پھلَیٹِیذ ہۄٹل پُہںچّے تاں پتا لگّا پُلِیس نیں سُنیہا بھیجِیا سی کِہ نِئم انُسار بھارتی ڈَیلِیگیٹاں نیں پُلِیس کۄل آپݨی ہاذری کِئۄں نہِیں لوائی۔ اِہ کمّ تاں پہِلے دِن ہی ہۄݨا چاہِیدا سی پر پْربںدھّکاں ولۄں کۄئی نِسچِت آدیش جاں سلاہ ناں مِلݨ کارن٬ ‘’کُجھ نہِیں ہُںدّا‘ کہِ کے سارے کانفرںسّ دے میلے-گیلے وِچ رُجھّ گئے۔ ہُݨ اِکدم سِر آ بݨی۔ بھِیڑ کارن سارے لۄک سویر دے پریشان سن۔ کدی اَیسّ.اَیسّ.پی. دے دفتر تے کدی تھاݨے دے چکّر لا رہے سن۔ ستنام ماݨک مَینُۄں کہِݨ لگّا:
‘’اسِیں تاں یار سویر دے ایییسے ہی کھلجگݨ وِچ تِنّ-چار گھںٹّے خراب کر بَیٹھے آں۔ ہُݨ لۄک اَیسّ.اَیسّ.پی. دے دفتر کتاراں بنّہ کے کھلۄتے نیں۔ تُسِیں وی چلے جائۄ چھیتی۔ اُںج بںدّے بڑے کۄیاپریٹِو نیں۔ کہِںدّے سن اسِیں اجّ ستّ وجے تک دپھتر کھُلّہاں رکھّاںگے۔‘’
مَیں ڈا. جگتار نُۄں کِہا تاں اُہ پہِلاں واںگ ہی ہلکے-پھُلکے اںدّاذ وِچ کہِںدّا٬ ‘’ورِیام! کُجھ نہِیں ہُںدّا٬ تُۄں فِکر ناں کر۔‘’ اُس نیں آپݨے وِشیش اںدّاذ وِچ مُسکرائُںدِیاں ہتھّ کھڑھا کِیتا۔
‘’ویکھ لۄ پھِر ناں اَیویں پںگّے نُۄں پھڑھے پھِرِیئے۔ اَیہ٬ سارے لۄک اُدھرۄں ہی آ رہے نیں۔‘’
میرے وار-وار کہِݨ ’تے اُہ پھلَیٹِیذ ہۄٹل دی رِسَیپشن ولّ گِیا تے آ کے کہِݨ لگّا٬ ‘’تُۄں بیفِکر رہُ۔ مَینُۄں لگدَے اِنہاں نیں آئے بںدِّیاں دی رِپۄرٹ ہی اجّ بھیجی ہَے۔ آپݨے ہۄٹل والِیاں تاں پہِلے دِن ہی آپݨے کۄلۄں اِس مکسد لئی پاسپۄرٹ لَے لئے سن۔‘’
پر مَیں فِکرمںدّ ساں۔ جگتار کہِںدّا٬ ‘’چلّ آپݨے ہۄٹل والِیاں تۄں جا کے پُچھِّیئے۔‘’
اسِیں اُتھے گئے تاں ہۄٹل دے مَینیجر تے مالک نیں آپݨے کَیبِن وِچ بِٹھا کے سانُۄں چاہ پِیائی تے بیفِکر رہِݨ لئی کِہا۔
‘’مَے تاں اِس نُۄں کِہا سی پر اِہ بہُت چِںتّت سی۔‘’ جگتار نیں آکھِیا۔ اسِیں واپس پھلَیٹِیذ ہۄٹل پہُںچّ گئے۔
کانفرںسّ دا آخری سَیشن چلّ رِہا سی۔ تکرِیراں ہۄ رہِییاں سن۔ اِک اجِیب ہُلاس تے کھیڑا سی سبھ دے مناں وِچ۔ پھخر ذماں نیں رات والی تکرِیر ہی دُہرائی پر بڑے ٹھرںّْہمے تے دِڑھتا نال۔ رات والی اُلار اُتیجنا غَیر-ہاذر سی۔
‘’اِہ بہُت سخت بۄل رِہَے٬ ذرُۄر رَۄلا پویگا اِس ’تے۔‘’ جگتار نیں کِہا۔
‘’اجے راتِیں نہِیں سُݨِیا تُسِیں…مَینُۄں لگدَے کُجھ ہلکِیاں ولۄں کانفرںسّ دے کِیتے وِرۄدھ کارن اُہ اُتیجِت ہۄ گِئَے۔‘’
‘’پر اِہ اُتیجنا مہِںگّی پَے سکدی ہَے۔ وِرۄدھ ہۄر تِکھّا ہۄ سکدَے۔ اِس وِرۄدھ نال آئُݨ-جاݨ دا راہ کھُلّہݨ دی جِہڑی سمبھّاونا سی اُہ مٹھّی پَے سکدی ہَے۔‘’
جگتار دے فِکر وی جائِذ لگّدے سن۔ رات والی تکرِیر سُݨ کے تاں مَینُۄں وی اچیت خَۄف جِہا مہِسُۄس ہۄئِیا سی پر لگّدا سی کِہ پھخر ذماں آپݨے اکِیدے ’تے دْرِڑھ سی تے اُہ نِرہا کِسے بھاوُک آویش وِچ گلّ نہِیں کر رِہا سگۄں بیخَۄف تے دْرِڑ ہۄ کے پںجّابِییاں دا٬ پںجّاب تے پںجّابی ذبان بارے آپݨا دْرِشٹِیکۄن پیش کر رِہا سی۔ اِس دْرِڑھتا تے پْرتِیبدھّتا دی پںجّابِییاں دی گھاٹ نیں ہی اُنہاں نُۄں اینا چِر تھلّے لائی رکھِّیا سی تے ہُݨ اُہ چُپّ رہِ کے وِرۄدھِییاں دی دھَۄںس سہِݨ لئی تِیار نہِیں سی۔ اُہ آپݨِییاں تِکھِّییاں گلّاں راہِیں پںجّابِییاں نُۄں جاگرِت کرنا وی چاہ رِہا سی تے مُلک پدھّر ’تے اِس سبںدھّ وِچ اِک بہِس دی شُرُۄیات وی کرنی چاہُںدّا سی تے اُس مُتابک اِہ شُرُۄیات اِںج ہی ہۄݨی سی۔ شیر واںگ گرج کے ; بکّری واںگ مِݨ-مِݨ کرکے نہِیں۔ اُہ کِسے کِسم دی غلتفہِمی وی نہِیں سی رہِݨ دیݨا چاہُںدّا۔ اُس نُۄں پاکِستانی ہۄݨ ’تے ماݨ سی تے اُہ اِس دی آذادی٬ خُدمُختِیاری تے پْربھُۄستّا دا کِسے وی وڈّے تۄں وڈّے پاکِستانی نالۄں ودھّ سنمان کردا سی۔ اُس نُۄں آپݨی کَۄمی ذبان اُردُۄ ’تے ماݨ سی پر اُہ آپݨی ماں-بۄلی نُۄں ہُݨ ہۄر رُلدِیاں نہِیں سی ویکھ سکدا۔ اُس انُسار ہُݨ سُتّے ہۄئے پںجّابی پُتّ جاگ پئے سن۔
کانفرںسّ وِچ متے پاس کِیتے جا رہے سن۔ بھارت-پاکِستان وِچ کشمِیر دے مسلے سمیت سارے مسلِیاں دا ہلّ مِل بَیٹھ کے تلاشݨ لئی٬ آم لۄکاں سبھِیاچارک کامِیاں تے لیکھکاں-بُدھِّیماناں لئی وِیذے دِییاں شرتاں ڈھِلِّییاں کرکے آئُݨ-جاݨ سَۄکھا بنائُݨ لئی۔
اِںج آلمی پںجّابی کانفرںسّ آپݨے اںجّام نُۄں پُہںچّی۔
ہُݨ لۄک ہال وِچ٬ لابی وِچ٬ لائن وِچ اِک دُۄجے نُۄں مِل رہے سن۔ اگلا پْرۄگرام پُچھّ رہے سن۔ اجّ رات تک ہی کانفرںسّ دے پْربںدھّکاں دے اسِیں مہِمان ساں۔ سویر تۄں٬ جے اسِیں اُتھے ہی رہِݨا چاہِیئے٬ آپݨے خرچے ’تے ٹھہِر سکدے ساں٬ نہِیں تاں کۄئی وکھّرا پْربںدھّ کرنا پَیݨا سی۔ ستاراں اٹھاراں اپرَیل دے دۄ دِن باکی سن۔ اُنی اپرَیل نُۄں سویرے لاہَۄر ریلوے سٹیشن تۄں سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس واپس پکڑنی سی۔
سُلیکھا میرے کۄل آئی٬ ‘’سانُۄں ننکاݨا ذرُۄر دِکھائۄ۔ کئی لۄک ہۄ وی آئے نیں۔‘’
اُس دی گلّ ٹھِیک سی۔ پرسۄں گُرچرن سِںگھّ مَینُۄں ننکاݨے جاݨ لئی کہِ رِہا سی تاں مَیں اُس نُۄں ’سِرپھ لاہَۄر دا ہی وِیذا‘ لگّا ہۄݨ بارے دسِّیا تاں اُہ سدا واںگ میری اِس ’کمذۄری‘ اُتے ہسِّیا٬ ‘’بھاجی! کۄئی نہِیں پُچھّدا۔ تُسِیں جاݨ دی گلّ کرۄ۔‘’
اُنہاں نُۄں سچِّیں کِسے نیں نہِیں سی پُچھِّیا!
‘’رُۄپ سِںگھّ رُۄپا ہُرِیں بسّ راہِیں راولپِںڈّی٬ پںجّا ساہِب تے ننکاݨا سہِب دا پْرۄگرام بݨا رہے نیں پر رگھبِیر ہُرِیں نہِیں منّدے۔‘’ سُلیکھا اِک ترہاں نال مَینُۄں رگھبِیر سِںگھّ نُۄں منائُݨ لئی کہِ رہی سی۔ مَیں رگھبِیر سِںگھّ نُۄں پُّچھِیا٬ ‘’جاںدے کِئۄں نہِیں! پھِر تُر آواںگے اِس بہانے۔ مَیں تاں جاݨ نُۄں تِیار ہاں۔ جگتار ہُراں نُۄں وی پُچھّ لَینے آں۔‘’
رگھبِیر سِںگھّ ہِچکِچا رِہا سی پر میرے کہِݨ ’تے منّ گِیا۔
‘’تُسِیں کہِںدّے ہۄ تاں چلے چلّدے آں۔ اُںج…’’ اُہدے من وِچ شائِد اُس یاترا دے آگُۄیاں بارے دۄچِتی سی تے اُس نیں اِہ ذاہِر وی کر دِتّی۔ اُدھر جگتار اینی لمّی تے تھکا دیݨ والی یاترا ’تے جاݨ لئی بِلکُل ہی تِیار نہِیں سی۔ لاہَۄرۄں بِناں آگِیا باہر جاݨ دا خترا تاں میرے من نُۄں وی سی پر مَیں سۄچِیا جِتھے ساری بسّ دے یاترِییاں نُۄں کۄئی ڈر نہِیں تاں اسِیں ہی کِئۄں ڈردے رہِیئے۔
رُۄپ سِںگھّ رُۄپا ہۄٹل دی لابی وِچ آپݨا بَیگ رکھّی یاترا دا پْرۄگرام جانݨ والِیاں نُۄں ویروا وی دے رِہا سی تے پھی-سواری چھے چھے سَۄ رُپئے وی اُگراہ رِہا سی۔
‘’سویرے چھے وجے شاہتاج ہۄٹل تۄں بسّ چلیگی تے اِتھے پھلَیٹِیذ ’چ آویگی۔ اِتھۄں ستّ وجے راولپِںڈّی نُۄں چلاںگے۔ دُپہِر تک اُتھے پُجّاںگے۔ گھںٹّا دۄ گھںٹّے اُتھے لا کے پںجّا ساہِب لئی روانا ہۄواںگے۔ رات اُتھے رہاںگے۔ سویرے ناشتا کرکے تُراںگے شام تک لاہَۄر پُجّ جاواںگے۔ اِتھۄں راتۄ رات ننکاݨا ساہِب جاواںگے۔ اُتھۄں درشن کرکے سویرے سِدھّا لاہَۄر ریلوے سٹیشن ’تے پُجّ جاواںگے۔ سامان سارا آپݨا سوییرے ہی نال لَے جاواںگے۔‘’
سفر بہُت لمّا تے تھکا دیݨ والا سی۔ پر نِرا لاہَۄر وِچ بَیٹھے رہِݨ نالۄں پاکِستان دا کُجھ ہۄر ہِسّا تے دۄ گُردُیارِیاں دے درشن تاں کر لواںگے۔ مَیں آپݨے٬ رگھبِیر تے سُلیکھا دے پَیسے رُۄپ سِںگھّ رُۄپا کۄل جمہاں کروا دِتّے۔
‘’لاہَۄرۄں باہر جاݨ دی آگِیا لَے لئی ہَے؟ جے کِسے نیں پُچھِّیا تاں‘’, مَیں فِکرمںدّی ذاہِر کِیتی تاں رُۄپا کہِݨ لگّا٬ ‘’کۄئی نہِیں پُچھّݨ لگّا۔‘’
آپݨے تَۄکھلے نُۄں دبا کے مَیں سُلیکھا ہُراں نُۄں سویرے جاݨ دے پْرۄگرام دی خُشخبری سُݨا دِتّی۔
‘’چلۄ ٹھِیک اےَ‘’, رگھبِیر سِںگھّ نیں ہسّدِیاں پْروانگی دے دِتّی۔
پرہے کھلۄتے رائ اذِیذ اُلّا میرے کۄل اُچیچے آئے تے پُچھّݨ لگّے٬ ‘’سںدھُّۄ ساہِب٬ تُسِیں اَیسّ.اَیسّ.پی. دے دپھتر اَیںٹری کروا آئے اۄ؟‘’
‘’نہِیں اسِیں تاں گئے نہِیں۔ کہِںدّے نیں کۄئی گلّ نہِیں۔‘’
‘’ناں ناں… اِہ گلتی ناں کرِئۄ۔ سارے لۄک اُتھۄں ہۄ آئے نیں۔ اِہ ذرُۄر کرۄ۔ لاذمی ہی۔ اُنہاں اجّ تک چھۄٹ دِتّی ہۄئی ہَے۔‘’
اُس سُہِرد اِنسان دی نیک سلاہ تاں ٹالی نہِیں سی جا سکدی۔ رگھبِیر سِںگھّ ہُراں نُۄں پُچھِّیا تاں پتا لگّا کِہ اُنہاں نیں اِہ کمّ اجّ کروا لِیا ہَے۔ مَیں جگتار نُۄں٬ جۄ پاکِستانی لیکھکاں وِچکار کھلۄتا گپّ-گۄشٹ وِچ رُجھّا ہۄئِیا سی٬ آکھِیا٬ ‘’مَینُۄں رائ ساہِب نیں کِہا ہَے کِہ پُلس والا کمّ آپاں نُۄں کروائُݨا ہی پَیݨا ہَے۔ مَیں نہِیں اُنہاں آپ آ کے مَینُۄں پُچھِّیا ہَے تے دِن وی سِرپھ اجّ دا ہی ہَے۔‘’
جگتار ’کۄئی نہِیں‘ کہِ کے ہُݨ تک ٹالدا آ رِہا سی پر جدۄں اُس نیں ’رائ ساہِب‘ دا ناں سُݨِیا تاں تُرںتّ گمبھِّیر ہۄ گِیا٬ ‘’جے رائ ساہِب آکھدے نیں تاں آپاں نُۄں اِہ کمّ ذرُۄر کروا لَیݨا چاہِیدا ہَے۔ اُتۄں ٹائیِم وی کِنّا ہۄ گِئَے۔‘’ اُس نیں باہر ڈُبّدے جاںدے سُۄرج سدکا ہُݨے ہی اُتر پَیݨ والی رات ولّ وی اِشارا کِیتا۔
‘’ہُݨ کی کرِیئے!’’
اُس دے من وِچ چھیتی چھیتی اَیسّ.اَیسّ.پی. دپھتر پہُںچّݨ دی کاہل سی۔ اُمر گنی بائد-دُپہِر چھُٹّی لَے کے پاکپٹن پرت گِیا سی۔
‘’ڈاکٹر ساہِب٬ اَیدھر نُۄں مُۄںہ کرِئۄ٬ اِک تسوِیر کھِچّ لئیِئے۔‘’ جِنہاں مِتّراں کۄل جگتار کھلۄتا سی اُنہاں وِچۄں اِک نیں اُس نُۄں کِہا۔ پھۄٹۄگراپھر کَیمرا پھۄکس کِیتی کھڑۄتا سی۔
جگتار نیں اُس دا ہتھّ چھِݨکِیا تے کہِݨ لگّا٬ ‘’ٹھہِر یار! سانُۄں آپݨا وخت پِئَے۔ اِہنُۄں پھۄٹۄ دی پئی اےَ۔ آ ورِیام!’’
اُس نیں میرا ہتھّ پھڑ کے مَینُۄں باہر ولّ تۄرِیا۔ اسِیں ہۄٹل دے براںڈے ’چۄں باہر نِکلے ہی ساں کِہ مِ. نِیاذی ناں دا اِک بںدّا جگتار نُۄں کہِݨ لگّا٬ ‘’ہذُۄر٬ کی گلّ بڑے پْریشان نذر آںدے جے۔‘’
پْرۄپھَیسر-لیکھک نِیاذی آپݨی لال رںگّ دی چھۄٹی جِہی کار کۄل کھڑۄتا جاݨ دی تِیاری وِچ سی۔ نِکّی نِکّی داڑھی٬ سِر اُتے لمّا لڑ چھڈّ کے بنّہی پگّ۔ جگتار تۄں پْریشانی دا کارن جاݨ کے اُس مدھُر بھاشی وِئکتی نیں کِہا٬ ‘’مَیں کِسے ذرُۄری کمّ جا رِہا ساں٬ پر کۄئی نہِیں۔ مَیں تُہانُۄں اَیسّ.اَیسّ.پی. دے دفتر اُتار کے چلا جاواںگا۔ تُسِیں بَیٹھۄ۔‘’
اسِیں اُس دی کار وِچ بَیٹھے۔ جدۄں اسِیں اَیسّ.اَیسّ.پی.دے دفتر پُہںچّے تاں سُۄرج دِکھائی دیݨۄں ہٹ گِیا سی۔ نِیاذی آپݨی کار ’چۄں ساڈے نال ہی اُتر پِیا٬ ‘’ٹائیِم کافی ہۄ گِئَے۔ تُہانُۄں مُشکِل ناں آوے۔ چلۄ! مَیں تُہاڈے نال چلّداں۔‘’
اُس نیں ساڈے واستے آپݨا ذرُۄری کمّ اگّے پا لِیا سی۔ اُس نیں پتا کِیتا کِہ وِدیشِییاں دی رجِسٹریشن والا دفتر کِہڑا ہَے۔ من وِچ اِہ خدشا وی سی کِہ پتا نہِیں اِس سمیں دپھتر وِچ کۄئی وِئکتی ہۄویگا جاں نہِیں پر پْرۄ. نِیاذی دا نال ہۄݨا ہَۄسلا دے رِہا سی۔
دفتر وِچ دۄ تِنّ بںدّے بَیٹھے گپّاں مار رہے سن۔ وکھّری کُرسی اُتے بَیٹھا اِک نَۄجوان پْرۄ. نِیاذی نُۄں ویکھ کے اُٹھِیا تے اُس دے گۄڈِیاں نُۄں ہتھّ لا کے خَیر-سُکھ پُچھّی۔
اُہ اُس دا شاگِرد اتے نیڑے دا جاݨُۄ لگّدا سی اُس نیں سانُۄں کُرسِییاں ’تے بِٹھا کے ساری گلّ آرام نال کرن لئی کِہا۔ ساڈی گلّ سُݨ کے اُس نَۄجوان نیں کِہا٬ ‘’کۄئی نہِیں٬ ہُݨے کمّ ہۄ جاںدَے۔ اسِیں اجّ سویر دے ایسے مکسد لئی بَیٹھے آں۔ اسِیں اُںج ای کِسے نُۄں نہِیں مۄڑِیا۔ تُہاڈے نال تاں ساڈے اُستاد-اے-مُہترِم آئے نیں۔‘’
اُہ اہُدے وجۄں اِںسپَیکٹر سی تے اُتھے بَیٹھے بںدِّیاں ’چۄں سِینِیئر۔
اسِیں اُس کۄلۄں ساری پْرکِرِیا پُچھّی۔ اُہ بڑے ٹھرںّْہمیں نال دسّݨ لگّا٬ ‘’ہکِیکت اِہ ہَے کِہ پاکِستان پُجّدِیاں چَۄوہی گھںٹّے دے وِچ وِچ ہی اِتھے پُجّ کے آپݨی آمد دی رجِسٹریشن کروائُݨی پَیںدی ہَے تے پھِر جِہڑا پرچا مۄہر لا کے اسِیں دِںدّے ہاں٬ اُہ اُس ایرِیئے دے تھاݨے وِچ جا کے دیݨا ہُںدّا ہَے جِتھّے کۄئی ٹھہِرِیا ہُںدّا ہَے تے اُتھے آپݨی ہاذری دیݨی ہُںدّی ہَے۔‘’
‘’جاݨ لگِّیاں وی کُجھ کرنا پَیںدا ہَے۔‘’ پْرۄ. نِیاذی نیں پُچھِّیا۔
‘’بِلکُل٬ جاݨ لگِّیاں٬ ساڈے ولۄں دِتّے پھارگی دے کاغذ وِکھائُݨے پَیںدے ہن تاں ہی تُہانُۄں واگھے تۄں اگّے لںگھّݨ دیݨگے۔‘’
‘’اِس ہِساب نال تاں بہُت وڈّی کانُۄنی کۄتاہی ہۄ چلّی سی۔‘’ ڈا. جگتار نیں کِہا۔
‘’کانُۄنی تَۄر ’تے تاں پہِلے چَۄوہی گھںٹّے تک رجِسٹریشن ناں کرائُݨا ہی گلت ہَے۔ اجّ تاں چَۄتھا پںجّواں دِن ہَے۔‘’ اُس نیں مُسکرائُںدِیاں دسِّیا٬ ‘’اجّ تُہاڈے کُجھ آدمی واپس اِںڈِییا لئی گئے نیں۔ اُتھۄں واپسی تۄں پتا لگّا٬ اِسے کارن اُنہاں نُۄں رۄکِیا ہۄئِئَے۔ ہۄ سکدَے اُنہاں نُۄں واپس آئُݨا پوے۔‘’
اُس نیں پاسپۄرٹ ’تے اِس مکسد لئی وِیذا پھارماں نال لگّے کاغذ ساڈے کۄلۄں لئے تے میذ اُتے بَیٹھا آدمی رجِسٹر اُتے اںدّراذ کرن لگّاا۔
‘’سر! آپݨا شناختی کارڈ دِئۄگے پلِیذ‘’, اِںسپَیکٹر نیں پْرۄ. نِیاذی نُۄں آکھِیا۔
‘’کی گلّ؟‘’
‘’تُہاڈے شناختی کارڈ دا نمبّر اتے ہۄر ویروا ذمانتی وجۄں اِتھے درج کرنا پَیݨا اییں تے تُہانُۄں دستخت کرن دی ذہِمت وی اُٹھائُݨی پویگی۔‘’
خُشکِسمتی نُۄں پْرۄ. نِیاذی کۄل اُس دا شناختی کارڈ ہَے سی۔ اِہ وی چںگّا ہۄ گِیا٬ اُہ ساڈے نال ہی دپھتر اںدّر آ گِیا۔ نِئم انُسار آمد دی رجِسٹریشن کروائُںدے سمیں اِک پاکِستانی ناگرِک وی گواہ اتے ذمانتِیئے وجۄں نال چاہِیدا ہُںدّا ہَے۔
کمّ نِپٹا کے اُس نیں کاگذ-پتّر ساڈے ہتھّ پھڑائے تے ساڈے ٹھہِرن والے ہۄٹل دا ناں پُچھِّیا۔
‘’شاہتاج ہۄٹل کِلہا گُجّر سِںگھّ تھاݨے وِچ پَیںدا ہَے۔ ہُݨ تُسِیں اُتھے جاݨا ہَے۔ اِہ کاگذ اُتھے دیݨے نیں تے آپݨی آمد درج کرائُݨی ہَے۔‘’
اسِیں اُنہاں دا دھنّواد کرکے اُٹھݨا چاہِیا۔ پر اُہ کہِݨ لگّا٬ ‘’اِہ کِویں ہۄ سکدا ہَے۔ تُسِیں ساڈے مہِمان ہۄ۔ چاہ پِیتے تۄں بِناں اسِیں نہِیں جاݨ دیݨا۔‘’
اُس نیں اُسے ویلے کِسے نُۄں چاہ لَے کے آئُݨ لئی کِہا۔
‘’اِنہاں پْرۄپھَیسر ساہِب نُۄں وی اسِیں بہُت ذرُۄری کمّ جاںدِیاں نُۄں آپݨے نال کھِچّ لِیائے آں۔ اِنہاں وی جاݨَے تے اسِیں تاں اگّے ہی آپݨے کمّ وِچ سبھ تۄں پِچھّے آں٬ اجے تھاݨے وی جاݨا اےَ۔‘’
پر اُس نُۄں ساڈا سپشٹِیکرن پْروان نہِیں سی۔
‘’جے بہُتی کاہلی اےَ٬ تاں اسِیں پاسپۄرٹ لَے کے کۄل رکھّ لَیںدے آں تے دیںدے ہی نہِیں۔‘’
اُس پُرخلُۄس ہااس ہسِّیا٬ ‘’چاہ تاں بھائیِجان پِیݨی ہی پئۄُ۔‘’
اِس مُہبّت اگّے ساڈی کاہلی دا کی ذۄر چلدا سی۔ چاہ پِیݨ تۄں پِچھّۄں اسِیں اُنہاں دے اِس خلُۄس تے مُہبّت لئی تہِ دِلۄں شُکرِییا کِیتا تاں اُہ نَۄجوان اُٹھ کے کھڑۄ گِیا٬ ‘’چلۄ مَیں ہیٹھاں تک تُہاڈے نال چلداں۔‘’
اسِیں باکِییاں نال ہتھّ مِلائِیا۔ اِںسپَیکٹر باہرلے درواذے تک ساڈے نال آئِیا تے سانُۄں ہتھّ مِلا کے پِیار نال وِدا کِیتا۔
اسِیں پْرۄ. نِیاذی نُۄں کِہا کِہ اُہ ہُݨ آپݨے کمّ چلا جاوے۔ اسِیں آپے کِسے سواری دا پْربںدھّ کرکے تھاݨے پہُںچّ جاواںگے۔ اُس نیں آپݨی گھڑی ویکھی تے پھِر کہِںدّا٬ ‘’کۄئی نہِیں٬ بَیٹھۄ کار وِچ٬ کِتھے تھاݨا لبھّدے پھِرۄگے۔‘’
اُس نیں سانُۄں کار وِچ بِٹھائِیا۔ اسِیں اُس مِہربان اِنسان ولۄں دِتّے سہِیۄگ لئی من ہی من دھنّواد کر رہے ساں۔ جدۄں اُس دی کار کِلہا گُجّر سِںگھّ تھاݨے دے باہر رُکی تاں اُس سمیں تک رات دا گُۄڑھا ہنیرا اُتر آئِیا سی۔ رَۄشنِییاں جگمگ کر رہِییاں سن۔
پْرۄ. نِیاذی دا شُکرِییا ادا کرکے اسِیں تھاݨے اںدّر داخل ہۄئے۔ سویر دی ہی اِہ کاروائی چل رہی سی٬ اِس لئی پُچھّݨ ’تے اِک سِپاہی نیں سانُۄں تھاݨے دے دفتر دا راہ دسّ دِتّا۔
اسِیں دپھتر وِچ وڑے۔ ساہمݨے وڈّے میذ اُتے اِک ہوالدار پُلِیس دی وردی وِچ سجِیا بَیٹھا سی۔ دُۄجے چھۄٹے میذ اُتھے اِک ہۄر کرمچاری بَیٹھا ہۄئِیا سی۔ اِک ہۄر سِپاہی ہتھّ وِچ بںدُّۄک پھڑی دفتر وِچ کھلۄتا سی۔
ہوالدار دے میذ دے ساہمݨے اِک لمّا بَیںچ کمّ لئی آئے بںدِّیاں دے بَیٹھݨ واستے سی۔ پہِلی نذرے مَینُۄں اِہ دفتر پاکِستانی ٹی.وی. سِیرِیئل ’اںدھّیرا اُجالا‘ دے ہوالدار دے دفتر ورگا لگّا٬ جِس دا کلاکار اِرپھان کھُۄسٹ آپݨے اںدّاذ وِچ دھَۄݨ ٹیڈھی کرکے آپݨے تۄں جُۄنِیئر لۄکاں تے آئے-گئے لۄکاں نُۄں آکھدا ہَے٬ ‘’دَیہ جماتاں پاس ہُۄں۔ ڈائِرَیکٹ ہوالدار ہُۄں۔ کۄئی مجاخ نہِیں ہُۄں مَیں۔‘’ پر آپݨے تۄں سِینِیئر اپھسراں اگّے ‘’جی جناب! جی جناب!’’ کہِںدِّیاں اُہدی ذبان نہِیں تھکّدی۔ مَیں من ’چ ہسِّیا۔ کِتے ’دس جماتاں پاس‘ اُس ہوالدار واںگُۄں اِہ ہوالدار وی میذ ’تے رُۄل کھڑکا کے ناں آکھے٬ ‘’اِہ کۄئی ویلا اے… تُہاڈے آئُݨ دا… لَے جائۄ اُئے اِنہاں نُۄں ڈرائِںگ رُۄم وِچ تے اِنہاں دی سیوا کرۄ۔‘’
‘’اسلاما لیکِم! کی گلّ بڑے لیٹ ہۄ گئے سردار جی۔‘’ بڑی مُہبّت نال اُس نیں آکھِیا۔ اسِیں آپݨی سفائی دِتّی تاں اُہ کہِݨ لگّا٬ ‘’کۄئی گلّ ای نہِیں بادشاہۄ! اسِیں ایتھے بَیٹھے کاہدے واستے آں۔‘’ اُس نیں ساڈے ہتھّۄں کاگذ-پتّر پھڑ لئے۔ اینے چِر نُۄں اِک اِںسپَیکٹر دفتر وِچ آئِیا۔ سانُۄں ویکھ کے ’ستِ سْری اکال‘ آکھی تے پھِر ہوالدار نُۄں کہِݨ لگّا٬ ‘’مجِید! پہِلاں سردار ہُراں دا کمّ کر۔ پھِر اُہ کمّ کر جِہڑا تَینُۄں آکھِیا سی۔‘’
مجِید نیں میذ ’تے پِیا پھُٹّا تے پَینسل چُکّے اتے رجِسٹر ’تے لِیکاں مار کے نویں کھانے بݨائے۔ پھِر کاگذ تۄں بۄل کے لِکھݨ لگّا٬ ‘’ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ۔ اُئے! اَیہ سردار ساہِب وی سںدھُّۄ نیں۔‘’
مجِید نیں بںدُّۄک پھڑی نال کھڑۄتے سِپاہی نُۄں کِہا۔ اُہ سِپاہی جھُک کے مَینُۄں اُمہلدی خُشی نال پُچھّݨ لگّا٬ ‘’تُسی سںدھُّۄ جے؟‘’
میرے ’ہاں‘ کہِݨ اُتے اُس نیں گدگد ہۄ کے کِہا٬ ‘’مَیں وی سںدھُّۄ آں۔‘’
اسِیں کِنّا چِر اِک دُۄجے دا ہتھّ گھُٹّی رکھِّیا۔ مَیں پِیار نال اُس دے ہتھّ دی پِٹھّ چُمّ لئی۔ اُس تۄں وی دُۄݨے چاء نال اُس نیں میرا ہتھّ چُمِّیا تے پھِر مَینُۄں جپھّی پائُݨ لئی بَیںچ تۄں اُٹھا لِیا۔
‘’آپݨی کِتِئۄں ناں کِتِئۄں تاں جا کے وڈیرِیاں ولۄں کھُۄن دی ساںجھ مِلدی ہَے۔‘’ میرے کنّاں کۄل اُہدے بۄلاں دی پھُسپھُساہٹ اِکۄ ویلے دسّ وی تے پُچھّ وی رہی سی۔
‘’آپݨے اِتھے لاہَۄر ذِلے وِچ ہی سںدھُّۄیاں دے یُکّ-مُشت کئی پِںڈّ نیں۔‘’ اُس نیں کِہا۔
‘’اِہدا پِںڈّ وی لاہَۄر ذِلے ’چ ہی سی۔‘’ جگتار نیں دسِّیا۔
‘’کِہڑا پِںڈّ سی؟‘’
‘’بھڈاݨا٬ پُراݨی کسُۄر تسِیل وِچ۔ باڈر دے اُتے اےَ۔‘’
‘’لاہَۄر ’چ سںدھُّۄ سبھ تۄں ودھّ نیں گِݨتی وِچ٬‘’ اُس نیں دسِّیا۔ مَیں اجّ ہی 1883-84 دا لاہَۄر گذٹِیئر خرِیدِیا تے اُس وِچۄں ویکھی جاݨکاری انُسار دسِّیا٬ ‘’اجّ تۄں 120 سال پہِلاں دی مردُم-شُماری دی رِپۄرٹ مُتابک ذِلے وِچ سارِییاں جاتاں٬ گۄتاں وِچۄں سِرپھ بھُلّر٬ بھٹّی تے سِدھُّۄیاں دی گِݨتی دس ہذار تک سی۔ گِلّ اٹھّ کُ ہذار سن پر سںدھُّۄیاں دی گِݨتی اُس سمیں وی بتالی ہذار تۄں اُتے سی۔‘’
‘’جاہ اُئے مُںڈِّیا! چاہ لِیا۔ ساڈے بھرا آئے نیں‘’, سںدھُّۄ بھائی نیں چاہ واستے آواذ دِتّی۔
‘’اۄ بھرا! چاہ دی ذرُۄرت نہِیں۔ تُسِیں ساڈا کمّ نِپٹائۄ۔ چاہ تۄں بِناں تاں اگّے تُہاڈے جِہے مِہرباناں نیں اَیسّ.اَیسّ.پی. دپھترۄں نہِیں اُٹھݨ دِتّا٬ ہُݨ چاہ دی لۄڑ نہِیں٬‘’, جگتار نیں کِہا۔
مجِید نیں لِکھدِیاں لِکھدِیاں کِہا٬ ‘’تے اسِیں تُہانُۄں پھِر چاہ پِیتے بِناں کِویں جاݨ دِیاںگے۔‘’
پھِر اُس نیں آپݨی کلم میذ اُتے رکھّی اتے ساڈے ولّ ویکھݨ لگّا٬ ‘’اجّ سویر تۄں تُہاڈے بںدِّیاں دی لائیِن لگّی رہی۔ آپاں ہۄر سارے کمّ چھڈّ کے سویر دے اِسے کمّ لگّے ہۄئے آں۔ آہ ویکھ لۄ اِںسپَیکٹر دا کمّ وی پِئَے اجے۔ تُسِیں مہِمان اۄ ساڈے۔‘’
اُہ پھِر لِکھݨ لگّ پِیا۔ سںدھُّۄ سِپاہی ساڈے نال ساڈے آئُݨ دے مکسد٬ ساڈے پْراپت انُبھواں بارے نِکِّییاں-نِکِّییاں گلّاں کرن لگّا۔
اینے چِر نُۄں پھۄن دی گھںٹّی وجّی۔ مجِید نیں دُۄجے میذ ساہمݨے بَیٹھ بںدّے نُۄں پھۄن چُکّݨ لئی کِہا۔ اُس نیں رِسِیور کنّ نال لائِیا تے٬ ‘’ہاں جی٬ جی جناب! اچھّا جی‘’ کردا رِہا۔ پھۄن سُݨ کے رِسِیور ٹھاہ کردا رکھِّیا تے اُچّی ساری گالہ کڈھّی٬ ‘’دھی دے یار!.  اکھے ادھّا کِلۄ آئیِس کرِیم ہُݨے چاہِیدی اے! اِنہاں نُۄں پُچھّۄ بھَیݨ دِیاں خسماں نُۄں اسِیں اَیتھے آئیِس کرِیم جمائی بَیٹھے آں۔‘’
ذاہِر سی کِہ کۄئی افسر اِہ وگار پا رِہا سی. اُس دِییاں پُلسی گالہاں سُݨ کے ساڈے نال ہی مجِید وی مُسکرائِیا۔
‘’اِہ تاں جی! آپۄ آپݨے مہِکمے دا دستُۄر جے! ہُݨ تُسِیں تاں ساڈے مہِمان اۄ۔ اسِیں سَۄ کمّ چھڈّ کے وی تُہاڈی خِدمت لئی ہاذر آں۔ تُہانُۄں اِذّت نال کُرسی ’تے بَیٹھݨ لئی کِہا ہَے٬ تُسِیں آپ ہی بَیںچ ’تے بَیٹھ گئے اۄ۔ ہُݨ ساڈے اِتھۄں کۄئی آوے تاں اسِیں کِہڑا اُہنُۄں پھٹاپھٹ بَیںچ ’تے بہِݨ دینے آں۔ اُہنُۄں آکھِیدا اے٬ ‘’پرہاں نُکر ’چ اَۄتھے ہۄ کے کھڑھۄ اُئے‥ تیرے نال وی گلّ کرنے آں۔ آپاں جھُۄٹھ نہِیں بۄلدے…’’
‘’ہَیگے تاں سارے آپاں پںجّابی بھرا ای آں تے اِک دُۄجے دے سُبھا نُۄں جاݨدے ہی آں٬‘’ میرا جُیاب سُݨ کے اُہ ہسّے۔
کاگذ-پتّر سمیٹ کے اسِیں جیب وِچ پائے ہی سن کِہ چاہ آ گئی۔ سںدھُّۄ بھائی چاہ پِیالِیاں وِچ پائُݨ لگّا٬ ‘’کرۄ کۄئی اِںتذام راہ کھۄلہݨ دا۔ اسِیں وی اۄدھرلا پںجّاب ویکھِیئے۔‘’
اسِیں اُٹھدِیاں اُنہاں دا دھنّواد کِیتا۔ مجِید ہوالدار نیں اُٹھ کے ساڈے نال ہتھّ مِلائِیا۔ سںدھُّۄ سِپاہی دفتر دے باہر تک ساڈے نال آئِیا تے ساڈے وِدا ہۄݨ تۄں پہِلاں جپھّی پا کے مِلِیا۔
تھاݨے تۄں باہر آئے تاں جگتار کہِݨ لگّا٬ ‘’اَیہ سڑک مُڑ کے تھۄڑا اگّے کرکے ہی ہَے شاہتاج ہۄٹل۔ آپاں تُرے چلدے آں۔‘’
اسِیں سڑک کِنارے تُردے پْرۄ. نِیاذی٬ اَیسّ.اَیسّ.پی. دفتر تے تھاݨے والِیاں دے سلُۄک بارے گلّاں کر رہے ساں۔
‘’اِںج لگدَے کِہ اِنہاں نُۄں سرکار ولۄں خاس ہدائِت ہۄئی لگّدی ہَے کِہ اِںڈِیئنذ نال چںگّا سلُۄک کرنا اے۔ ویکھ لَۄ کِتے وی٬ کِسے ولۄں وی اجِہا وِہار نہِیں ہۄئِیا جِس ’تے اسِیں اُںگل اُٹھا سکِیئے۔‘’ مَیں آکھِیا۔ ڈا. جگتار کہِںدّا٬ ‘’تیری گلّ ٹھِیک وی ہۄ سکدی اے۔ کِسے باہرلے مُلک دے بںدّے لئی کِسے ادارے دا پْربھاو اُس مُلک دے سمُچّے روئیِّئے دی ترجمانی وی کردَے۔‘’
پر میرا آپݨا ہی من میری دِتّی دلِیل نُۄں پُۄری ترہاں منّ نہِیں سی رِہا٬ ‘’پر سِرپھ آگِیا اتے آدیش بںدّے دے اںدّرلے نُۄں اِس ہدّ تک نرم٬ مِلݨسار تے پِیار وِگُتّے نہِیں بݨا سکدے۔ جے بںدّے دے من وِچ کَۄڑ جاں نفرت ہۄوے تاں مِٹھّے بۄلاں تے نرم وتِیرے وِچۄں وی کِسے ناں کِسے ترہاں پْرگٹ ہۄ جاںدی ہَے۔ پر اِنہاں وِچۄں کِسے بںدّے دے وِہار وِچۄں وی اُس کَۄڑ دی بُۄ نہِیں آئی۔‘’