پۄہ دے مہِینے دی کیول سِکھّ اِتِہاس وِچّ ہی نہِیں سگۄں سںسّار دے اِتِہاس وِچّ وی وِشیش مہتّتا ہَے۔ اِس مہِینے پہِلی وار کِسے رہِبر نیں ذُلم٬ جبر٬ اُۄچ نِیچ اتے سںسّارِک وںڈِّییاں نُۄں میٹݨ لئی کیول آپݨے پَیرۄکاراں بھاو سِںگھّاں دی شہِیدی ہی نہِیں دِتّی سگۄں آپݨا سارا پرِوار شہِید کروائِیا سارے سںسّارِک رسماں نُۄں کھِڑے متھّے آپݨے پِںڈّے اُتّے سہارِیا۔ اِسے کرکے ہی اجّ تک ذُلم دے وِرُدھّ لڑدِیاں کردِیاں کدے وی کِسے گُرُۄ دے سِںگھّ نیں پِٹھّ نہِیں وِکھائی سگۄں اِکّ دُۄجے تۄں اگّے ہۄ کے آپݨا بلِیدان دِتّا۔

کھالسا پںتھّ دے سِرجک دشمیش پِتا گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نُۄں سربںسّدانی وی آکھِیا جاںدا ہَے کِئُںکِہ اُنہاں نیں دھرم دی کھاتر آپݨے سِںگھّاں نُۄں ہی سِر تلی اُتّے رکھّݨ لئی نہِیں آکھِیا سگۄں سارے پرِوار دی وی کُربانی دِتّی۔ سِکھّی وِچّ سبھ تۄں پہِلی شہادت دشمیش پِتا جی دے پڑدادا جی پںجّویں ستِگُرُۄ سْری گُرُۄ ارجن دیو جی دی ہَے۔ اُنہاں پِچھّۄں دشمیش جی دے پِتا جی نَۄںویں ستِگُرُۄ سْری گُرُۄ تیگ بہادر جی دی ہَے۔ گُرُۄ ساہِب نیں جدۄں کھالسے دی سِرجݨا کِیتی تاں اِہۄ آکھِیا سی کِہ جِسنے میرا سِںگھّ سجݨا ہَے٬ ارتھات امّْرِت دی دات پْراپت کرنی ہَے٬ اُس نُۄں پہِلاں آپݨا سِیس بھیٹ کرنا پویگا۔

گُرُۄ جی نیں 1699 دی وِساکھی والے دِن سْری کیسگڑھ ساہِب وِکھے بھرے دِیوان وِچّ مِیان وِچّۄں لِشکدی تلوار کڈھّ کے اِکّ سِر دی مںگّ کِیتی٬ جِہڑا اُنہاں دی تلوار دی آپݨے کھُۄن نال پِیاس مِٹاوے۔ اِںجھ اُنہاں نیں پںجّ جِںدّا-شہِیداں دی چۄݨ کِیتی جِنہاں نُۄں امّْرِت دی دات نال سِںگھّ سجا کے پںجّ پِیارِیاں دا نام دِتّا۔ گُرُۄ جی نیں کھالسے دی سِرجݨا کرکے آپݨے آپ نُۄں اُسے پںگّتی وِچّ کھڑھا کر دِتّا۔ گُرُۄ ساہِب نیں سماج وِچّۄں اُۄچنِیچ اتے جات پات دے پھرک نُۄں میٹ سبھناں نُۄں برابری بکھشی۔ گُرُۄ دا سِںگھّ کیول آپݨے ہکّاں دی راکھی نہِیں کردا سگۄں مذلُۄماں دے ہکّاں دی راکھی وی کردا ہَے۔ اُہ کِرت کردا ہَے٬ وںڈّ چھکدا ہَے اتے نام جپدا ہَے۔ اُہ مِٹھ بۄلڑا ہَے تے اُچّے آچرݨ والا ہَے۔

اِس اِنکلابی تبدِیلی نیں مَۄکے دے شاسکاں٬ دھارمِک اتے سماجِک آگُۄیاں نُۄں بھَیبھِیت کر دِتّا۔ اِس تۄں پہِلاں کِہ اِہ چںگِّیاڑی بھامبڑ دا رُۄپ دھار لوے٬ شاسکاں نیں اِس نُۄں بُجھائُݨ دے لئی بھاری پھَۄجاں نال دسمیش دے گڑھ انںدّپُر ساہِب نُۄں گھیرا پا لِیا۔ شاہی پھَۄجاں نیں 1701 تۄں 1704 دے وِچکار انںدّپُر ساہِب اُتّے پںجّ وار ہملا کِیتا۔ چار لڑائیِیاں وِچّ سِںگھّاں نیں وَیری دے دںدّ کھٹّے کِیتے۔ پںجّوِیں وار بھاری پھَۄج نال شاہی پھَۄجاں نیں انںدّپُر ساہِب نُۄں گھیرا پائِیا۔ اِہ گھیرا چھے مہِینے چلدا رِہا۔ شاہی پھَۄجاں نیں گُرُۄ جی نُۄں پیشکش کِیتی کِہ جیکر اُہ لڑائی بںدّ کرکے انںدّپُر ساہِب نُۄں چھڈّ جاݨ تاں گھیرا چُکّ لِیا جاوے جاویگا۔ گُرُۄ ساہِب نیں آپݨے سِںگھّاں دا ہُکم منّدے ہۄئِیا کِلا چھڈّݨ دا پھَیسلا کِیتا۔ گُرُۄ جی آپݨے پرِوار اتے سِںگھّاں نال کِیرتپُر ولّ تُر پئے۔ دُشمݨ آپݨے وائدے تۄں مُکّر گئے اتے اُنہاں نیں گُرُۄ جی اُتّے ہملا بۄل دِتّا۔ اگّے سِرسا ندی سی٬ جِس وِچّ ہڑھ آئِیا ہۄئِیا سی۔ وَیری نُۄں رۄک کے رکھّݨ لئی سِںگھّاں دے چھۄٹے جتھے بݨائے گئے۔ پِچھّۄں وَیری دا ہملا٬ اگّے ہڑھ٬ ساری وہِیر نِکھّڑ گئی۔ گُرُۄ جی دا پرِوار وی نِکھّڑ گِیا۔ جدۄں گُرُۄ جی نیں ندی پار کِیتی تاں اُنہاں نال دۄ وڈّے ساہِبذادے بابا اجِیت سِںگھّ جی٬ بابا جُجھار سِںگھّ اتے ڈیڈھ سَۄ دے کرِیب سِںگھّ رہِ گئے۔

گُرُۄ جی جدۄں رۄپڑ پہُںچّے تاں اُنہاں اُتّے مُڑ ہملا ہۄ گِیا۔ گُرُۄ جی بہادری نال لڑے اتے وَیری نُۄں پچھاڑِیا۔ اِتھّۄں چلّ کے گُرُۄ جی چمکَۄر پہُںچّے۔ ہُݨ اُنہاں نال کیول 40 سِںگھّ ہی رہِ گئے۔ باکی شہِیدِییاں پا گئے۔ اُس دِن ستّ پۄہ سی تے کڑاکے دی ٹھںڈھّ پَے رہی سی۔ اِتھّے گُرُۄ جی نیں اِکّ وڈّی ہویلی وِچّ ٹِکاݨا کِیتا٬ جِس نُۄں گڑھی آکھِیا جاںدا ہَے۔ شاہی پھَۄجاں پِچھّا کردِییاں اِتھّے وی پُجّ گئیِیاں اتے گڑھی نُۄں گھیرا پا لِیا۔ سِںگھّاں نیں اِس ہملے دا ڈٹ کے مُکابلا کِیتا پر دُپہِر تِیک سِںگھّاں دے تِیر اتے گۄلی سِکّا کھتم ہۄ گِیا۔ ہُݨ تلواراں نال مُکابلا کرن دا پھَیسلا کِیتا گِیا۔ پںجّ-پںجّ سِںگھّاں دے جتھے بݨائے گئے جِنہاں گڑھی وِچّۄں باہر جا کے وَیری دا مُکابلا کردے ہۄئے شہِیدی پْراپت کرنی سی۔ دۄ جتھِّیاں دے سردار بابا اجِیت سِںگھّ اتے بابا جُجھار سِںگھّ جی تھاپے گئے۔ بابا اجِیت سِںگھّ دی اُس ویلے اُمر 17 سال اتے بابا جُجھار سِںگھّ دی اُمر 15 سال سی۔ سِںگھّاں دا جتھا جَیکارے بُلائُںدا بِجلی واںگ وَیری اُتّے ٹُٹّ پَیںدا اتے انیکاں وَیرِییاں دے آہُۄ لاہُںدّا ہۄئِیا شہِیدی جام پی لَیںدا۔ واری آئُݨ ’تے گُرُۄ جی نیں وڈّے ساہِبذادے بابا اجِیت سِںگھّ نُۄں اشِیرواد دے کے شہِیدی دیݨ لئی تۄرِیا۔ پُتّر دی بہادری نُۄں آپ گڑھی دی کںدھّ ’تے کھڑھے ہۄ کے دیکھ رہے سن۔ جدۄں ساہِبذادے نیں شہِیدی دا جام پِیتا تاں آپ نیں رۄس پْرگٹ کرن دی تھاں ربّ دا شُکر کِیتا اتے چھۄٹے ساہِبذادے نُۄں یُدھّ وِچّ بھیج دِتّا۔ جِس پھُرتی اتے سِیاݨپ نال ساہِبذادے جُجھار سِںگھّ نیں یُدھّ کِیتا٬ اُسنے وَیرِییاں نُۄں وی دںگّ کر دِتّا۔ رات پَیݨ تِیک چھۄٹے ساہِبذادے نیں وی شہِیدی پْراپت کر لئی۔

سںسّار وِچّ کۄئی وی گُرُۄ٬ رہِبر٬ بادشاہ اجِہا نہِیں ہۄئِیا جِسنے مذلُۄماں دی راکھی کھاتر آپݨے ہتھِّیں آپݨے پِتا اتے پُتّراں نُۄں شہِید ہۄݨ لئی تۄرِیا ہۄوے۔ رات نُۄں کھالسے دا ہُکم منّ کے گُرُۄ جی تِنّ سِںگھّاں دے نال چمکَۄر دی گڑھی وِچّۄں نِکل گئے۔ باکی سِںگھّاں نیں شاہی پھَۄجاں دا مُکابلا کردِیاں ہۄئِیاں شہِیدِییاں پْراپت کِیتِییاں۔ گُرُۄ جی جدۄں گھۄڑے اُتّے چڑھے جا رہے سن تاں اِکّ تھاں گھۄڑا رُک گِیا۔ جدۄں دیکھِیا گِیا تاں اگّے ساہِبجادے دا سرِیر پِیا سی۔ بھائی دئِیا سِںگھّ آپݨا کمرکسّا کھۄلہ ساہِبجادے اُتّے پائُݨ لگّے تاں گُرُۄ جی نیں رۄک دِتّا۔ آکھِیا٬ اِہ سارے میرے ہی ساہِبجادے ہن٬ کۄئی آ کے آپے ہی اِنہاں دا سںسّکار کر دیویگا۔ گُرُۄ جی نیں آپݨے پَیرۄں جُتّی وی لاہ دِتّی٬ کِتے اِہ کِسے شہِید نُۄں چھُۄہ ناں جاوے۔ گُرُۄ نںگّے پَیرِیں پَیدل ساری رات جںگّل وِچّ تُردے ہۄئے ماچھِیواڑے پُجّے۔ ککرِیلی رات وِچّ ٹھںڈھّے پھرش ’تے بَیٹھ کے وی پْرماتما دا شُکر کِیتا۔

گُرُۄ جی دے چھۄٹے ساہِبذادے بابا ذۄراور سِںگھّ اُمر نَۄ سال تے بابا پھتہِ سِںگھّ اُمر ستّ سال آپݨی دادی ماتا گُجری جی نال سِرسا ندی پار کردے ہۄئے گُرُۄ جی تۄں وِچھڑ گئے سن۔ اُنہاں نال کیول گُرُۄ گھر دا رسۄئیِیا گںگُّۄ بْراہمݨ سی۔ اُہ اِنہاں نُۄں مۄرِںڈّے لاگے پَیںدے آپݨے پِںڈّ سہیڑی لَے گِیا۔ کُجھ شاہی پھَۄج دا ڈر اتے کُجھ اِنام مِلݨ دے لالچ نال اُسدی نِیئت وِگڑ گئی۔ اُسنے ماتا جی اتے بچِّیاں نُۄں گْرِپھتار کروا دِتّا۔ اِکّ بذُرگ اَۄرت اتے دۄ ماسُۄم بچّے٬ مُلذماں دے رُۄپ وِچّ سرہِںدّ دے سُۄبیدار وذِیر کھان دے ساہمݨے پیش کِیتے گئے۔ اِسلام کبُۄلݨ لئی اُنہاں نُۄں کڑاکے دی ٹھںڈھّ وِچّ ٹھںڈھّے بُرج وِچّ کَید کِیتا گِیا اتے ڈرائِیا٬ دھمکائِیا گِیا۔ جدۄں ڈر اتے تسِیہے اِنہاں مہان سُۄربِیراں رُۄہاں نُۄں ڈرا ناں سکے تاں لالچ دِتّے گئے پر ساہِبذادے اٹلّ رہے۔ اِس تۄں وڈّی سِرڑ اتے سِدک دی کۄئی ہۄر مِسال نہِیں ہۄ سکدی۔ سُۄبیدار نیں گُسّے وِچّ آ کے ساہِبذادِیاں نُۄں کںدھّاں وِچّ چِݨوائُݨ دا ہُکم سُݨا دِتّا۔

سُۄبیدار نُۄں اُمِید سی کِہ سذا سُݨ کے بچّے ڈۄل جاݨگے اتے اِسلام کبُۄل کر لَیݨگے پر بچِّیاں دے مُکھّ اُتّے اِکّ اِلاہی نُۄر سی۔ اُہ چڑھدی کلا وِچّ سن تے شہِیدی دا جام پِیݨ لئی تِیار سن۔ بچّے اڈۄل کھڑھے سن تے راج اِٹّاں چِݨ رِہا سی۔ اِس تۄں وڈّا شائِد کۄئی ہۄر ذُلم ہۄ ہی نہِیں سکدا۔ جدۄں اِہ کھبر ماتا گُذری جی کۄل پُجّی تاں اُنہاں نیں اکال پُرکھ دا شُکر کردِیاں آپݨے پْراݨ تِیاگ دِتّے۔ کُجھ اِتِہاسکار آکھدے ہن کِہ ماتا جی بُرج دے باہر کھڑھے پۄترِیاں نُۄں جاںدے دیکھ رہے سن۔ ذالم سِپاہِییاں نیں اُنہاں نُۄں بُرج تۄں دھکّا دے دِتّا۔ ہیٹھ ڈِگدِیاں ہی بذُرگ سرِیر نیں پْراݨ تِیاگ دِتّے۔ اِس کھبر نُۄں سُݨ کے گُرُۄ جی نیں آکھِیا٬ “ساہِبذادِیاں دی شہِیدی نال جبر اتے ذُلم دا بُۄٹا پُٹِّیا جاویگا۔”

ساہِبذادِیاں دی شہِیدی دی کھبر جدۄں سںگّت کۄل پُجّی تاں اُنہاں دا گُسّا جاگِیا۔ جدۄں لۄک جاگدے ہن تاں وڈّی تۄں وڈّی تاکت وی مُکابلا نہِیں کر سکدی۔ لۄکاں دے ہتھّ جِہڑا وی ہتھِیار آئِیا٬ چُکّ آپݨے گُرُۄ دا ساتھ دیݨ لئی وہِیراں گھتّ کے گھراں وِچّۄں نِکلے۔ گُرُۄ جی راہ دے دُکھّاں-تکلِیفاں نُۄں جھلّدے ہۄئے کھِدراݨے دی ڈھاب٬ جِس نُۄں ہُݨ مُکتسر ساہِب دے نام نال جاݨِیا جاںدا ہَے٬ پُجّے۔ اُدۄں تِیک وِچھڑے کُجھ ساتھی اتے اِلاکے دی سںگّت اُنہاں دے نال ہۄ گئی۔ ذالم پھَۄج وی پِچھّا کردی اِتھّے پُجّ گئی۔ گھمساݨ دا یُدھّ ہۄئِیا۔ مذلُۄم سمجھِییاں جاںدِییاں چِڑِییاں نیں ذالم باذاں دا ڈٹ کے مُکابلا کِیتا۔ مرجِیوڑِیاں دی اِس تھۄڑھی جِہی گِݨتی نیں شاہی پھَۄجاں نُۄں مُڑن لئی مجبُۄر کر دِتّا۔ مُڑ شاہی پھَۄج دا گُرُۄ جی اُتّے ہملا کرن دا کدے وی ہَۄسلا نہِیں ہۄئِیا۔ اِس یُدھّ وِچّ اُنہاں چالی سِںگھّاں نیں وی بہادری نال لڑدِیاں شہِیدی پْراپت کِیتی٬ جِہڑے انںدّپُر ساہِب تۄں گُرُۄ جی نُۄں بیداوا لِکھ کے دے آئے سن۔ اِسے کرکے اِس دھرتی نُۄں مُکتسر ساہِب دا نام دِتّا گِیا۔

اِتھّے بھائی مۄتی رام مہِرا دی اتے اُنہاں دے پرِوار دی کُربانی دی چرچا ذرُۄری ہَے کِئُںکِہ اجِہی کُربانی اِتِہاس وِچّ پہِلاں کدے نہِیں ہۄئی سی اتے ناں ہی مُڑ ہۄویگی۔ بھائی مۄتی رام نُۄں جدۄں پتا لگّا کِہ ماسُۄم سہِبجادے اتے ماتا جی نُۄں بھُکھّے بھاݨے ٹھںڈھّے بُرج وِچّ کَید کِیتا گِیا ہَے تاں اُہ اُنہاں لئی گرم دُدھّ لَے کے گِیا۔ ماتا جی نیں آکھِیا مۄتی رام٬ تَینُۄں پتا اِسدی تَینُۄں کِنّی کِیمت چُکائُݨی پویگی؟ بھائی ساہِب نیں ماتا جی دے چرن سپرش کردے ہۄئِیاں اُتّر دِتّا٬ مَینُۄں پتا ہَے کِہ جدۄں اِہ کھبر سُۄبیدار نُۄں پتا لگّیگی تاں اُہ مَینُۄں اتے میرے پرِوار نُۄں تسِیہے دے کے شہِید کر دیویگا۔ ماتا جی نیں آکھِیا٬ پھِر تُۄں اِہ کھترا کِئۄں سہیڑِیا ہَے؟ بھائی جی دا اُتّر سی٬ ماتا جی٬ میرے دھنّبھاگ مَینُۄں اِہ سبھ کرن دا مَۄکا پْراپت ہۄئِیا ہَے۔ تُہاڈا اشِیرواد شہادت ویلے مَینُۄں ڈۄلݨ نہِیں دیویگا۔ اِہ سرِیر تاں ناشوان ہَے٬ اِسنے تاں نشٹ ہۄݨا ہی ہَے پر تُہاڈی سیوا دا مَۄکا تاں بھاگاں والے نُۄں ہی مِلدا ہَے۔ کھبر مِلݨ اُتّے سُۄبا سرہِںدّ نیں بھائی مۄتی رام مہِرا نُۄں آپݨے ساہمݨے پرِوار سمیت پیش ہۄݨ دا ہُکم سُݨائِیا۔ سُۄبیدار نیں آکھِیا٬ تیرا گُناہ مُیاپھ نہِیں کِیتا جا سکدا پر جیکر تُۄں اِسلام کبُۄل کر لویں تاں مُیاپھ کِیتا جا سکدا ہَیں۔ بھائی ساہِب دا اُتّر سی٬ ماتا جی ولّۄں مِلے اشِیرواد سدکا مَیں سارے کشٹ سہار سکدا ہاں پر آپݨا دھرم نہِیں چھڈّ سکدا۔ نواب نیں ہُکم کِیتا کِہ اُسدے سارے پرِوار نُۄں کۄہلُۄ وِچّ پِیڑ کے شہِید کر دِتّا جاوے۔ سبھ تۄں پہِلاں اُسدے ماسُۄم پُتّر نُۄں پِیڑِیا گِیا۔ بھائی ساہِب اڈۄل رہے۔ اِسلام کبُۄلݨ تۄں ناںہ کر دِتّی۔ سارے پرِوار نُۄں شہِید کرکے مُڑ پُچھِّیا گِیا کِہ اجے وی مَۄکا ہَے٬ اِسلام کبُۄل لر لوۄ۔ بھائی ساہِب دا اُتّر سی٬ پرِوار تاں سارا شہِید ہۄ گِیا٬ ہُݨ جِیون دی لۄڑ نہِیں۔ گُرُۄ جی دی کْرِپا کِہ مَیں سِرڑ نِبھا سکِیا ہاں۔

اِںجھ دسمیش پِتا نیں کھالسے دی سِرجݨا شہِیدی رُۄپی اِٹّاں نال کِیتی۔ گُرُۄ جی دے سِںگھّاں نیں بابا بںدّا سِںگھّ بہادر دی اگوائی ہیٹھ آپݨے سِراں دی پْرواہ ناں کردِیاں ہۄئِیاں پںجّ سالاں پِچھّۄں ہی سرہںدّ دی اِٹّ نال اِٹّ وجا کے ذالم راج دا اںتّ کر دِتّا اتے کھالسا راج دی نِیںہ رکھّی۔ سںسّار وِچّ پہِلی وار لۄک راج ستھاپِت ہۄئِیا۔ ہُݨ وی سںسّار وِچّ جِتھّے کِتے وی مُسِیبت آئُںدی ہَے تاں گُرُۄ دے سِںگھّ سبھ تۄں پہِلاں سہائِتا لئی پُجّدے ہن۔ اجِہا سںسّار دے اِتِہاس وِچّ پہِلاں کدے نہِیں ہۄئِیا تے شائِد مُڑ کدے وی نہِیں ہۄویگا۔

* * * * *