی کِہا۔

“سر جی٬ 2004 وِچّ مَینُۄں میرے سورگی ڈَیڈی دی تھاں نَۄکری مِلی سی۔ مَیں اِس دفتر وِچّ ہی نَۄکری ’تے ہاذر ہۄئی سی۔ میری تنکھاہ ’چۄں تِیہ رُپئے اِنشۄرَیںس دے اُدۄں ہی کٹّݨے شُرُۄ کر دِتّے سی٬ پر دفتر والِیاں نیں جی.آئی.اَیسّ. نمبّر جاری نہِیں کِیتا۔ میرے کٹّے گئے پَیسِیاں دی سلِپّ وی نہِیں مِلدی۔ سر جی٬ مَیں تُہاڈے کۄل بڑی اُمِید لَے کے آئی ہاں٬ میرا نمبّر جاری کر دِئۄ جی۔”

“بھائی بِیبا٬ 2004 دا اَینا پُراݨا نمبّر مَیں 2010 وِچّ کِویں جاری کراں؟ میرے لئی وی مُشکِل ہَے۔ کِئۄں نہِیں کِیتا گِیا تیرا نمبّر جاری٬ اِہ اُسے ویلے ذرُۄری سی؟”

“سر جی٬ سچّی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ مَیں کھُۄبسُۄرت تے جوان ہاں٬ ہریک میرے ’تے مَیلی اکھّ رکھّدا سی٬ پر مَینُۄں آپݨے ڈَیڈی دی اِذّت دا کھِیال سی۔ مَیں اِہناں دی کۄئی پیش ناں جاݨ دِتّی۔ اِسے لئی میرا نمبّر الاٹ نہِیں ہۄئِیا۔ مَیں دُکھی ہۄ کے تُہانُۄں دسّ رہی ہاں٬ مَیں اِتھّۄں بدلی کروا کے چلی گئی سی۔ میرے دفتر والے ہُݨ وی میرے تِیہ رُپئے کٹّی جا رہے نیں٬ نمبّر الاٹ نہِیں کر رہے۔”

ڈۄلِیا تاں میرا من وی پر پل بھر وِچّ ہی میرے من وِچّ وِچار آئِیا٬ جیکر میری مَۄت ہۄ جاوے٬ میری بیٹی نُۄں اِس ہالت وِچّ نَۄکری کرنی پَے جاوے؟ ... مَیں آپݨے آپ نُۄں لاہنت پائی اتے من نُۄں کابُۄ کر لِیا۔ جد مَیں بٹھِںڈّے نَۄکری وِچّ آئِیا تاں سُرجن سِںگھّ سُپرڈَیںٹ نیں دفتر دی کُڑِییاں ولّ ماڑی نذر نال ناں ویکھݨ دی نسِیہت دِتّی سی۔ مَیں گلّ نُۄں پلّے بنّہ لِیا سی۔

اُہ لڑکی میرے ولّ آس جِہی نِگاہ نال ویکھ رہی سی۔ مَینُۄں اُس ’تے ترس آئِیا۔ مَینُۄں لگّا جِویں میرے ساہمݨے میری بیٹی بَیٹھی ہۄوے۔ مَیں کِہا٬ “ویکھ بِیبا٬ مَیں رِکارڈ ویکھ لَینا٬ جیکر تیرے جُیائِن کرن تۄں بائد کِسے ہۄر دا نمبّر الاٹ ہۄ گِیا ہۄئِیا تاں میرے لئی مُشکِل ہَے۔ جے ناں ہۄئِیا٬ پھیر تیرا نمبّر الاٹ ہۄ جاویگا۔”

اُہ لڑکی کھُش ہۄ گئی۔ مَیں اُسدے لئی چاہ مںگّوا دِتّی اتے الماری وِچّۄں پھائیِل تے لَیجّر کڈھّ لئی۔ 2002 تۄں بائد کِسے نُۄں وی نمبّر الاٹ نہِیں سی ہۄئِیا۔ مَیں اُس نُۄں کِہا٬ “بھائی بِیبا٬ تیرا نمبّر الاٹ ہۄ سکدا ہَے٬ جے میرے اپھسر سہِمتی دے دیݨ۔ تُۄں چار دِناں تکّ آ جاوِیں۔”

اُہ لڑکی چلی گئی سی۔ میرے اپھسر سہِبان کۄل مُکھّ دفتر دا وی چارج سی۔ مَیں پھۄن لا لِیا۔ سر جی بۄلے٬ “ہاں بئی٬ کِویں پھۄن کِیتا؟”

مَیں ستِ سْری اکال بُلا کے کیس بارے دسِّیا۔ سر جی کہِںدّے٬ “اُئے بھۄلِیا٬ پںچھِّییا جے تیرے کۄل کۄئی کمّ کرائُݨ آ جاںدَے٬ تُۄں ہمدردی کردا کمّ کرن لئی پھٹّ تِیار ہۄ جانَے۔ بابُۄ تاں جھُۄٹھ بۄل کے لارے لائی جاںدے نیں٬ ... اِہ کیس سنّ 2004 دا ہَے۔ ہۄر ناں گلت کمّ کروا کے مَینُۄں کِسے پںگّے وِچّ پا دیوِیں۔ میری اگلے سال رِٹائِرمَیںٹ ہَے۔ مَیں پَینشن تۄں ہتھّ ناں دھۄ لواں۔”

“سر جی٬ مَیں دۄویں پھائیِلاں اتے لَیجّر چَیکّ کر لئی ہَے۔ نمبّر الاٹ ہۄ سکدا ہَے۔ اُس لڑکی دا پِتا وی اپھسر سی۔ تُہاڈی تسلّی کروا کے کیس تِیار کراںگا جی۔”

ساہِب کہِںدّے٬ “چلّ کر لَے کیس تِیار۔ تیرے رۄٹی ہذم نہِیں ہُںدّی٬ جِنّا چِر تُۄں کِسے دا کمّ ناں کر دیویں۔”

اپھسر نُۄں میرے ’تے وِشواس سی۔ مَیں جی.آئی.اَیسّ. پھائیِل تے نمبّر الاٹ لگا دِتّا۔ دُۄسرے دِن مَیں کیس مُکھّ دپھتر لَے گِیا۔ ساہِب ہسّدے ہۄئے کہِںدّے٬ “آ گِیا لۄکاں دے ہمدردِییا؟”

مَیں ساہِب نُۄں سارا رِکارڈ وِکھا دِتّا۔ اُہ بۄلے٬ “لِیا کروا کِتھّے کِتھّے دستکھت کرنے نیں۔ مَیں تاں تُۄں پہِلا بائۄُ دیکھِیا جِہڑا بگَیر کُجھ لئے کمّ کر دِںدّا۔”

میرا من کھُش ہۄ گِیا سی۔ دستکھت کروا کے مَیں دفتر آ کے نمبّر لگوا لِیا۔ تِیجے دِن اُہ کلرک لڑکی آ گئی۔ ستِ سْری اکال بُلا کے میرا چِہرا پڑھن لگّی۔

“بھائی بِیبا٬ تیرا کمّ ہۄ گِیا۔ آہ تیرے دفتر دی کاپی ہَے۔”

مَیں آپݨی دفتری کاپی ’تے اُس لڑکی تۄں دستکھت کروا لئے سی۔ اُہ لڑکی کھُش ہُںدّی کہِݨ لگّی٬ “سر جی٬ میرے کۄل شبد نہِیں٬ جِنہاں نال مَیں تُہاڈا دھنّواد کراں۔ تُسِیں میرے سِر تۄں بۄجھ لاہ دِتّا۔ تُہاڈا اِہ اہِسان مَیں ساری اُمر نہِیں بھُلاواںگی۔”

“چلّ بِیبا٬ کنّٹِین ’چ تَینُۄں رۄٹی کھواواں٬ بھُکھّی ہۄویگی۔” مَیں آپݨا رۄٹی والا ڈبّا چُکّدے نیں کِہا۔

اسِیں کنّٹِین وِچّ پہُںچّ گئے۔ رۄٹی کھا کے مَیں اُس دے کھاݨے دے پَیسے دے دِتّے۔ اُہ آپݨے پرس وِچّۄں 200 رُپئے کڈھّ کے مَینُۄں پھڑائُݨ لگّی۔ مَیں پُچھِّیا٬ “اِہ کاہدے؟”

اُہ کہِںدّی٬ “سر جی٬ اِہ کمّ دے نیں۔ نالے تُسِیں مَینُۄں رۄٹی کھوائی ہَے۔”

مَیں گُسّے ہُںدّے نیں کِہا٬ “رۄٹی تاں مَیں تَینُۄں آپݨی بیٹی سمجھ کے کھُوائی ہَے۔ اِہدا متلب ہَے تُۄں مَینُۄں چالی رُپئے رۄٹی دے کے باکی کمّ دی رِشوت دے رہی ہَیں۔ اِہ کمّ کِسے نیں پںجّ ہذار لَے کے وی نہِیں سی کرنا۔ چںگّی کدر پائی تُۄں میرے کمّ دی۔ جے مَینُۄں پہِلاں پتا ہُںدّا تُۄں مَینُۄں 160 رُپئے رِشوت دے دیݨے نیں٬ تاں مَیں تیرا کمّ کدے ناں کردا٬ جِس تۄں مرذی سِپھارش پُیا دِںدّی۔ ہریک بائۄُ مری ہۄئی ذمِیر والا نی ہُںدّا۔”

اُہ کہِںدّی٬ “سر جی٬ مَینُۄں نہِیں سی پتا کِہ تُسِیں رجّی ہۄئی تے پوِتّر رُۄہ دے مالک ہۄ۔ آپݨی بیٹی سمجھ کے مُیاف کر دِئۄ۔”

اُہ ستِ سْری اکال بُلا کے آپݨی گلتی مہِسُۄس کردی چلی گئی۔

تِنّ کُ سال بائد مَیں ہُشِیارپُر تۄں دفتری کمّ مُکا کے جدۄں نواں شہِر بسّ اڈّے ’تے کھاݨا کھاݨ لئی اُتّرِیا تاں اچانک آواذ آئی٬ “سر جی٬ ستِ سْری اکال٬ مَیں تُہاڈی بیٹی۔ سر جی ... اِہ میرے پتی نیں۔”

اُس لڑکی نیں نال کھڑھے مُںڈّے دی جاݨ پچھاݨ کرا دِتّی۔ اُس گبھّرُۄ نیں ستِکار وجۄں میرے پَیرِیں ہتھّ لائے۔

“جی... اِہ اُہ سر نیں٬ جِنہاں نیں میرا نمبّر الاٹ کِیتا سی۔ بہُت اُلجھِیا ہۄئِیا کیس سی۔...”

“چلّۄ سر جی ... آپاں ہۄٹل وِچّ کھاݨا کھاںدے ہاں٬ اسِیں وی کھاݨا کھاݨا ہَے۔”

مَیں ناںہ کر دِتّی۔ اُہ دھکّے نال مَینُۄں نال لَے گئے۔ کھاݨا کھا کے جد مَیں پَیسے دیݨ لگّا تاں اُہ لڑکی کہِںدّی٬ “سر جی٬ اِہ کی کردے ہۄ؟ تُسِیں ساڈے شہِر آئے ہۄ٬ پلِیذ اِہ کمّ ناں کرۄ۔”

اُہ ہسّدی ہۄئی کہِںدّی٬ “اِہ رِشوت تھۄڑھی آ٬ تُہاڈا ستِکار ہَے۔ اَینا کُ تاں میرا ہکّ بݨدا ہَے۔”

جد مَیں ہۄٹل تۄں باہر آئِیا٬ سۄچِیا٬ کمّ کرکے رِشوت لَیݨ نالۄں اِذّت دے ہکّدار بݨن وِچّ کِنّا پھرک ہَے۔

* * * * *