لۄکراج دی سفلتا جِتھّے سرکار دی کارگُذاری اُتّے نِربھر کردی ہَے٬ اُتھّے لۄکاں دی وی برابر دی ذِمّیواری بݨدی ہَے۔ پںجّ سال پِچھّۄں وۄٹ پائُݨ نال ساڈی ذِمّیواری ختم نہِیں ہۄ جاںدی سگۄں آپݨی سرکار اتے آپݨے چَۄگِردے اُتّے نذر رکھّݨا وی شہِرِییاں دی ذِمّیواری ہَے۔ چَۄگِردے نُۄں ساف رکھّݨا٬ مِلاوٹکھۄری ناں کرنا٬ اِمانداری اتے کانُۄن دی سںجِّیدگی نال پالݨا کرنا ہریک ناگرِک لئی ذرُۄری ہَے۔

اِس وِچّ کۄئی شکّ نہِیں کِہ ساڈا دیش پْراچِین سبھِّئتا دا مالک ہَے۔ اِس اُتّے اسِیں ماݨ وی بہُت کردے ہاں پر اِہ وی سچّ ہَے کِہ ساڈے دیش دا ناں سبھ تۄں گںدّے دیشاں وِچّ شُمار ہَے۔ ہر پاسے گںدّگی دے ڈھیر سواگت کردے ہن۔ سدِییاں دی گُلامی نیں ساڈے وِچّۄں آپݨے آپ اتے آپݨے دیش اُتّے ماݨ کرنا بھُلا دِتّا سی۔ وِدیشاں دے مُکابلے اسِیں آپݨے دیش٬ بۄلی اتے سبھِّئتا نُۄں گھٹِییا سمجھݨ لگّ پئے ہاں۔ سںسّار نُۄں سلِیکے دا پاٹھ پڑھائُݨ والا دیش آپ سلِیکا وِہُۄݨا ہۄ گِیا ہَے۔ لۄکراج وِچّ سرکار تۄں وی ودھّ ذِمّیواری لۄکاں دی ہُںدّی ہَے۔ کائِدے کانُۄن دی پالݨا کرائُݨا سِرپھ سرکار دی ذِمّیواری نہِیں ہُںدّی٬ لۄکاں دا سہِیۄگ وی ذرُۄری ہۄ جاںدا ہَے۔ آپݨے چَۄگِردے نُۄں ساپھ سُتھرا رکھّݨا٬ سڑک سلِیکے دی پالݨا کرنا اتے واتاورݨ دی سامبھ-سمبھّال لۄکاں دی ذِمّیواری ہُںدّی ہَے۔ جدۄں تک لۄک آپݨا یۄگدان نہِیں پائُںدے٬ اُدۄں تک سوچھّ بھارت دا سُپنا کدے پُۄرا نہِیں ہۄ سکدا۔

پںجّاب نُۄں دیش دا وِکسِت سُۄبا منِّیا جاںدا ہَے۔ شہِراں اتے پِںڈّاں وِچّ سارے پاسے پکّے مکان٬ بِجلی٬ پاݨی دی سہُۄلت اتے پکِّییاں سڑکاں٬ ودھِییا دِکھّ پْردان کردے ہن پر چَۄگِردے دی ساپھ سپھائی دی گھاٹ اِتھّے وی رڑکدی ہَے۔ گلِییاں اتے سڑکاں کںڈھّے کُۄڑے دے ڈھیر نذر آئُںدے ہن۔ جِتھّے کِسے دا من کرے کھالی لِپھاپھے٬ کاگذ٬ پھلاں دے چھِلکے سُٹّ دِںدّا ہَے تے تھُکّ سُٹّ دِںدّا ہَے۔ چَۄگِردے دی گںدّگی نال اِتھّۄں دا واتاورݨ وی پلِیت ہۄ گِیا ہَے۔ پون٬ پاݨی اتے دھرتی پْردُۄشِت ہۄ رہے ہن۔ کُدرت دے رُۄپ وِچّ کادر دی اِس سںسّار نُۄں سبھ تۄں وڈّی دیݨ ہوا٬ پاݨی اتے دھرتی دی ہَے۔ اسل وِچّ اِنہاں تِنّاں بگَیر جِیون اسمبھّو ہَے۔ اِسے کرکے مُڈھّ کدِیم تۄں منُکھّ اِنہاں نُۄں پوِتّر منّدا آ رِہا ہَے اتے اِنہاں دی پُۄجا کردا رِہا ہَے۔ گُرُۄ نانک ساہِب نیں تاں پونُ نُۄں گُرُۄ٬ پاݨی نُۄں پِتا اتے دھرتی نُۄں ماتا دا درجا دِتّا ہَے۔

اِسے کرکے ساڈے وڈیرے اِنہاں دی پُۄجا کردے سن۔ آدھُنِکتا دے پْربھاو ہیٹھ اسِیں اِس نُۄں اںدھّ-وِشواس آکھݨا شُرُۄ کر دِتّا ہَے۔ چَۄگِردے دی سامبھ-سمبھّال٬ ہوا٬ پاݨی تے دھرتی دی شُدھّتا بݨائی رکھّݨا ساڈی سارِیاں دی ذِمّیواری ہَے۔ اسِیں اِہ آکھݨ لگّ پئے ہاں کِہ اِہ کمّ سرکار٬ نگر کائۄُںسل جاں پِںڈّ دی پںچّائِت دا ہَے۔ لۄک راج وِچّ جِتھّے شہِرِییاں نُۄں بہُت سارے ادھِکار پْراپت ہن٬ اُتھّے اُنہاں دِییاں کُجھ ذِمّیوارِییاں وی ہن۔ سبھ تۄں وڈّی ذِمّیواری چَۄگِردے دی سامبھ-سمبھّال کرنا ہَے اتے واتاورݨ دی شُدھّتا بݨائی رکھّݨ وِچّ یۄگدان پائُݨا ہَے۔ اِسدا پھائِدا سانُۄں سارِیاں نُۄں ہَے۔ ساپھ سُتھرے چَۄگِردے وِچّ رہِݨ نال بہُت سارِییاں بِمارِییاں نُۄں رۄکِیا جا سکدا ہَے۔ ساہ لَیݨ لئی ساپھ ہوا پْراپت ہۄویگی اتے ودھِییا چَۄگِردا من نُۄں انںدِّت کریگا٬ اُتشاہ وِچّ وادھا ہۄویگا تے چڑھدی کلا دا اہِساس ہۄویگا۔ منُکھّ دی کارگُذاری ودھّ تے ودھِییا ہۄ سکیگی۔

گںدّے چَۄگِردے اتے پْردُۄشِت واتاورݨ کارن بِمارِییاں وِچّ وادھا ہۄ رِہا ہَے۔ اِکّ اںدّاذے انُسار ہر سال 40 ہذا لۄک اجِہِییاں بِمارِییاں نال مردے ہن٬ جِہڑِییاں پْردُۄشݨ نال پھَیلدِییاں ہنٔ۔ کۄئی دۄ کرۄڑ لۄک اِنہاں دا شِکار ہن۔ اِہ آم ویکھِیا جاںدا ہَے کِہ بہُتے لۄک آپݨے گھر نُۄں ساپھ کرکے کُۄڑا باہر گلی جاں سڑک ’تے سُٹّ دِںدّے ہن۔ اسِیں اِہ بھُلّ جاںدے ہاں کِہ باہر دی گںدّگی دے ڈھیراں وِچّۄں بِمارِییاں٬ بدبُۄ اتے نِراشتا ساڈے پلّے وی پَیںدی ہَے۔ راہ چلدے پھلھ کھا کے چھِلکے راہ وِچّ آم سُٹّے جاںدے ہن۔ کھالی لِپھاپھِیاں اتے کاگذاں نال وی اِہۄ کُجھ ہُںدّا ہَے۔ راہ وِچّ تھُکّݨا تے جِتھّے جی کِیتا آپݨے آپ نُۄں ہلکا کرنا آپݨا جنم سِدھّ ادھِکار سمجھِیا جاںدا ہَے۔

آپݨے آپ نُۄں اسِیں سںسّار دے سبھ تۄں ودھّ دھارمِک رُچی والے منّدے ہاں۔ اِسے اکِیدے ادھِین سال وِچّ کئی وار نگر کِیرتن شۄبھا یاترا دا پْربںدھّ ہُںدّا ہَے۔ اِنہاں وِچّ شامِل سںگّت دی کھُۄب سیوا کِیتی جاںدی ہَے۔ تھاں تھاں لںگّر لگائے جاںدے ہن۔ پر جدۄں اُتھّۄں سںگّت اگّے لںگھّ جاںدی ہَے تاں پِچھّے سڑک پیپر پلیٹاں۔ کپّ تے کھاݨ-پِیݨ دِییاں وستاں دی جُۄٹھ نال بھر جاںدی ہَے۔ اِںجھ پُنّ کمائُݨ دی تھاں اسِیں گںدّگی کھِلار دِںدّے ہاں۔ سمجھداری تاں اِس وِچّ ہَے کِہ جِس شردھا نال اسِیں نگر کِیرتن دے اگّے سپھائی کردے جاںدے ہاں٬ اُسے ترہاں پِچھّے وی سپھائی کردے جاںئیِئے۔

امِیر گرِیب٬ پڑھے لِکھے اتے انپڑھ سارے ہی چَۄگِردے نُۄں گںدّا کرن وِچّ شامِل ہن۔ کارکھانِیاں دِییاں چِمنِییاں وِچّۄں نِکلدا دھُۄںیاں جِتھّے ہوا نُۄں گںدھّلا کردا ہَے٬ اُتھّے کارکھانِیاں دا گںدّا پاݨی درِیاواں نُۄں گںدھّلا کردا ہَے۔ جِہڑے درِیاواں وِچّ اِشنان کرن نال سِرپھ تن ہی نہِیں٬ من وی شُدھّ ہۄ جاںدا سی٬ اُتھّے ہُݨ مچھِّییاں نُۄں وی ساہ لَیݨا اَۄکھا ہۄ گِیا ہَے۔ جیکر ساڈا واہن دھُۄںیاں ماردا ہَے تاں اسِیں اِس نُۄں ٹھِیک کروائُݨ دا یتن نہِیں کردے۔ ہُݨ تاں کِسان وی پِچھّے نہِیں رہے۔ کݨک-جھۄنے دی کٹائی مشِیناں نال ہۄݨ لگّ پئی ہَے۔ کھیت وِچّ کھڑھے ناڑ نُۄں کانُۄن دی پرواہ ناں کردِیاں ہۄئِیاں اگّ لگائی جاںدی ہَے۔ واتاورݨ وِچّ سارے پاسے دھُۄںیاں پھَیل جاںدا ہَے۔

جنتک جائِداد نُۄں لۄک ہی سبھ تۄں ودھّ گںدّا کردے ہن۔ جیکر سارے ناگرِک چاہُݨ تاں دیش نُۄں سوچھّ بݨائِیا جا سکدا ہَے۔ اِہ کۄئی مُشکِل کارج نہِیں ہَے۔ لۄڑ سِرپھ آپݨے پھرذاں نُۄں پچھاݨن دی ہَے۔ ساپھ سُتھرا چَۄگِردا ساڈے لئی ہی گُݨکاری ہَے۔ جیکر چَۄگِردا ساپھ سُتھرا ہۄویگا تاں سَیلانی وی وڈّی گِݨتی وِچّ آئُݨگے۔ اِس نال رُذگار وِچّ وادھا ہۄویگا۔ آپݨے مُہلّے نُۄں ساپھ سُتھرا رکھّݨ دی ذِمّیواری مُہلّا کمیٹی دی ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ مہِینے وِچّ اِکّ وار مُہلّاواسِییاں نُۄں رل کے مُہلّے دی سپھائی کرنی چاہِیدی ہَے۔ کھاݨ پِیݨ دِییاں وستاں وِچّ مِلاوٹ کرکے پَیسا کمائُݨا آم ہۄ گِیا ہَے۔ اِمانداری تۄں اسِیں دُۄر ہۄ رہے ہاں اتے راتۄ رات امِیر بݨن لئی کۄئی گلت کمّ کرن تۄں جھِجکدے نہِیں ہاں۔

کئی سکُۄل٬ کالج تے دپھتر اںدّرۄں باہرۄں ساپھ سُتھرے نذر آئُںدے ہن پر بہُتِیاں وِچّ سپھائی ول دھِیان نہِیں دِتّا جاںدا۔ اِتھّے وی سکُۄلاں اتے کالجاں وِچّ وِدِیارتھِییاں تے ادھِیاپکاں تے دپھتر دے کارمچارِییاں نُۄں رل کے سال وِچّ گھٹّۄ گھٹّ دۄ وار سپھائی کرنی چاہِیدی ہَے۔ اِہۄ جِہا بہُت سارے دیشاں وِچّ کِیتا جاںدا ہَے۔ باہر سجاوٹی رُکھّ لگائے جاݨ, جِنہاں دی سامبھ سمبھّال دی ذِمّیواری وِدِیارتھِییاں نُۄں سَۄمپی جاوے۔ سرکار نُۄں وی چاہِیدا ہَے کِہ سمبّںدھّت کانُۄناں دی سکھتی نال پالݨا کروائے۔ بڑے دُکھّ نال کہِݨا پَے رِہا ہَے کِہ ساڈے وِچّ دیشبھگتی دی گھاٹ ہَے۔ بہُتے کرمچاری اتے لِیڈر سِرپھ آپݨے بارے ہی سۄچدے ہن۔ اُہ بھُلّ جاںدے ہن کِہ جدۄں دُۄجے ڈُبّݨگے تاں اسِیں کِویں بچ سکاںگے۔

کارکھانِیاں دے مالک پڑھے لِکھے تے امِیر وِئکتی ہن۔ اُہ کھُد نُۄں دیش دے ذِمّیوار وِئکتی منّدے ہن پر ہوا تے پاݨی نُۄں گںدھّلا کرن ولّۄں اُنہاں کدے سںکّۄچ نہِیں کِیتا۔ بسّاں اتے ٹرکّاں دے مالک وی سُلجھے ہۄئے لۄک ہُںدّے ہن پر اُہ وی اِس پاسے کۄئی بہُتا دھِیان نہِیں دِںدّے۔ آم تَۄر ’تے اسِیں اِہ آکھ کے بری ہۄ جاںدے ہاں کِہ میرے اِکلّے دے یتناں نال کی ہۄ سکدا ہَے پر اسِیں بھُلّ جاںدے ہاں کِہ سارے اِسے ترہاں سۄچدے ہن۔ آئۄ فرذاں نُۄں پچھاݨِیئے تے آپݨے چَۄگِردے نُۄں ساپھ سُتھرا رکھّݨ وِچّ پُۄرا یۄگدان پائیِئے۔ لُدھِیاݨے وِچّۄں لںگھّدا بُڈھّا درِیا ہُݨ گںدّا نالھا بݨ گِیا ہَے جِہڑا مالوے تے راجِستان وِچّ کَیںسر لئی ذِمّیواری ہَے۔

واتارن دی شُدھّتا اتے ودھ رہی تپش نُۄں گھٹّ کرن لئی سارا سںسّار ہی یتنشِیل ہَے۔ جِتھّے اسِیں ہوا پاݨی اتے دھرتی نُۄں پلِیت کِیتا ہَے٬ اُتھّے آلمی تپش وِچّ وی وادھا کِیتا ہَے۔ آم تَۄر اُتّے اِس سبھ لئی اسِیں کِساناں دے سِر دۄش مڑھکے پلّا جھاڑ لَیںدے ہاں۔ اِہ گلت ہَے٬ کِسان تاں انّداتا ہَے٬ اُہ ہوا٬ پاݨی تے دھرتی دی ورتۄں لۄکائی دا ڈھِڈّ بھرن لئی کردا ہَے پر اسِیں اِنہاں نُۄں گںدّا آپݨی سُکھ سُوِدھا لئی کردے ہاں۔ آلمی تپش لئی وی گڈِّییاں دی بھرمار٬ ہریک گھر٬ دپھتر٬ دُکان٬ سبھ وِچّ اے سی تے پھرِجّ اِسے تپش وِچّ وادھا کردے ہن۔ رُکھّاں دی بیرہِمی نال کٹائی دے اسِیں آپ ذِمّیوار ہاں۔ سڑکاں کںڈھّے جِہڑے رُکھّ سن٬ اُہ سڑکاں چَۄڑِییاں کرن دی بھیٹ چڑھ رہے ہن۔

لۄکراج وِچّ جِتھّے لۄکاں دی ذِمّیواری ساپھ سُتھرے اکس والے اِماندار اتے لۄک سیوا نُۄں سمرپِت آگُۄیاں دی چۄݨ کرنا ہَے٬ اُتھّے آپݨے فرذاں دی وی پالݨا کرنی ذرُۄری ہۄ جاںدی ہَے۔ جیکر سارے ناگرِک آپݨے فرجاں دی پُۄرتی پُۄری اِمانداری نال کرنگے تاں نیتا جاں اپھسرشاہی وی گلت راہ اپݨائُݨ تۄں گُریذ کریگی۔ سماج سیوک اتے دھارمِک آگُۄ اِس پاسے اہِم بھُۄمِکا نِبھا سکدے ہن۔ جدۄں تک ناگرِک اِمانداری نال آپݨے فرجاں دی پُۄرتی نہِیں کردے٬ اُدۄں تک ساڈا دیش کدے وی وِکسِت دیشاں دی سُۄچی وِچّ شامِل نہِیں ہۄ سکدا۔

* * * * *