بھارت اجِہا خُسکِسمت دیش ہَے٬ جِتھّے کُدرت دے سارے مَۄسم آئُںدے ہن۔ اِنہاں مَۄسماں دے آگمن اتے الوِدا آکھݨ لئی وِشیش تِئُہار منائے جاںدے ہن۔ اِس مَۄکے منُّکھی جِیون جِیون نُۄں سہی جاچ سِکھائُݨ اتے سماج وِچّۄں کُرِیتِییاں نُۄں دُۄر کرن لئی وِشیش سُنیہے وی دِتّے جاںدے ہن۔ سمیں دے بِیتݨ نال دِتّے جاݨ والے سںدّیش منفی ہۄ گئے ہن اتے اِہ تِئُہار کھاݨ پِیݨ تے مَۄج مستی تک ہی سِیمت ہۄ کے رہِ گئے ہن۔ جِیون جاچ دیݨ لئی سارے تِئُہاراں٬ جِنہاں وِچّ وِساکھی٬ دُسہِرا٬ دِوالی اتے ہۄلی پْرمُکھّ ہن٬ نُۄں اجِہِییاں کہاݨِییاں نال جۄڑِیا گِیا ہَے٬ جِنہاں راہِیں بدی تے نیکی دی جِتّ نُۄں درسئِیا گِیا ہَے۔ اِنہاں ساکھِییاں راہِیں اِہ دسّݨ دا یتن کِیتا گِیا ہَے کِہ اِہ تِئُہار بدی اُتّے نیکی دی جِتّ دی کھُشی وِچّ منائے جاںدے ہن۔ اِسے کرکے سانُۄں سارِیاں نُۄں بدی تۄں دُۄر رہِݨا چاہِیدا ہَے۔

آپݨے آپ نُۄں سبھ تۄں اُتّم سمجھݨ والے بْراہمݨاں نیں جِتھّے ساری لۄکائی نُۄں چار ورݨاں وِچّ وںڈِّیا٬ اُتھّے تِئُہاراں دی وی ورگوںڈّ کر دِتّی۔ آپݨے لئی اُنہاں وِساکھی رکھّ لئی اتے اُدۄں تۄں ہی کارۄباری نواں سال شُرُۄ کر لِیا۔ کِساناں دے گھر نوِیں فسل آئُݨ ’تے ہی کِسان پُنّ دان اتے پُۄجا پاٹھ کروائُݨ دے سمرتھّ ہُںدّا ہَے۔ کشتّرِییاں نُۄں دُسہِرے نال جۄڑِیا گِیا کِئُںکِہ اِسے دِن کشتّرِییاں نیں بدی دے سرُۄپ راوݨ ’تے جِتّ پْراپت کِیتی سی۔ دِوالی دا تِئُہار وَیشاں دے ناں کر دِتّا۔ نوِیں فسل آئُݨ نال کِسان دے گھر رَۄݨک ہۄ جاںدی ہَے تے دِوالی سمیں اُہ کھُلّہ کے کھا پی سکدے ہن۔ ہۄلی نُۄں شُۄدراں دے ہوالے کر دِتّا گِیا٬ جِس دِن اُہ بھںگّ دے نشے وِچّ اِکّ دُۄجے اُتّے رںگّ تے چِکّڑ سُٹّ کے من پْرچاوا کردے ہن۔

اُںج ہۄلی وی اِکّ پوِتّر دِن ہَے۔ اِکّ کتھا انُسار ہۄلی وی نیکی دی بدی اُتّے جِتّ دا پْرتِیک ہَے۔ ہۄلکا دے رُۄپ وِچّ بدی تے پرِلاد رُۄپی نیکی دی جِتّی ہۄئی سی۔ سمیں دے بِیتݨ نال اِہ تِئُہار آپݨے اسلی مںتّو نُۄں بھُلّ کے کیول مَۄج مستی دا پْرتِیک بݨ گِیا۔ نشے وِچّ مدہۄش ہۄئے مرد اَۄرتاں کۄجھِییاں ہرکتاں وی کردے سن۔ اسل وِچّ ہۄلی سِیال نُۄں الوِدا آکھ بسںتّ دے آگمن دی کھُشی دا تِئُہار ہَے۔ ورہے دے آخری مہِینے پھگّݨ وِچّ آئُںدی ہَے ہۄلی۔ اِہ اُہ مہِینا ہَے٬ جدۄں مِہنت نُۄں فل پَیںدا ہَے۔ سارِییاں فسلاں وِچّ داݨا اِسے مہِینے ہی پکّدا ہَے۔ رُکھّاں نُۄں نواں پُںگّارا پھُٹّدا ہَے٬ پھُلّاں دی سُگںدھّی سارے واتاورݨ وِچّ گھُل جاںدی ہَے اتے جِیون مُڑ اںگّڑائی لَیݨ لگدا ہَے۔ اجِہے سُںدّر مَۄسم دے سُںدّر تِئُہار والے دِن آپݨے آپ نُۄں کرُۄپ کرکے نشے وِچّ دھُتّ ہۄ کے ہۄش گُیائُݨی شۄبھا نہِیں دِںدّی۔ اِہ دِن تاں کُجھ نواں کرن دے ہُںدّے ہن۔ ہر پاسے مَۄلی بنسپتی تاں اُتشاہ دا پْرتِیک ہَے اتے کُجھ کر سکݨ لئی آپݨے آپ نُۄں تِیار کرن دا مَۄکا ہَے۔ اِسے سچّ نُۄں گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں ہۄلی دا رُۄپ بدل کے ساکار کِیتا۔ اُنہاں ہۄلی نُۄں ہۄلے وِچّ تبدِیل کرکے اِس نُۄں وِلاستا دے چُںگّل وِچّۄں کڈھّ کے بہادری دے راہ پائِیا۔

دسمیش پِتا اِہ جاݨدے سن کِہ نِماݨے٬ نِتاݨے تے لِتاڑے جا رہے لۄک آپݨے ہکّاں دی لڑائی اُدۄں ہی لڑ سکݨگے٬ جدۄں اُنہاں دے تن اتے من نِرۄگ ہی نہِیں سگۄں مذبُۄت وی ہۄݨگے۔ من دی مذبُۄتی لئی اُہ سمجھدے سن کِہ گِیان رُۄپی پْرکاش نال ہی اگِیانتا٬ جبر٬ ذُلم٬ وَیر٬ وِرۄدھ٬ نفرت اتے اُۄچ-نِیچ نُۄں دُۄر کِیتا جا سکدا ہَے۔ اُنہاں اںدھّ وِسواشاں نُۄں تۄڑ لۄکائی نُۄں گُر اُپدیش انُسار سچّا جِیون جِئۄُݨ دی پْریرنا دِتّی۔ گُرُۄ جی نیں آپݨے مںتّو دی پُۄرتی لئی روائِتی تِئُہار دی ورتۄں کِیتی۔ اُنہاں نیں اِنہاں نُۄں نواں رُۄپ اتے مںتّو دِتّا۔ وِساکھی٬ جِس نُۄں سبھ تۄں پوِتّر تِئُہار منِّیا جاںدا سی٬ گُرُۄ جی نیں اِسے دِن نُۄں کھالسے دی سِرجݨا لئی جُݨِیا۔ اِس دِن خالسے دی سِرجݨا کرکے گُرُۄ جی نیں سماج وِچّ سدِییاں تۄں پئیِیاں وںڈِّییاں نُۄں تلوار دے اِکّۄ جھٹکے نال ختم کر دِتّا اتے آپݨے بچن ’مانس کی جات سبَے ایکَے پہِچانبۄ‘ نُۄں سچّ کر وِکھئِیا۔

گُرُۄ جی نیں وِساکھی نُۄں سںسّار وِچّ لۄکراج دی ستھاپنا دا دِوس بݨا کے نویں ارتھ پْردان کِیتے۔ ہۄلی جِہڑی بدی اُتّے نیکی دی جِتّ دی پْرتِیک سی٬ اُس نُۄں سچّمُچّ بدی دے وِرُدھّ لڑائی لئی لۄکاں نُۄں تِیار کرن لئی ہۄلے دا رُۄپ دے دِتّا۔ گُرُۄ جی نیں شُۄدر سمجھے نِماݨے لۄکاں نُۄں نشِیاں دے چُںگّل وِچّۄں کڈھّ سوَے-بھرۄسے دی پہُل پِلا ہتھِیار چُکّݨ لئی تِیار کِیتا۔ ہۄلی والے دِن رںگّ وِلاس کرن دی تھاں ہتھِیاراں نال کھیڈݨا سِکھائِیا۔ غُلام لۄکاں نُۄں اِکّ دِن دی مِلی آذادی دا بھُلیکھا سی۔ تے اِسے بھُلیکھے وِچّ اُہ ہۄلی نُۄں وِلاس تے بیکاراں دی ورتۄں لئی ورتݨ لگّ پئے سن۔ گُرُۄ جی نیں سمجھائِیا کِہ جے تُسِیں سچّمُچّ دی آذادی اتے برابری پْراپت کرنی چاہُںدّے ہۄ تاں آپݨے اںدّر دی تاکت نُۄں پچھاݨۄ٬ سُتّی ذمِیر نُۄں جگاوۄ اتے آپݨے ہکّاں دی راکھی لئی ہتھِیار چُکّۄ۔ اِس تاکت دا نمُۄنا لۄکِیں بھںگّاݨی دے یُدھّ سمیں ویکھ چُکّے سن۔

گُرُۄ جی نیں سماج دے کمذۄر سمجھے جاںدے ورگ نُۄں ہۄلی دِییاں رںگّ رلِییاں ولّۄں مۄڑ کے ہۄلے مہلّے دے رُۄپ وِچّ بِیرتا دا پْرگٹاوا کرن لئی اُتشاہِت کِیتا۔ پُراݨے رِواجاں نُۄں ختم کرکے گُرُۄ جی نیں ہۄلی دی تھاں ہۄلا تِئُہار بݨا دِتّا۔ ہۄلے مَۄکے آنںدّپُر ساہِب وِکھے وِشیش سماگم ہۄݨ لگّ پئے٬ جِتھّے تِیر٬ تلواراں٬ گتّکے آدِ دے ماہِر آپݨے کرتو دِکھائُںدے اتے اِنام پْراپت کردے۔ اِںج شستر وِدِّیا دا اِکّ نواں دَۄر شُرُۄ ہۄ گِیا۔ ہتھّاں وِچّ ٹۄکرِییاں٬ جھاڑُۄ٬ ہل٬ کہِییاں پھڑن والے لۄکاں نیں جدۄں تلواراں نُۄں ہتھّاں وِچّ پھڑِیا تاں اِتِہاس دا رُخ ہی پلٹ دِتّا۔ نِماݨے تے نِیچ سمجھے جاںدے لۄکاں نیں دھَۄݨاں نُۄں اُچّا چُکِّیا اتے آپݨے ہکّاں دی راکھی لئی سںگھّرش شُرُۄ کر دِتّا۔ گُرُۄ جی نیں لۄکاں دے مناں وِچّۄں مَۄت دا ڈر کڈھّ کے اُنہاں نُۄں مرجِیوڑے بݨائِیا۔ گُرُۄ جی نیں کیول آپݨے سِکھّاں نُۄں ہی سِیس تلی ’تے رکھّݨ لئی نہِیں آکھِیا٬ سگۄں آپ وی آپݨا سارا سربںسّ اِنہاں دی راکھی لئی کُربان کر دِتّا۔

گُرُۄ جی جاݨدے سن کِہ منُکھّی شخسِیئت دی سمپُّۄرن اُساری لئی سماجک کُرِیتِییاں اتے منُکھّی کمذۄرِییاں نُۄں دُۄر کرنا ذرُۄری ہَے۔ اُنہاں آپݨے سِکھّاں نُۄں ہُکم کِیتا کِہ جمّدِیاں ہی کُڑِییاں نُۄں مارن دی بھَیڑی کُرِیت نُۄں بںدّ کِیتا جاوے۔ اُنہاں ہُکم کِیتا کِہ میرے سِکھّ کِسے وی اجِہے پرِوار نال سبںدھّ نہِیں رکھّݨگے٬ جِہڑے اِہ کُکرم کرنگے۔ سرِیر دے گھُݨ نشِیاں دی ورتۄں ’تے رۄک لگائی۔ تمبّاکُۄ٬ جِس نُۄں اجّ سارے سںسّار نیں مِٹھّا ذہِر منّ لِیا ہَے٬ گُرُۄ جی نیں تِنّ سدِییاں پہِلاں اِس سچّ نُۄں سںسّار دے ساہمݨے رکھّ دِتّا سی۔ اُنہاں نیں خالسے دے رُۄپ وِچّ سںتّ سِپاہی دی سِرجݨا کِیتی٬ جِہڑا گْرہِستھی جِیون وِچّ سںتّ واںگ سچّ٬ سںتّۄکھ تے سُچّی کِرت دا جِیون جِیوے اتے سِپاہی دے رُۄپ وِچّ جبر ذُلم وِرُدھّ تلوار چُکّ سکے۔ گُرُۄ دی پھَۄج نیں جںگّا جِتّ کے وی پرائیِیاں اَۄرتاں دی اِذّت دی راکھی کِیتی۔ بیسہارِیاں دے سہارے بݨے اتے ستائے جا رہے مذلُۄماں دی باںہ پھڑی۔ گُرُۄ جی دی بخشِش سدکا ہی اُنہاں دا خالسا سںسّار دا سبھ تۄں ودھِییا کِسان اتے جوان منِّیا گِیا ہَے۔ نِیویں سمجھے جاںدے لۄکاں نیں جدۄں ہتھِیار چُکّے تاں جبر ذُلم اتے جابراں دا اںتّ ہۄ گِیا۔ اُہ دھاڑوی جِہڑے سدِییاں تۄں اِس دیش نُۄں لُٹّدے آ رہے سن٬ اُنہاں دے گھر جا کے اجِہی مات دِتّی کِہ اُنہاں دُبارا کدے اِس پاسے مُۄںہ کرن دا ہَۄسلا نہِیں کِیتا۔

گُرُۄ جی نیں نشِیاں نُۄں تِیاگ سرِیر اتے من دی تںدّرُستی ’تے ذۄر دِتّا سی۔ ہۄلی نُۄں ہۄلے وِچّ تبدِیل کرن دا مںتّو ہی اِہۄ سی۔ ہُݨ گُرُۄ دے سِںگھّ نشِیاں دی ورتۄں وِچّ سبھ تۄں اگّے ہن۔ جِہڑے سِںگھّاں نُۄں سںسّار دے سبھ تۄں ودھِییاں کِسان اتے جوان منِّیا جاںدا سی٬ ہُݨ اُنہاں نیں کھیتاں وِچّ کمّ کرنا چھڈّ دِتّا ہَے۔ ساڈے نَۄجواناں دے جِسم فَۄج وِچّ بھرتی دِییاں مُڈھلِییاں شرتاں پُۄرِییاں کرن وِچّ اسمرتھّ ہۄ گئے ہن۔ سںتّ سِپاہی بݨن دی تھاں پںجّابی بھْرِشٹاچار وِچّ مۄہری بݨ گئے ہن۔ سںتّۄکھ دی تھاں وِکھاوے لئی پھذُۄل خرچی کرن کارن کِسان کرذے ہیٹھ دبّے پئے ہن۔ جِس دلیر کَۄم دا نِرماݨ گُرُۄ جی نیں کِیتا سی٬ اُہ ہالات تۄں گھبرا کے بُذدِلاں واںگ خُدکُشِییاں کر رہی ہَے۔

اجّ لۄڑ نوِیں پِیڑھی نُۄں آپݨے وِرسے نال جۄڑن دی ہَے۔ آپݨے نویں سال دے ارمبھّ وِچّ سماگم کرِیئے تے بچِّیاں نُۄں اُنہاں دے گَۄرومئی اِتِہاس تۄں جاݨُۄ کروائیِئے۔