بھابی رُپَے ہن؟‘ سُکھدیو نیں پُچھِّیا۔

کِئۄں؟ — ہۄ جاݨگے کِنّے کُ؟‘ دُرگا بھابی نیں سںکّۄچ نال پُچھّ دے جواب وِچّ ہی پُچھِّیا۔

’اِس ویلے کِنّے کُ نیں؟’کی کرۄگے؟ کِنّے کُ چاہِیدے ہن؟‘

’پںجّ سَۄ۔‘

اتے بھابی نیں پںجّ سَۄ رُپَے لِیاکے دے دِتّے۔

***

ٹھکّ!ٹھکّ!!ٹھکّ۔!!

بُۄہا کھُۄلہ گِیا۔

سُکھدیو اںدّر آئِیا۔

دُرگا بھابی اُسدے چِہرے تۄں جھٹّ ہی سمجھ گئی کِہ کۄئی خاس گلّ ہَے۔

دُۄجے کمرے وِچّ جا کے پُچھِّیا: ’کِئۄں؟‘

’کِتے باہر جا سکدی ہَیں؟‘

کِتھّے—? کی کمّ ہَے؟‘

‘
اِش گھٹنا دے اِکّ بںدّے نُۄں بچا کے لاہَۄر تۄں باہر کڈھّݨا ہَے۔ اُسدی میم بݨکے نال جاݨا پویگا۔ خترا ہَے۔ گۄلی چل سکدی ہَے۔‘ سُکھدیو بھابی نُۄں گھُۄردا ہۄئِیا اِکّۄ ساہ ہی کہِ گِیا۔

’کَۄݨ آدمی ہَے؟‘ بھابی جانݨا چاہُںدّی سی۔

’کۄئی وی ہۄوے۔‘ سُکھدیو نیں سُبھا مُتابک بھیت رکھّدِیاں کِہا۔

اِس تۄں پہِلاں کِہ بھابی کۄئی اُترّ دِںدّی سُکھدیو اگہاں بۄلِیا: ’اُہ رات اِتھّے ہی رہیگا۔

’ٹھِیک ہَے؟‘

***

تڑکے ہی سبھ تِیار ہۄ پئے۔ بھابی نیں لۄڑ انُسار مُۄںہ تے پائۄُڈر ملِّیا اتے اُچیّ اڈّی دی جُتّی پا کے٬ بھگت سِںگھّ دی باںہ وِچّ باںہ پا کے لاہَۄر سٹیشن تے پہُںچّی۔ نال ہی بھابی بھاو دُرگا بھابی اتے اُسدے پتی بھگوتی چرن دا نِکّا بچّا شچی (اِہ نِکّا بچّا شچی چںدّر وۄہرا 1962 تکّ لکھنئۄُ وِچّ اَیںجِینِیئر سی) سی۔ نال ہی راجگُرُۄ نَۄکر دے بھیس وِچّ سی۔ سبھ دے پاس بھرے ہۄئے پستَۄل سن۔

چںگّے بھاگِیں کۄئی انہۄݨی ناں واپری اتے سارے جݨے لکھنئۄُ پُجّ گئے۔ لکھنئۄُ پُجّݨ تے راجگُرُۄ کھِسک گئے۔ دُرگا بھابی دے پتی بھگوتی چرن٬ اِہنِیں دِنِیں بھگَۄڑے سن اتے کلکتّے وِچّ سُشِیلا دِیدی پاس ٹھہِرے ہۄئے سن۔ بھگوتی چرن نُۄں اِکّ تار مِلی۔ لِکھِیا سی: ’وِیر نال آ رہی ہاں۔‘ –دسخت سن: دُرگاوتی۔

بھگوتی چرن اتے سُشِیلا دِیدی کُجھ ناں سمجھ سکے پر پھِر وی کلکتا دے سٹیشن اُتے پُجّے۔ جدۄں اُہناں نیں بھگت سِںگھّ نُۄں ویکھِیا سبھ کُجھ سمجھ گئے۔ بھگوتی چرن نیں آپݨی پتنی دُرگا دے مۄڈھے اُتے ہتھّ رکھّدِیاں گدّ گدّ ہۄ کے کِہا: ’دُرگا! مَیں تَینُۄں اجّ سمجھِیا۔‘

***

مگرۄں مُکدما چلّݨ تے مُکھبر جَے گُپال دے بِیان نال اِہ بھرم پِیا ہۄئِیا ہَے کِہ ’ہِںدُّستان سۄشلِسٹ رِیپبلِکن اَیسۄسِیئیشن‘ نیں سکاٹ نُۄں گۄلی مارن دا پھَیسلا کِیتا سی اتے بھُلّ نال ہی ساںڈرس نُۄں گۄلی مار دِتّی گئی۔ درئسل گلّ اِہ نہِیں سی۔ ’سِںہّاولۄکن‘ کِرت یشپال (جِہڑا کِہ بائد وِچ وائدا مُیاف گواہ بݨ گِیا سی) دے ہوالے نال اِہ گلّ دسݨی بݨدی ہَے کِہ لالا لاجپت رائے جی تے لاٹھی چلائُݨ دا ہُکم سکاٹ نیں دِتّا سی اتے لاٹھی وی سکاٹ نیں ہی چلائی سی۔ ’اَیسۄسِیئیشن‘ نُۄں وِئکتِیگت کِسے نال دُشمݨی نہِیں سی۔ دۄنۄں ہی گۄلی کھاݨ دے ادھِکاری سن۔ اِہۄ جِہے بھُلیکھے دا کۄئی ارتھ نہِیں سی۔ سکاٹ آپݨی نِیلی مۄٹر وِچّ کمّ اُتّے آئِیا کردا سی اتے ساںڈرس آپݨی لال مۄٹر سائیِکل اُتے۔ سکاٹ نِئم پُۄروک دفتر وِچّ نہِیں آئِیا کردا سی۔ اُسنُۄں اُسدے بںگّلے تے ہی مارن دی تجوِیذ سی اتے ساںڈرس نُۄں ڈی.ای.وی. کالج دے ساہمݨے پُلس دفتر وِچّ گۄلی مارن دا پھَیسلا کِیتا گِیا سی۔ باکی اِکّ گلّ ہۄر وی سپشٹ کر دیݨی بݨدی ہَے کِہ ’واردات‘ ہۄݨ دے اُہناں دۄ تِنّاں دِناں وِچّ سکاٹ لاہَۄر سی ہی نہِیں۔ اِس ترہاں سپشٹ ہۄ جاںدا ہَے کِہ بھُلّ نال ساںڈرس نُۄں گۄلی لگّݨ دی گُںجّائِش ہی نہِیں سی۔

اِہ پھَیسلا کِیتا جا چُکِّیا سی کِہ بھگت سِںگھّ اتے راجگُرُۄ اِکٹھّے رہِݨگے۔ بھگت سِںگھّ اتے راجگُرُۄ ساںڈرس اُتے اُس ویلے گۄلی چلائُݨگے جد جَے گُپال اِشارا کریگا۔ جَے گُپال٬ سائیِکل ٹھِیک کرن دے بہانے٬ گیٹ دے لاگے کھڑا سی۔ سائیِکل اِس کرکے سی کِہ جیکر کِسے کارن ساںڈرس٬ بھگت سِںگھّ اتے راجگُرُۄ دے ہملے تۄں بچ جائے تاں بھگت سِںگھّ سائیِکل اُتے اُسدا پِچھّا کریگا۔ ’آذاد‘ وی پستَۄل لَے کے کھڑے سن کِہ جے بھگت سِںگھّ اتے راجگُرُۄ دا پِچھّا کِیتا گِیا تاں اُہ مُکابلا کرکے پُلس نُۄں رۄکݨگے۔

جَے گُپال نیں نِسچت سمیں اُتے اِشارا کِیتا۔ بھگت سِںگھّ تے راجگُرُۄ نیں گۄلِییاں چلائیِیاں۔ ساںڈرس ڈِگّ پِیا اتے اُسدے ڈِگّدے ہی برامدے وِچّ کھڑا اِکّ سِپاہی چِیک پِیا۔ بھگت سِںگھّ تے راجگُرُۄ آپݨا کمّ نِپٹا کے کالج دے ہاتے ولّ ودھّ تُرے۔ ٹرَیپھِک اِنسپَیکٹر پھرل اتے دۄ سِپاہِییاں نیں گۄلی چلائی۔ واپسی گۄلِییاں کارن سِپاہی ڈر گئے۔

بھگت سِںگھّ اتے راجگُرُۄ اگہاں نِکل تُرے۔ آذاد اُہناں دے بچا لئی اُہناں دے پِچھّے راہ رۄک کے کھڑے ہۄ گئے۔ کانسٹیبل چںدّن سِںگھّ اگّے ودھِّیا۔ آذاد نیں للکارِیا پر چںدّن سِںگھّ ناں رُکِیا۔ آذاد دی گۄلی نال چںدّن سِںگھّ سدا دی نِیںدے سَۄں گِیا۔ آذاد وی بھگت سِںگھّ اتے راجگُرُۄ دے نال ہی کالج دے بۄرڈِںگّ وِچّ آ گئے۔

اِس پِچھّۄں (ہِ.سۄ.ری.اےَ.) دا کیںدر وی دِلّی ہی بݨا دِتّا گِیا۔ کیںدری اسَیمبلی وِچّ بمبّ سُٹّݨ دا ارتھ کۄئی بیہۄشی والا کارج جاں پاگلپن نہِیں سی۔ اِہ یۄجنا ’اَیسۄسِیئیشن‘ دی مُۄںہ بۄلدی نِیتی سی۔ کیںدری سمِتی نیں اِہ پھَیسلا کِیتا سی کِہ جد ’پبلِک سیپھٹی بِلّ‘ اتے ’ٹریڈذ ڈِسپِیئۄُٹ بِلّ‘ نُۄں بہُمتّ راہِیں ناں منّݨ دے باوذُۄد وی وائِسرائے دی آگِیا نال کانُۄن بݨائے جاݨ دا اَیلان کِیتا جاوے تاں اسَیمبلی وِچّ بمبّ سُٹّ کے سرکار پْرتی وِرۄدھ پْرگٹ کِیتا جاوے۔

بھگت سِںگھّ اتے وِجَے کُمار سِنّہا دا وِچار سی کِہ بمبّ سُٹّ دیݨا اتے پرچے وںڈّ دیݨے ہی کافی نہِیں سگۄں گْرِفتارِییاں وی دیݨِییاں چاہِیدِییاں ہن۔ گْرِفتارِییاں دیݨ دا ارتھ سی کِہ جدۄں مُکدّمے چلݨ تاں آذادی دے گھُلاٹِییاں دے بِیان اخباراں وِچّ چھپّݨ, آم لۄکِیں پڑھن اتے لۄکاں وِچّ آذادی دی تڑپ لئی جذبا پَیدا ہۄوے۔ اِہۄ ہی کارن سی کِہ بمبّ سُٹّے جاݨ پِچھّۄں ساتھِییاں پاس نسّ جاݨ دا مَۄکا ہۄݨ دے باوذُۄد وی اِہ پروانے جاݨ-بُجھّہ کے گْرِفتارِییاں دے گئے اتے پھاںسی لٹک گئے۔

سُکھدیو٬ بھگت سِںگھّ دا بڑا گُۄڑھا دۄست سی۔ اُہ بھگت سِںگھّ نُۄں اِکّ پاسے لَے جا کے پُچھّݨ لگّا: ’اسَیمبلی وِچّ بمبّ سُٹّݨ تاں تَیں اِکلِّیاں جاݨا سی٬ پھِر اِہ دُۄجے بںدّے نُۄں بھیجݨ دا فَیسلا کِئۄں ہۄئِیا؟‘

بھگت سِںگھّ بۄلِیا: ’اِہ تاں کیںدری سمِتی دی آگِیا ہَے۔‘

سُکھدیو آپݨی آدت انُسار بہُت گُسّے وِچّ آ گِیا اتے اگّ اُگلدا بۄلِیا: ’اِہ سبھ بکواس ہَے۔ تُۄں آپݨے پَیراں اُتے آپ کُہاڑا مار رِہا ہَیں۔ تُۄں آپݨے آپ نُۄں دلّ دا اِک ماتر سہارا سمجھدا ہَیں۔ تُۄں ’سنِّیال دادا‘ اتے ’جَے چںدّ‘ بݨدا جا رِہا ہَیں۔ مَینُۄں تاں اِںجھ لگّدا ہَے کِہ تُۄں اِکّ دِن بھائی پرمانںدّ بݨ جاویںگا۔‘

اِتھّے اِہ چیتے کرائُݨا اُچِت رہیگا کِہ 1914-15 وِچ لاہَۄر کیس دے مُکدمے وِچّ بھائی پرمانںدّ بارے ہائی کۄرٹ دا پھَیسلا سی: ’بھائی پرما نںدّ اِس کْراںتِیکاری اںدّۄلن دا دِماگ اتے سُۄتردھار ہَے پر وِئکتِیگت رُۄپ وِچّ کِسے وی سںکّٹ سمیں اِہ دُۄجے بںدِّیاں نُۄں اگّے کرکے آپݨے پْراݨ بچائُݨ دی کردا ہَے اِس ہی پرما نںدّ ولّ اِشرا کردِیاں بھگت سِںگھّ نُۄں تاہنے دِںدِّیاں گُسّا دِلوائُݨ دی کۄسِش کر رِہا سی۔ اُسنے وار جاری رکھّدِیاں کِہا: ’بھگت سِںگھّ! تُۄں سدا تاں اِںجھ بچّ نہِیں سکدا۔ اِکّ دِن تَینُۄں وی ادالت ساہمݨے پیش ہۄݨا پویگا اتے اُس سمیں ادالت تیرے سمبّںدھّ وِچّ وی اِہۄ جِہا ہی کُجھ کہیگی۔‘

بھگت سِںگھّ گُسّے وِچّ کمبّ اُٹھِیاّ۔ اُسنے سِرف اِنا ہی کِہا: ’اسَیمبلی وِچّ بمبّ سُٹّݨ مَیں ہی جاواںگا۔ کیںدری سمِتی نُۄں میری گلّ منّݨی ہی پویگی۔ تُۄں اجّ جۄ میرا اپمان کِیتا ہَے اُسدا جواب مَیں کُجھ نہِیں دیواںگا۔ تُۄں اجّ پِچھّۄں کدے پھِر میرے نال گلّ ناں کرِیں۔‘\سُکھدیو نیں رُکھّے لہِجے وِچّ کِہا: ’مَیں آپݨے دۄست سبںدھّی آپݨا پھرذ پُۄرا کِیتا ہَے۔‘ سُکھدیو جدّ دِلّی تۄں لاہَۄر پہُںچِّیا تاں اُسدِییاں اکھّاں سُجِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ اِںجھ لگّدا سی جِویں اُہ بہُت رۄئِیا ہۄئِیا سی۔

***

بھگت سِںگھّ٬ سُکھدیو اتے راجگُرُۄ نُۄں پھاںسی دا ہُکم ہۄئِیا۔ 23 مارچ 1931 نُۄں اُہناں نُۄں پھاںسی دے دِتّی گئی۔ سَیںٹرل جیلہ اںدّر اِنکلاب جِںدّاباد دے نائرے لگّݨے آرمبھّ ہۄ گئے۔ اُس دِن شہِر بھر وِچّ پُلس , پھَۄج تے ہوائی جہاذاں دا پْربںدھّ سی۔ اُس دِن ہذاراں اِستری-پُرکھ تے بچّے سِسک کے رۄ رہے سن۔

پھاںسی دِتّے جاݨ دے تِنّ دِن پہِلاں: 20 مارچ 1931 نُۄں بھگت سِںگھّ٬ راج گُرُۄ اتے سُکھدیو نیں پںجّاب دے گورنر نُۄں اِکّ پتّر لِکھِیا سی۔ اگہاں اُس پتّر دِییاں کُجھ ستراں ہاذر ہن جِہناں تۄں اِہناں مہان شہِیداں دی سُۄجھ٬ دلیری اتے نِربھَیتا دا پتا لگّدا ہَے:

’اسِیں اِہ کہِݨا چاہُںدّے ہاں کِہ یُدھّ چھِڑِیا ہۄئِیا ہَے اتے اِہ لڑائی تد تکّ چلدی رہیگی جد تکّ تاکتور وِئکتِییاں نیں بھارتی جنتا اتے مِہنتکشاں دی آمدن دے سادھناں تے آپݨا ایکا-ادھِکار رکھِّیا ہۄئِیا ہَے۔ چاہے اَیسے وِئکتی اںگّریج پُۄںجِیپتی اتے جاں سِرف بھارتی پُۄںجِیپتی ہی ہۄݨ, اُہناں نیں مِل کے اِکّ لُٹّ جاری کِیتی ہۄئی ہَے٬ بھاویں کھالس بھارتی پُۄںجِیپتِییاں راہِیں ہی غرِیباں دا خُۄن چُۄسِیا جا رِہا ہۄوے تاں وی اِس ہالت وِچ کۄئی فرک نہِیں پَیںدا۔ — اِہ یُدھّ اُس سمیں تکّ ختم نہِیں ہۄویگا جد تکّ کِہ سماج دا ورتمان ڈھاںچا ختم نہِیں ہۄ جاںدا٬ ہر وستُۄ وِچ پْرِیورتن جاں کْراںتی نہِیں ہۄ جاںدی٬ منُکھّی سرِشٹی وِچ نویں یُگّ دا جنم نہِیں ہۄ جاںدا۔ نِکٹ بھوِکھّ وِچ آکھری یُدھّ لڑِیا جاویگا اتے اِہ یُدھّ پھَیسلاکُن ہۄویگا۔ سامراجواد اتے پُۄںجِیواد کُجھ سمیں دے مہِمان ہن۔ اِہ اُہ لڑائی ہَے جِس وِچ اساں پْرتکھّ رُۄپ وِچ ہِسّا لِیا ہَے اتے اسِیں آپݨے آپ تے پھخر کردے ہاں کِہ اِس یُدھّ نُۄں ناں تے اساں شُرُۄ ہی کِیتا ہَے ناں ہی اِہ ساڈے جِیون دے نال ختم ہی ہۄویگا۔ ساڈِییاں سیواواں اِتِہاس دے اُس ادھِیائ وِچ لائیِیاں جاݨگِییاں جِس نُۄں یتِیںدر ناتھ٬ جیتِن داس اتے بھگوتی چرݨ دے بلِیداناں نیں وِشیش رُۄپ وِچ رَۄشن کر دِتّا ہَے۔ اِہناں دِییاں کُربانِییاں مہان ہن۔

اساں کدے کۄئی اپِیل نہِیں کِیتی اتے ہُݨ وی اسِیں تُہانُۄں کِسے پْرکار دی رہِم دی اپِیل نہِیں کردے۔ ادالت دے پھَیسلے انُسار ساڈے اُتے یُدھّ جاری رکھّݨ دا دۄش ہَے٬ اِس لئی اسِیں تُہاڈے کۄلۄں اِہ مںگّ کردے ہاں کِہ ساڈے نال جںگّی کَیدِییاں والا سلُۄک کِیتا جاوے۔—- تُسِیں آپݨے پھَۄجی وِبھاگ نُۄں ہُکم دِئۄ کِہ سانُۄں گۄلی نال اُڈائُݨ لئی فۄجی

ٹۄلی بھیج دِتّی جاوے۔

’
(سہی) بھگت سِںگھّ٬ راجگُرُۄ٬ سُکھدیو۔

شہِید بھگت سِںگھّ نیں آپݨے چھۄٹے وِیر کُلتار سِںگھّ نُۄں جِہڑا کھت لِکھِیا اُہ اِس پرکار سی:

اجّ تیرِییاں اکھّاں وِچّ ہںجھُّۄ دیکھ کے بہُت دُکھّ ہۄئِیا۔ اجّ تیرِییاں گلّاں بہُت ہی درد بھرِییاں سن۔ تیرے ہںجھُّۄ مَیتھۄں برداشت نہِیں ہۄ رہے۔ پِیارے وِیر! پُۄری ہِمّت نال وِدِّیا ہاسل کرِیں تے آپݨی سِہت دا کھِیال رکھِّیں۔ ہۄر کی لِکھاں؟ ہَۄسلا رکھِّیں‘—-سُݨّ:\اُسے یہِ پھِکر ہَے ہردم

نئی ترذے ذفا کِیا ہَے۔

ہمیں یہِ شَۄک ہَے دیکھیں٬

سِتم کی اِںتہا کِیا ہَے۔

دہِر سے کِئۄں خفا رہیں٬

چرکھ کا کِئۄں گِلا کریں۔

سارا جہاں ادُۄ سہی٬

آئۄ مُکابلا کریں۔

کۄئی دم کا مہِماں ہُۄں٬

اہِلے مہِفل-

چِراغے سہِر ہُۄں

بُجھا چاہتا ہُۄں۔

آبۄہوا میں رہیگی٬

کھِیال کی بِجلی٬

یے مُشتے خاک ہَے فانی٬

رہے٬ رہے ناں رہے۔

اچھّا—

کھُش رہۄ اہِلے وتن٬

ہم تۄ سفر کرتے ہَیں۔

تیرا وِیر— (سہی) بھگت سِںگھّ

آذادی دی شماں دے پروانے پھاںسی دِیاں رسِّیاں نُۄں چُمّ کے ہسّدِیاں ہسّدِیاں شہِیدِییاں پراپت کر گئے۔ سورگواسی شہِید بھگت سِںگھّ دے پِتا س: کِشن سِںگھّ جی نیں تار راہِیں ادھِکارِییاں پاس بینتی کِیتی سی کِہ بھگت سِںگھّ تے اُہناں دے ساتھِییاں دِییاں لاشاں اُہناں نُۄں اںتِّم کِرِیا لئی دے دِتِّییاں جاݨ۔ پرںتُّۄ شہِیداں دِییاں لاشاں اُہناں نُۄں ناں دِتِّییاں گئیِیاں۔ ادھِکارِییاں نیں سارِییاں لاشاں نُۄں ٹُکڑے ٹُکڑے کرکے بۄرِییاں وِچّ پا کے ادھّی رات دے سمیں ستلُج درِیا دے کںڈھّے لِیاںدا اتے مِٹّی دا تیل پا کے جلا دِتّا۔