1

 

شہِر وِچلی جیلہ چھۄٹی سی۔ اُتھے کیول ہوالاتِییاں جاں چھۄٹی-مۄٹی سذا بھُگت رہے کَیدِییاں نُۄں رکھِّیا جاںدا سی۔ اُمر کَید دی سذا بھُگتݨ لئی خترناک اتّوادِییاں نُۄں کیںدری جیلہ بھیجِیا جاںدا سی۔

کیںدری جیلہ مائِیا نگر وِچ سی اتے مائِیا نگر اِتھۄں کرِیب سَۄ کِلّۄمِیٹر دُۄر سی۔

شائِد سُۄبے دا اِہ پہِلا مُکدّما سی جِس وِچ اتّوادِییاں نُۄں سذا ہۄئی سی۔ نہِیں تاں ہُݨ تک اِہ بری ہُںدّے رہے سن۔

سَۄ مِیل لمبّے رستے وِچ اتّوادِییاں ولّۄں پُلِس وَین ’تے ہملا کرن اتے آپݨے ساتھِییاں نُۄں چھُڈا لَیݨ دی پُۄری سمبھّاونا سی۔ چَۄکس پُلِس نیں سارے رستے اُپر سُرکھِّیا دستے تائِنات کرن بائد ہی کَیدِییاں نُۄں مائِیا نگر دے راہ پائِیا سی۔

خترناک کَیدِییاں نُۄں اِدھر-اُدھر لَے جاݨ لئی وِشیش تَۄر ’تے بݨی بُلٹ پرُۄف وَین وِچ بںدّ پالے اتے مِیتے نُۄں باہر ہۄ رہِییاں کاروائیِیاں بارے کُجھ پتا نہِیں سی۔

دۄہاں لئی جیلہ یاترا نوِیں گلّ نہِیں سی۔ چھۄٹے-مۄٹے جُرماں وِچ بِیسِئۄں وار پُلِس نیں اُہناں نُۄں پھڑِیا سی۔ بہُتی وار اُہ بری ہۄئے سن۔ کئی وار کَید دی سذا وی ہۄئی سی۔ کَید دۄ٬ تِنّ جاں ہدّ چھے مہِینے کٹّݨی ہُںدّی سی۔ اِہناں دۄ-چار مہِینِیاں وِچۄں ادھّی سذا کچّی وِچ ہی کٹّی جاںدی سی۔ جِہڑی مہِینا دۄ مہِینے بچدی٬ اُہ کدۄں کٹّی جاںدی٬ پتا ہی نہِیں سی لگّدا۔ اِس وار ہۄئے اُمر کَید دے ہُکم نیں دۄہاں نُۄں سُنّ کر رکھِّیا سی۔

کالے بھوِکھّ دی کلپنا کردے اُہ آپݨے-آپ نال کھَۄجل رہے سن۔ پالا وِیاہِیا-ورہِیا سی۔ اُس دے پَیراں ’چ کبِیلدار دِییاں بیڑِییاں سن۔ اُس دے ماں-باپ بُڈھّے ہۄ چُکّے سن۔ جوان بھَیݨاں دا آپݨے گھر جاݨ دا وکت آئِیا ہۄئِیا سی۔ دۄ سال پہِلاں سَۄ مِنّت ترلے بائد مساں اُس دا وِیاہ ہۄئِیا سی۔ پالے دے پھڑے جاݨ تۄں بائد اُس دے گھر اِک ابھاگی کُڑی نیں جنم لِیا سی۔ پالے دے دۄ-چار مہِینے جیلہ جاݨ نال ہی کبِیلداری دی ریل پٹڑی تۄں لہِ جائِیا کردی سی۔ اُمر کَید دی سذا سُݨدِیاں ہی اُس دی گھروالی نُۄں اُس دے پیکِیاں نیں لَے جاݨا سی اتے پَیسے لَے کے کِدھرے ہۄر بِٹھا دیݨا سی۔

بںتّۄ دا پہِلاں ہی پالے دے گھر دِل نہِیں سی لگّدا۔ کھسم نُۄں ہۄئی سذا اُہ کِئۄں بھُگتے؟ شرم والا گھُںڈّ چُکّݨ لئی گھروالی نُۄں ودھِییا بہانا مِل گِیا۔ پتنی دا سہُرا گھر چھڈّ کے پیکِیں جا بَیٹھݨ دی خبر اُس نُۄں مِلݨ ہی والی سی۔ پِچھّۄں اُس دی بیٹی دا پتا نہِیں کی بݨیگا٬ جِس دا ہالے تک اُس نیں رجّ کے مُۄںہ وی نہِیں سی دیکھِیا۔ اِہۄ جِہِییاں چِںتّاواں پالے نُۄں کھائی جا رہِییاں سن۔

مِیتا چھڑا-چھڑاںگ سی۔ جیباں کٹّݨا اُس دا من-بھائُںدا پیشا رِہا سی۔ اسامی دا پِچھّا کردِیاں کئی وار اُہ دِلّی تک نِکل جاںدا سی۔ گھاٹ-گھاٹ دا پاݨی پِیݨ دی اُس نُۄں آدت پَے چُکّی سی۔ اِک تھاں ’تے بجھّے رہِݨا ہُݨ اُس نُۄں کۄہلُۄ دے بَیل واںگ لگّدا سی۔

جیلہاں دا دم-گھۄٹُۄ ماہَۄل مِیتے لئی نواں نہِیں سی٬ پر جِس جیلہ وِچ اُس نُۄں لِجائِیا جا رِہا سی٬ اُس اںدّرلے ماہَۄل بارے سۄچ کے اُس نُۄں کامبا چھِڑ رِہا سی۔

کیںدری جیلہ نُۄں ٹِبّے پدھّرے کر کے اُسارِیا گِیا سی۔ سرکار نیں بھاویں اِس تھاں دی چۄݨ ذمِین دے سستے بھاء نُۄں دھِیان وِچ رکھّ کے کِیتی سی٬ پر کَیدی اِس دے ہۄر ارتھ کڈھّدے سن۔ ریتے نیں ذمِین دا ہالے تک کھہِڑا نہِیں سی چھڈِّیا۔ ساری جیلہ وِچ گِٹھّ-گِٹھّ ریتا وِچھِیا ہۄئِیا سی۔ جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں کَیدِییاں دے بیڑِییاں پائُݨ دی لۄڑ نہِیں سی پَیںدی۔ ریتا ہی بیڑِییاں دا کمّ دے رِہا سی۔ جیلہ ادھِکاری جاݨ-بُجھ کے ریتا نہِیں سن چُکوا رہے۔ کَیدِییاں نُۄں کابُۄ رکھّݨ وِچ اِہ اُہناں دی سہائِتا کر رِہا سی۔ جیلہ وِچ اِک وی چھاں-دار درخّت نہِیں سی۔ درخّت ناں لگوا سکݨ دا سرکار دا آپݨا ترک سی۔ خُشک دھرتی وِچۄں پِیݨ جۄگا پاݨی ہی مُشکِل نال نِکلدا سی۔ درخّت نُۄں دیݨ لئی مݨاں-مُۄںہِیں پاݨی کِتھۄں آوے؟ پر کَیدی اینے بھۄلے نہِیں سن۔ سرکار دے اِس بہانے پِچھلی شرارت دی اُہناں نُۄں سمجھ سی۔ سُرکھِّیا گارداں نُۄں رڑے مَیدان اُپر گھُمّدے کَیدِییاں اُپر نذر رکھّݨی آسان سی۔ ادھِکارِییاں نُۄں کَیدِییاں نالۄں آپݨی سہُۄلت دا ودھّ فِکر سی۔ دُۄر-دُۄر تک پھَیلے ریتے اتے ہرِیاول دی گھاٹ کارن٬ اُچِّییاں خُشک کںدھّاں نُۄں دیکھ-دیکھ کَیدِییاں دِییاں اکھّاں تھکّ جاںدِییا سن اتے من اُچاٹ ہۄ جاںدا سی۔ سالاں-بدھّی کِسے کُتّے-بِلّے تاں کی٬ چِڑی کاں تک دی جھلک نہِیں سی پَیںدی۔

 

فِکراں وِچ ڈُبّے پالے اتے مِیتے نُۄں پتا ہی ناں لگّا کدۄں وَین چلّی اتے کدۄں رُکی۔

وَین دے رُکدِیاں ہی اُہناں نُۄں جیلہ تک چھڈّݨ آئی پُلِس ہرکت وِچ آ گئی۔ وجّدِییاں سِیٹِییاں اتے بھارے بُۄٹاں دے کھڑکے تۄں اُہناں بھامپ لِیا کِہ آخری مںذِّل آ گئی ہَے۔

گارد دے مُکھی ہَۄلدار نیں آپݨی جیب وِچۄں چابی کڈھّی٬ وَین دا جِںدّرا کھۄلہِیا٬ کَیدِییاں دے لگّی ہتھّکڑی ٹھِیک-ٹھاک ہۄݨ دی تسلّی کِیتی۔ پھیر اُہناں نُۄں وَین وِچۄں باہر آئُݨ دا ہُکم ہۄئِیا۔

وَین دے اگّے-اگّے چلّ رہی جِیپ وِچ بَیٹھے تھاݨیدار نیں سںتّری نُۄں پہِلاں چُکنّا کر دِتّا سی۔ اہناں خترناک کَیدِییاں دے ساتھی اِہناں نُۄں جیلہ دے درواذے کۄلۄں وی چھُڈا لَیݨ دی جُرئتّ رکھّدے سن۔ پُلِس کَیدِییاں دے فرار ہۄݨ دا ذۄخم نہِیں سی اُٹھا سکدی۔ اِس لئی وَین جیلہ دے مُکھّ درواذے تک آئُݨ دی اِجاذت اُس نیں لَے لئی سی۔

وَین دے درواذے کۄل پُجّݨ تۄں پہِلاں ہی فُرتی نال سںتّری نیں وڈّے درواذے دی چھۄٹی کھِڑک کھۄلہ دِتّی۔

وَین وِچۄں اُتردِیاں ہی پالے اتے مِیتے نُۄں درواذے ولّ دَۄڑن دا ہُکم ہۄئِیا۔ درواذے ’چ داخل ہۄݨ تۄں پہِلاں٬ جِئۄں ہی مِیتے نیں پِچھاںہ مُڑ کے سڑک اُپر ٹہِلدے لۄکاں اتے ہرے-بھرے کھیتاں نُۄں نِہارنا چاہِیا٬ تِئۄں ہی اِک مُکّا اُس دے مَۄراں وِچ وجِّیا اتے اُس نُۄں گھُمیر آ گئی۔

’کِہڑے کھسماں نُۄں اُڈِیکدَیں؟ تَینُۄں چھُڈائُݨ کۄئی نہِیں آئِیا۔‘ آکھدے ہَۄلدار نیں ہتھّکڑی والا سںگّل کھِچّ کے دۄہاں نُۄں آپݨے ولّ دھُۄہِیا اتے دھکّا دے کے کھِڑکی ورگے چھۄٹے درواذے راہِیں جیلہ دی ڈِئُڑی وِچ سُٹّ دِتّا۔

 

 

2

اچانک پئے دھکّے کارن دۄہاں دا سںتُّلن وِگڑ گِیا۔ اِک لتّۄں کمذۄر ہۄݨ کارن پالا دھڑمّ دیݨے فرش ’تے جا ڈِگّا۔ اُس دے گِٹّے-گۄڈے رگڑے گئے۔ رگڑاں وِچۄں خُۄن سِمّݨ لگّا۔ ڈردا مارا اِک نُکّر ولّ کھِسک کے پالا سٹّاں وِچۄں اُٹھّے درد نُۄں اںدّر ہی اںدّر پِیݨ دا یتن کرن لگّا۔

مِیتا پھُرتِیلا سی۔ ڈِکّۄ-ڈۄلے کھاںدا-کھاںدا اُہ سمبھّل گِیا اتے سٹّ-پھیٹ تۄں بچ گِیا۔ بھِیڑ-بھڑکّے تۄں بچݨ لئی اُہ پالے کۄل جا کھلۄتا اتے کیںدری جیلہ دی ڈِئُڑی دا جائِذا لَیݨ لگّا۔ ’جِویں گُہارِیاں تۄں پِںڈّ دی پچھاݨ ہۄ جاںدی ہَے٬ اُسے ترہاں ڈِئُڑی تۄں جیلہ اںدّرلے ماہَۄل دا جائِذا لگّ جاںدا ہَے۔‘ مِیتا آپݨے اُستاد دے اِس اُپدیش نُۄں پرکھݨ لگّا۔ مِیتے نُۄں دَیںت ورگے دۄ لمّے-چَۄڑے درواذِیاں وِچ گھِری اِس جیلہ دی ڈِئُڑی وی آم جیلہاں ورگی ہی لگّی۔ اُسے ترہاں کھبّے ہتھّ چھۄٹے جیلہ ادھِکارِییاں دے اتے سجّے ہتھّ وڈّے ادھِکارِییاں دے دفتر سن۔ اِس ڈِئُڑی دی اِک کںدھّ اُپر وی کالا رںگّ کر کے نۄٹِس بۄرڈ بݨائِیا گِیا سی٬ جِس اُپر ڈِئۄُٹی ’تے تائِنات کرمچارِییاں دے ناں لِکھے ہۄئے سن۔ نۄٹِس بۄرڈ دے نال ہی آدم کدّ شِیشا لگّا ہۄئِیا سی٬ جِس وِچ ہر آئُںدا-جاںدا کَیدی اتے کرمچاری آپݨا ہُلِییا دیکھدا سی۔ نۄٹِس بۄرڈ دے ساہمݨے والی کںدھّ اُپر دۄ وڈِّییاں مۄٹِییاں ہکّاں گڈِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ اِک ہُکّ اُپر بِگل ٹںگِّیا ہۄئِیا سی٬ جِہڑا خترے سمیں وجائِیا جاںدا سی۔ دُۄجی ہُکّ اُپر اِک لۄہے دی مذبُۄت ٹلّی ٹںگّی ہۄئی سی٬ جِس نُۄں ہر گھںٹّے بائد وجائِیا جاںدا سی۔ گھںٹّی دے نال ہی اِک بکسا ٹںگِّیا ہۄئِیا سی٬ جِس وِچکارلِییاں چھۄٹِییاں ہُکّاں اُپر چابِییاں دے گُچھّے لٹک رہے سن۔ اںدّرلے درواذے دا سںتّری مۄڈھے اُپر بںدُّۄک ٹںگّی پہِرے اُپر کھڑا سی۔ اُس دے کۄل بںدّے دی ہِکّ جِنّا اُچّا میذ پِیا سی٬ جِس اُپر رۄذنامچا رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ کَیدی مُنشی رۄذنامچے وِچ لِکھا-پڑھی کرن وِچ مگن سی۔

مِیتے نُۄں سِرف اینا کُ ہی فرک نذر آئِیا کِہ اِس ڈِئُڑی دی لمبّائی-چَۄڑائی کُجھ ودھّ سی اتے فرش وی اِٹّاں دا سی۔ افسراں دی گِݨتی ودھّ ہۄݨ کارن سیوا وِچ لگّے کَیدِییاں دی گِݨتی ودھّ نذر آئُںدی سی۔ سفَید کُڑتا-پجاما پائی کدے کۄئی کَیدی چاہ دِییاں پِیالِییاں والی ٹْرے چُکّی دفتر ولّ نُۄں جاںدا نذر آ جاںدا سی اتے کدے کۄئی رجِسٹر کاپِییاں چُکّی دفترۄں باہر نِکلدا۔ لمبّی کَید بھُگت لَیݨ دا تجربا ہۄ جاݨ کارن اِہناں دے چِہرِیاں ’تے تنائۄ وی گھٹّ سی اتے شِکن وی۔ جاپدا سی جِویں اِہناں کَیدِییاں نیں سمیں انُسار آپݨے آپ نُۄں  ڈھال لِیا سی۔

ڈِئُڑی اتے افسراں دی سیوا وِچ رُجھّے شاںت کَیدِییاں نُۄں دیکھ کے مِیتے دا ڈۄلدا من تھاں سِر آئُݨ لگّا۔

پالے اتے مِیتے دے ڈِئُڑی وِچ پْرویش کردِیاں ہی سُست پئے جیلہ اتے پُلِس ادھِکاری ہرکت وِچ آ گئے۔

دۄ ہۄر ادالتاں ولّۄں دۄ ہۄر کَیدِییاں نُۄں سذا سُݨائی گئی سی۔ اُہناں کَیدِییاں نُۄں لَے کے پُلِس کرمچاری دُپہِرے ہی جیلہ اپّڑ گئے سن۔

سبھ تۄں پہِلاں آئِیا کَیدی چِٹّا کُڑتا-پجاما پائی بَیٹھا اِک مۄٹا-تاذا سیٹھ سی۔ اُس دی سُۄر ورگی گردن وِچ تِنّ-چار تۄلے دی چَین لِشکاں مار رہی سی۔ سجّی باںہ وِچ اینا ہی بھارا کڑا تے دۄہاں ہتھّاں دِییاں تِنّ-تِنّ اُںگلاں وِچ نگ-جڑِییاں نِگّر سۄنے دِییاں مُںدّرِییاں سن۔ مِیتے دی نذر اُس دے کھِیسے ’تے ٹِکی ہۄئی سی۔ رُمال دے ہیٹھ اِک بھاری بٹُۄیا جھُۄٹے کھا رِہا سی۔ اِہ نۄٹاں دا بھرِیا ہۄئِیا سی۔ مِیتے دی پارکھُۄ اکھّ نیں اںدّاذا لا لِیا سی۔

“اِہ کۄئی بھۄلا پںچھّی ہَے۔ سۄنے نال لدِّیا اِئۄں جیلہ آئِیا ہَے جِویں کۄئی سجّ-وِیاہی سہُرے چلّی ہۄوے۔ سہُرے نُۄں پتا نہِیں کِہ چکّر وِچ جاںدِیاں ہی لُٹّ لِیا جاویگا۔”

جیلہ دے کائِدے-کانُۄن تۄں واکِف مِیتے نیں آپݨی چِںتّا پالے نال ساںجھی کِیتی۔

“مائِیا دے سہارے ودھِییا بَیرک وِچ پُجّ جاویگا۔”

پالے نیں آپݨے تجربے دے آدھار ’تے سِٹّا کڈھِّیا۔

“آپاں نُۄں اِہدی امِیری دا کی بھاء؟”

آکھدے مِیتے نیں دھِیان سیٹھ ولّۄں ہٹا کے دُۄسرے کَیدی ولّ کِیتا۔

گھۄر نِراشا وِچ ڈُبّے اِس کَیدی دی اُمر دا اںدّاذا نہِیں سی لگّ رِہا۔ کدے اُہ نَۄجوان لگّدا سی اتے کدے ادھّکھڑ۔ چِہرے ’تے تیذی نال بدلدے بھاواں تۄں کدے اُہ بہادر لگّدا سی اتے کدے ڈرپۄک۔ تیڑ پائے ادھّۄراݨے پَیںٹ-کمِیذ تۄں اُس دے سادھارن پرِوار نال سمبّںدھِّت ہۄݨ دا اںدّاذا لگّدا سی۔ جیلہ دے نِئماں تۄں اُہ سُچیت جاپدا سی۔ ناں اُس دی جیب وِچ کۄئی بٹُۄیا سی اتے ناں ہی کِسے اُںگل وِچ چھاپ-چھلّا۔ کمِیذ دی جیب وِچ کُجھ کاغذ سن۔ ہۄ سکدا ہَے کاغذاں وِچ کۄئی نۄٹ وی ہۄوے۔ اُس دے مۄڈھے ’تے اِک جھۄلا لٹک رِہا سی٬ جِس وِچ کُجھ کِتاباں سن۔ جھۄلے تۄں اںدّاذا لگّدا سی٬ اُہ کۄئی سِیاسی کارکُن سی اتے اُس نُۄں کِسے سِیاسی کیس وِچ سذا ہۄئی سی٬ پر چِہرے ’تے چھائی پِلتّݨ تۄں اِہ اںدّاذا غلت سابت ہںدّا سی۔

“کَۄݨ ہَے اِہ؟ ہُݨے پتا لگّ جاویگا۔ وارںٹّ کھُلّہݨ دے۔” سۄچدا مِیتا اگلی کاروائی دی اُڈِیک کرن لگّا۔ سیٹھ پہِلاں آئِیا سی۔ اُس نال آئے ہَۄلدار  نُۄں پہِلاں فارغ کِیتا جاݨا سی۔ مُنشی ولّۄں ہری جھںڈّی مِلݨ ’تے ہَۄلدار فُرتی نال سیٹھ نُۄں دفتر لَے وڑِیا۔ فُرتِیلا مُنشی پہِلاں ہی لِکھا-پڑھی مُکمّل کری بَیٹھا سی۔ اِک-دۄ مِںٹّ وِچ اُس نیں خاناپُۄری مُکمّل کِیتی اتے پہُںچّ ہَۄلدار دے ہتھّ پھڑا دِتّی۔ خُش ہۄئے ہَۄلدار نیں سیٹھ دی باںہ ڈِئُڑی وِچ بَیٹھے بُڈھّے وارڈر نُۄں پھڑائی اتے آپ پتّرا واچ گِیا۔

کئی گھںٹّے ہَۄلدار نال رہِݨ کارن سیٹھ اُس نال گھُل-مِل گِیا سی۔ اُس دے ساتھ چھڈّدِیاں ہی سیٹھ آپݨے-آپ نُۄں اِکلّا مہِسُۄس کرن لگّا اتے ڈر نال کمبّدا اِئۄں بِٹر-بِٹر تکّݨ لگّا٬ جِویں میلے وِچ گاں گُیاچی ہۄوے۔

سیٹھ نُۄں کۄل بِٹھا کے بُڈھّا وارڈر آپݨا سرکاری فرذ نِبھائُݨ لگّا۔

“ہَۄسلے نال وکت کٹّۄ۔ دِل چھڈِّیاں تاں دِن پہاڑ جِڈّا لگّیگا۔ بھاݨا منِّیا تاں سال پلاں وِچ لںگھّ جاݨگے۔”

پالا اتے مِیتا پہِلی وار جیلہ نہِیں سن آئے۔ ہر وار اُہناں نُۄں اِہۄ  جِہی نسِیہت سُݨائی جاںدی سی۔ سرکار نیں کَیدِییاں دا ہَۄسلا ودھائُݨ لئی بُڈھّے وارڈراں نُۄں ڈِئُڑی وِچ لائِیا ہۄئِیا سی۔ بُڈھّے وارڈر دِییاں گلّاں ولّۄں دھِیان ہٹا کے اُہ نَۄجوان بارے جانݨ لئی کاہلے پَیݨ لگّے۔

بُڈھّے وارڈر نیں آپݨا سرکاری فرذ ادا کرنا سی۔ ہرِدُیار دے پاںڈِیاں واںگ اُس نیں نویں آئے کَیدِییاں ساہمݨے رٹے-رٹائے مںتّراں دا اُچارن کرنا سی۔

“ہۄئی سذا نُۄں کھِڑے متھّے کبُۄل کرۄ۔ جے تُسِیں جُرم کِیتا ہَے تاں اُس نُۄں پسچاتاپ سمجھ کے خُشی-خُشی کٹّۄ۔ اِس کُکرم دا بھار اگلے جنم تک پِچھّا نہِیں کریگا۔ جے جُرم نہِیں کِیتا اتے اُںجھ ہی سذا ہۄ گئی ہَے تاں وی پِچھلے جنماں دے کرماں دا فل سمجھ کے کبُۄل کرۄ۔ اگلے جنم وِچ سُکھ مِلیگا۔”

مِیتا بُڈھّے دے اُپدیشاں اُپر اںدّر ہی اںدّر ہسّ رِہا سی۔ اُپدیش ختم ہُںدِّیاں ہی بُڈھّا وارڈر کَیدِییاں دے سَۄکھے دِناں نُۄں اَۄکھے دِناں وِچ بدلݨا شُرُۄ کریگا۔ مِیتے دا تجربا آکھدا سی۔

دُۄسرے نمبّر ’تے آئے کَیدی نُۄں لِکھا-پڑھی لئی دفتر بُلا لِیا گِیا سی۔ پالے ہۄرِیں پہِلاں ہی بُڈھّے دِییاں نسِیہتاں ولّ دھِیان نہِیں سن دے رہے۔ سیٹھ دا من وی کِدھرے ہۄر بھٹک رِہا سی۔

وارڈر نیں آپݨے وال دھُپّ وِچ سفَید نہِیں سن کِیتے۔ سرکار ولّۄں آئیِیاں ہدائِتاں انُسار نویں کَیدِییاں نُۄں سمجھائُݨ اتے جیلہ دے کائِدے-کانُۄن دی واکفِیئت دیݨ لئی ڈِئۄُٹی جیلہ ادھِکاری اُپر لائی گئی سی۔ سبھ تۄں وڈّی  اُمر دا ہۄݨ کارن اتے سبھ تۄں ودھّ تجربا ہۄݨ کارن بُڈھّے وارڈر نُۄں جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں اِس کمّ لئی چُݨِیا سی۔ اینے اُپدیش نال اُس دا فرذ پُۄرا ہۄ چکّا سی۔ باکی سبھ کُجھ کَیدِییاں نیں آپے تجربے دے آدھار ’تے سِکھّ جاݨا سی۔

سرکاری فرذ نِبھائُݨ بائد بُڈھّا وارڈر نِجّی فرذ نِبھائُݨ لگّا۔

“سیٹھ جی دا ناں؟” بُڈھّے وارڈر نیں بھامپ لِیا سی کِہ پالے اتے مِیتے والے تِلاں وِچ تیل نہِیں ہَے۔ دُۄجے پاسے سیٹھ تیل والا کُپّا سی۔ بُڈھّے نُۄں کُپّے نال دۄستی گںڈھّݨ دا فائِدا سی۔

“مَیں سیٹھ سُبھاش جَین ہاں۔ بٹھِںڈّے دا مشہُۄر ٹھیکیدار ہاں۔”

جَین نیں جاݨ-پہِچاݨ کروائُݨی شُرُۄ کِیتی ہی سی کِہ بُڈھّے وارڈر نیں اُس نُۄں وِچکار ہی ٹۄک دِتّا۔

“بھُلّ جائۄ کِہ ہُݨ تُسِیں سیٹھ ہۄ۔ ہُݨ تُسِیں اِک سذا-یافتا کَیدی ہۄ۔ ادالت نیں تُہانُۄں با-مُشکّت سذا سُݨائی ہَے۔ سۄڈے گہِݨے-گٹّے اتے کپّڑے لاہ لئے جاݨگے۔ سویرے تُسِیں مذدُۄری کرن فَیکٹری جائُگے اتے تُہانُۄں کَیدِییاں والا کھدّر دا کُڑتا- پجاما دِتّا جائیگا۔ تُہانُۄں مذدُۄراں والی چِٹّی وردی پائُݨی پویگی۔ اِہ مَیں تاں سمجھا رِہا ہاں تاں جۄ تُسِیں بھاݨا مںنۄ اتے آپݨی امِیری بھُلّ سکۄ۔ سچّ دا ساہمݨا کر کے دِن-کٹی ہۄویگی۔”

بُڈھّے وارڈر دا تِیر نِشانے ’تے لگّا۔ سیٹھ نُۄں اِکدم پسِینا آ گِیا۔ ہتھّ-پَیر کمبّݨ لگّے اتے دِل دی دھڑکݨ تیذ ہۄ گئی۔

“میری گلّ سُݨۄ ہَۄلدار ساہِب۔” بُڈھّے وارڈر دے مۄڈھے ’تے ہتھّ رکھّ کے جَین اُس نُۄں خالی پئے جیلہ سُپرڈَیںٹ دے دفتر ولّ لَے چلِّیا۔

کھِیسے وِچلے بٹُۄئے وِچۄں ٹٹۄل کے کُجھ نۄٹ کڈھّے اتے اُہناں دی بتّی جِہی بݨا کے بُڈھّے وارڈر دی جیب وِچ پا دِتّے۔

“مَیں اِک فۄن کرنا ہَے۔ مَینُۄں فۄن کرن دِئۄ۔”

“اِہ سرکاری فۄن ہَے۔ مَینُۄں خُد نُۄں فۄن کرن دی اِجاذت نہِیں ہَے۔ تُہانُۄں مَیں فۄن کِس ترہاں کروا سکدا ہاں؟”

“مَیں فۄن دی کۄئی غلت ورتۄں نہِیں کرنی۔ بسّ آپݨے وارِساں نُۄں سُنیہا دیݨا ہَے۔ میری ججّ نال گلّ ہۄ گئی سی۔ مَیں بری ہۄݨا سی٬ پتا نہِیں کی بھاݨا ورت گِیا؟ پتا نہِیں ججّ نیں مَینُۄں سذا کِئۄں سُݨا دِتّی۔ مَیں تیرے پَیرِیں ہتھّ لائُںدا ہاں۔ مَینُۄں اِک فۄن کر لَیݨ دے۔ میری شُۄگر ودھّ رہی ہَے۔ میرا ہارٹ فیلہ ہۄݨ والا ہَے۔ مَیں مر جاواںگا۔”

“تُۄں فِکر ناں کر۔ مَیں چکّر والے ہَۄلدار نال گلّ کرا دِںدّا ہاں۔ اُہ تَینُۄں ودھِییا تھاں پہُںچّا دیویگا۔”

“میرے نال کرِںدّا آئِیا سی۔ اُس نیں میرے دۄستاں نُۄں فۄن کھڑکا دِتّے ہۄݨگے۔ مَیں آپݨے دۄستاں تۄں اِہۄ پُچھّݨا ہَے کِہ اُہناں نیں جیلہ ادھِکارِییاں نال گلّ کر لئی ہَے جاں نہِیں۔”

جَین نُۄں کھڑنا مُشکِل جاپ رِہا سی۔ دھڑکدے دِل نال اُہ جیلہ سُپرڈَیںٹ دے کمرے وِچ پئی کُرسی اُپّر ڈِگّ پِیا۔ کمبّدے ہتھّاں نال اُس نیں جیب ’چۄں بٹُۄیا کڈھِّیا اتے سَۄ-سَۄ دے نۄٹاں دی اِک تھہی کڈھّ کے اُس نیں وارڈر دے ہوالے کِیتی۔

“ہُݨ آئِیا ہَے لِیہ ’تے”, سۄچدے وارڈر نیں ڈھِلّا پَیݨا شُرُۄ کر دِتّا۔

“آپݨی پھِیتی لُہائُݨ دا ذۄخم اُٹھا کے مَیں اِک فۄن کروا دِںدّا ہاں۔ دُۄجے لئی ناں آکھݨا۔” آکھدے ہۄئے وارڈر نیں فۄن چُکّ کے جَین دے اگّے رکھّ دِتّا۔

گھبراہٹ کارن جَین نُۄں نمبّر یاد نہِیں سی آ رِہا۔ کدے اُہ کۄئی بٹن دبّدا اتے کدے کۄئی۔ کئی وار مغذ-کھپائی کرن تۄں بائد مساں اُس دا فۄن مِلِیا۔

“کۄشِش کر رہے ہاں۔ ڈاکٹر کلبّ گِیا ہۄئِیا ہَے۔ جیلہ سُپرڈَیںٹ وی کِسے دۄست دے گھر چلا گِیا ہَے۔ تُۄں فِکر ناں کر۔ گھںٹّے دے اںدّر-اںدّر سبھ ٹھِیک ہۄ جاویگا۔”

فۄن کرن بائد گھٹݨ دی تھاں چِںتّا ہۄر ودھّ گئی۔ لِکھت-پڑھت مُکمّل ہۄݨ والی سی۔ کُجھ ہی مِںٹّاں بائد جَین نُۄں چۄراں٬ جیب-کترِیاں وِچ بھیج دِتّا جاݨا سی۔ مُڑ سویر تک کِسے نیں اُس دی سُدھ نہِیں سی لَیݨی۔ ساف-سُتھرِییاں کۄٹھِییاں وِچ رہِݨ دے آدی جَین دی بدبُۄدار بَیرک وِچۄں لاش ہی نِکلݨی سی۔

“مَینُۄں ادھّے گھںٹّے بائد پھیر فۄن کرنا پَیݨا ہَے۔”

“پر اںدّر تاں فۄن نہِیں ہَے۔”

“پھیر کِویں کرِیئے؟”

“کُجھ نہِیں ہۄ سکدا۔”

جَین نیں جیب وِچۄں دُبارا بٹُۄیا کڈھِّیا اتے وارڈر دی جیب وِچ پا دِتّا۔

“اِک ہلّ ہَے۔ گھںٹّے بائد تُۄں اِسے نمبّر ’تے فۄن کرِیں۔ اگّۄں جۄ سُنیہا مِلے٬ اُہ اںدّر پہُںچّا دیوِیں۔ مَیں ہۄر سیوا وی کراںگا۔”

“اِہ ٹھِیک ہَے۔ مَیں وائدے دا پکّا ہاں۔ میرے ’تے یکِین کرِئۄ۔ آپاں کئی سال ورتݨا ہَے۔ ہُکم ادُۄلی نہِیں ہۄئیگی۔”

سُنیہا دیݨ دا وائدا کر کے وارڈر جَین نُۄں ڈِئُڑی وِچ لَے آئِیا۔ اینی دیر تک پالے اتے مِیتے دی وی لِکھا-پڑھی مُکمّل ہۄ چُکّی سی۔ وارڈر دا ہی اِںتذار ہۄ رِہا سی۔

بُڈھّے وارڈر دے ڈِئُڑی وِچ آئُںدِیاں ہی سںتّری نیں جیلہ دے اںدّرلے درواذے دا چھۄٹا درواذا کھۄلہ دِتّا۔

بٹُۄیا سمبھّالدا وارڈر چاراں کَیدِییاں نُۄں چکّر ولّ لَے تُرِیا۔

اںدّرلا درواذا ٹپّدا مِیتا سۄچ رِہا سی کِہ مُڑ دۄہاں درواذِیاں وِچکارلا وِیہ کُ غذ دا فاسلا پار کرن لئی اُہناں نُۄں وِیہ سال لگّݨگے۔

 

 

3

جیلہ دے اںدّرلے درواذے دے پںجّاہ کُ غذ دے فاسلے ’تے اگّڑ-پِچھّڑ بݨے دۄ کمرِیاں نُۄں چکّر آکھِیا جاںدا سی۔ اِک کمرا چھۄٹا سی٬ جِس تۄں دفتر دا کمّ لِیا جاںدا سی۔ دُۄجا وڈّا سی٬ جِس نُۄں بتَۄر گُدام ورتِیا جاںدا سی۔ ساںجھی دِیوار وِچ اِک درواذا سی٬ جِس راہِیں اِک دُۄسرے کمرے وِچ آئِیا-جائِیا جا سکدا سی۔ چھۄٹے کمرے اگّے چار کُ فُٹ دا براںڈا سی٬ جِس اگّے دۄ چھۄٹے-چھۄٹے سٹُۄل پئے سن۔

دفتر وِچ پئے میذ دُیالے دۄ کُرسِییاں سن۔ اِس اُپر لابھ سِںگھّ بَیٹھا سی٬ جِس نیں کَیدِییاں والے سفَید کپّڑے پائے ہۄئے سن۔ اُس نُۄں کتل کیس وِچ اُمر کَید ہۄئی سی۔ پڑھِیا-لِکھِیا اتے ہُشِیار ہۄݨ کارن اُس نُۄں چِیف وارڈر دی مدد نال اِتھے چکّر مُنشی لائِیا گِیا سی۔

سذا ہۄݨ تۄں پہِلاں اُہ پُلِس وِچ ہَۄلدار سی۔ اِیماندار٬ وفادار اتے لِکھا-پڑھی دا ماہِر ہۄݨ کارن سارے ذِلہے وِچ اُس دی پُچھّ سی۔ ہر افسر اُس نُۄں آپݨے نال لگائُݨ دی تاںگھ رکھّدا سی٬ پر اُہ لگّدا اُسے پُلِس افسر نال سی جِہڑا سبھ تۄں ودھّ کپتان دے نیڑے ہُںدّا سی۔ لابھ سِںگھّ اِکۄ سمیں افسر دے رِیڈر٬ گنّمَین اتے وِچۄلے٬ تِنّاں دا کمّ کردا سی۔

لابھ سِںگھّ دے اِہۄ گُݨ اُس نُۄں جیلہ لَے آئے سن۔ کتل کیس دا مُکدّما درج ہۄݨ سمیں اُہ خُۄںخار سمجھے جاںدے تھاݨیدار مہِںگّا سِںگھّ دا گنّمَین سی۔ تھاݨیدار اتّوادِییاں نال لۄہا لَیݨ لئی سارے سُۄبے وِچ مشہُۄر سی۔ اِوذ وِچ اُس نُۄں آپݨے سارے ٹبّر دی کُربانی دیݨی پئی سی۔ سبھ کُجھ گُیا لَیݨ بائد وی ہِمّت ناں ہارن کارن مہِکمے وِچ اُس دی اِذّت ہۄر ودھّ گئی۔ مہِںگّا سِںگھّ نُۄں مُۄںہۄں مںگِّیا تھاݨا مِلدا سی اتے کدے کۄئی جائِذ ناجائِذ کمّ ہۄ جاںدا تاں افسراں ولّۄں اُہ وی ٹھپّ دِتّا جاںدا سی۔

لابھ سِںگھّ نیں کئی خترناک مُہِمّاں ’تے جان تلی ’تے دھر کے مہِںگّا سِںگھّ دا ساتھ دِتّا سی۔ مہِںگّا سِںگھّ اِس دلیری دا پُۄرا مُلّ پائُںدا سی۔ کِسے خُۄںخار اتّوادی نُۄں مارن بائد مہِںگّا سِںگھّ نُۄں جدۄں ترکّی مِلدی سی تاں اُہ لابھ سِںگھّ نُۄں آپݨا بھائیِوال بݨائُںدا سی۔ ترکّی کردا-کردا لابھ سِںگھّ ہۄمگارڈ تۄں ہَۄلدار بݨ گِیا سی۔

ستّ سال سذا بھُگت لَیݨ بائد اجّ تک لابھ سِںگھّ نُۄں اِہ سمجھ نہِیں سی آئی کِہ مہِںگّا سِںگھّ دے ہُکم ’تے گنّمَین ولّۄں گھرۄں چّکِیا جِیتا سچّمُچّ اتّوادی سی جاں جِیتے دے وارساں دے آکھݨ انُسار مہِںگّا سِںگھّ نیں اُس دے وِرۄدھِییاں تۄں پںجّ لکھّ رُپِیا لَے کے اُس نُۄں جھُۄٹھ-مُۄٹھ اتّوادی گردان کے مروا دِتّا سی۔

لابھ سِںگھّ ہُراں نیں آم ہُکماں واںگ مہِںگّا سِںگھّ دے اِس ہُکم ’تے وی پھُلّ چڑھائے سن۔ اُہناں نیں نہِر کںڈھّے لِجا کے جِیتے نُۄں گۄلی مار دِتّی سی اتے لاش نُۄں نہِر وِچ سُٹّ دِتّا سی۔

باکی اتّوادِییاں واںگ جھُۄٹھے پُلِس مُکابلے وِرُدھّ اُٹھّدے آم وا-ورۄلِیاں واںگ جِیتے دے جھُۄٹھے پُلِس مُکابلے وِچ مارے جاݨ دی خبر وی اخباراں وِچ چھپی سی۔ مہِںگّا سِںگھّ واںگ لابھ سِںگھّ نیں وی اِس پْرچار دی پْرواہ نہِیں سی کِیتی۔ ہۄر پُلِس مُکابلِیاں واںگ اِس مُکابلے دی وی اُچّ-پدھّری پڑتال ہۄݨی سی اتے افسراں نیں اُہناں نُۄں دۄش-مُکت کر دیݨا سی۔

سُلگدی اگّ اُس سمیں بھامبڑ بݨ گئی جدۄں مہِںگّا سِںگھّ اِک مُکابلے وِچ شہِید ہۄ گِیا۔ مہِںگّا سِںگھّ دی ترکّی اتے دلیری ’تے سڑدے  اُس دے وِرۄدھی پُلِس افسراں نیں کبراں پُٹّݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں۔ دبِّییاں پئیِیاں پڑتالاں مُڑ شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ بہُتے افسراں دی نذر مہِںگّا سِںگھّ دی جائِداد اُپر سی۔ اُس نیں بہُت اتّوادی مارے سن۔ اِک-اِک اتّوادی کۄلۄں کئی وار پںجّاہ-پںجّاہ لکھّ رُپِیا تک برامد ہُںدّا سی۔ اتّوادِییاں کۄلۄں برامد ہۄئی بھاری رکم اُس کۄل ہۄݨی چاہِیدی سی۔ مہِںگّا سِںگھّ دا آپݨا کۄئی وارِس نہِیں سی بچِیا۔ اُس دے گُپت خذانے جاں بینامی جائِداد دی خبر لابھ سِںگھّ نُۄں ہۄݨی چاہِیدی سی۔ لابھ سِںگھّ نُۄں پُچکار کے جاں ڈرا کے اِہ دھن آسانی نال ہڑپِّیا جا سکدا سی۔

اِس اُدیش دی پْراپتی لئی لابھ سِںگھّ اتے اُس دے ساتھی گنّمَیناں دے وِرُدھّ جِیت سِںگھّ نُۄں کتل کرن دا مُکدّما درج کِیتا گِیا۔ گْرِفتاری تۄں بائد اُس اُپر مہِںگّا سِںگھّ دی جائِداد نُۄں اُجاگر کرن دا دباء پائِیا گِیا۔ اُس نُۄں وائدا مُیاف گواہ رکھّ کے کتل کیس وِچۄں کڈھّ دیݨ دا لالچ دِتّا گِیا۔ مہِںگّا سِںگھّ نیں کِدھرے کۄئی جائِداد بݨائی ہۄوے٬ اِس دا لابھ سِںگھّ نُۄں اُکّا پتا نہِیں سی۔ اُہ افسراں نُۄں کِس خذانے دا راہ دسّدا۔ جِیتے نُۄں گۄلی ذرُۄر ماری گئی سی٬ پر کِسے لالچ تہِت نہِیں۔

چِڑے افسراں نیں جِیتے دے کتل دا سارا بھار لابھ سِںگھّ دے سِر مڑھ دِتّا۔ باکی گنّمَیناں نُۄں وائدا مُیاف گواہ بݨا کے اُس نُۄں جیلہ تک پہُںچّا دِتّا۔ لابھ سِںگھّ نیں آپݨے گَۄرومئی رِکارڈ اتے بیگُناہی دے بہُت واستے پائے۔ کِسے افسر دے کنّ ’تے جُۄں ناں سرکی۔ اُچّی تۄں اُچّی ادالت نیں وی اُس دی گُہار ’تے کنّ ناں دھرِیا۔ اِکۄ ترک دے آدھار ’تے اُس دی دلِیل ٹھُکرا دِتّی جاںدی سی کِہ جے کانُۄن دے راکھے ہی کانُۄن دِییاں دھجِّییاں اُڈائُݨ لگّݨ تاں آم لۄکاں دی رکھِّیا کَۄݨ کریگا؟

دِل ’تے پتھّر رکھّ کے لابھ سِںگھّ نُۄں ہالات نال سمجھَۄتا کرنا پِیا۔ ادھّی کٹّ گئی سی٬ باکی وی اِس ترہاں کٹّ جائیگی۔

سال کُ تۄں اُہ سُکھالا سی۔ پہِلاں پُلسِییا ہۄݨ کارن ساتھی کَیدی اُس نُۄں دُرکاردے سن اتے جیلہ کرمچاری وی اُس ’تے بھرۄسا نہِیں سن کردے۔ آپݨے آپ نُۄں سائۄُیاں وِچ گِݨوائُݨ لئی اُس نُۄں پںجّ سال سخت مِہنت کرنی پئی سی۔

پرکھݨ لئی پہِلاں اُس نُۄں فَیکٹری دا مُنشی لگائِیا گِیا۔ پھِر ترکّی دے کے گُدام وِچ بھیج دِتّا گِیا۔ اِہناں دۄہاں مدّاں اُپر لابھ سِںگھّ نیں بڑی ہُشِیاری  اتے فُرتی نال فرذ نِبھائِیا۔ پہِلے مُنشِییاں نالۄں اُس نیں افسراں نُۄں کمائی ڈِئُڑی-دُگّݨی کر کے دِتّی٬ رِکارڈ دا ڈھِڈّ بھرِیا تے کَیدِییاں نُۄں وی شِکائِت دا مَۄکا ناں دِتّا۔

پُلِس مہِکمے نیں اُس دے کمّ دا مُلّ اُس نُۄں جھُۄٹھے کتل کیس وِچ پھسا کے پائِیا سی۔ جیلہ ادھِکارِییاں نیں اُس دے کمّ دی کدر کر کے اُس نُۄں جیلہ دی سبھ تۄں اہِم مدّ بخشی سی اتے اجّ اُہ چکّر-مُنشی سی۔

پُلِس وِچ رہِݨ کارن کَیدِییاں کۄلۄں ودھّ تۄں ودھّ پَیسا وسُۄلݨ دے ڈھںگّ لابھ سِںگھّ نُۄں چںگّی ترہاں آئُںدے سن۔ افسراں دی آس دے اُلٹ شام تکّ اُہ کئی گُݨاں ودھّ کمائی کر لَیںدا سی۔ اِس کمائی وِچۄں اُس نُۄں دسَۄںدھ مِلدا سی۔ باکی دی کمائی  اُہ چِیف وارڈر نُۄں پھڑا دِںدّا سی۔ اگّے افسراں وِچ کِس در ’تے ہِسّے پَیںدے سن٬ اِس ولّ اُہ دھِیان نہِیں سی دِںدّا۔ کمائۄُ پُتّ ہۄݨ کارن جیلہ وِچ اس دی چںگّی چلّدی سی۔ ودھّ پَیسا بٹۄرن دے اُدیش نال اُہ اُنّی کرے جاں اِکّی٬ کۄئی کِںتُّۄ-پرںتُّۄ نہِیں سی کر سکدا۔

آخری کِشت وِچ چار کَیدی جیلہ آئے سن۔ کِس نال کِس ترہاں نِبڑݨا ہَے؟ لابھ سِںگھّ آپݨے ذِہن وِچ اِہۄ وادھے گھاٹے کر رِہا سی۔

لابھ سِںگھّ دے برابر والی کُرسی اُپر چکّر دا اِںچارج٬ چِیف وارڈر خاکی وردی پائی ڈٹِیا بَیٹھا سی۔ اُس وِچ اُہ سارے گُݨ مَۄجُۄد سن٬ جۄ لابھ سِںگھّ وِچ سن۔

چِیف وارڈر دی نذر وی جیلہ دے اںدّرلے درواذے اُپر ٹِکی ہۄئی سی۔ جِتھۄں بُڈھّے وارڈر نیں نویں کَیدِییاں نُۄں لَے کے چکّر ولّ آئُݨا سی۔

لابھ سِںگھّ اتے نِہال سِںگھّ نُۄں نویں کَیدِییاں نالۄں ودھّ بُڈھّے وارڈر دی مُخبری دا اِںتذار سی۔ بُڈھّے وارڈر نیں نویں کَیدِییاں وِچ کِنّا-کِنّا خُۄن ہَے٬ اِس بارے جاݨکاری دیݨی سی اتے پھِر اُسے جاݨکاری دے آدھار ’تے لابھ سِںگھّ ہُراں نیں اُہناں دا خُۄن نِچۄڑنا سی۔

بُڈھّے وارڈر نیں چاراں کَیدِییاں نُۄں براںڈے وِچ لِیا کے کھڑا کر دِتّا۔ سٹُۄلاں  ولّ اُںگل کر کے اُہناں نُۄں اُتھے بَیٹھݨ دا اِشارا کِیتا اتے آپ کاغذ-پتّر لَے کے دفتر وِچ وڑ گِیا۔

جَین دے بھارے سرِیر نیں اِک پُۄرا سٹُۄل ملّ لِیا۔ دُۄجے اُپر ہاکم سِںگھّ بَیٹھ گِیا۔

گھُسڑ کے بَیٹھݨ دی تھاں پالا اتے مِیتا پرے ذمِین اُپّر جا بَیٹھے۔ باکی دی ساری اُمر اُہناں نیں اِس چار-دِیواری اںدّر کٹّݨی سی۔ ہُݨ اُہناں دی آپݨی مرذی نہِیں سی چلّݨی۔ ہتھّ وِچ ڈںڈّا پھڑی کِسے ناں کِسے وارڈر نیں پشُۄیاں واںگ اُہناں نُۄں اِدھر-اُدھر دُڑائُݨا سی۔ کِسے بَیرک وِچ جا کے دم گھُٹائُݨ نالۄں دۄ گھڑی کھُلّہی ہوا وِچ بَیٹھݨ وِچ بھلائی سی۔ اُہناں نُۄں پتا سی کِہ ہِسٹری-شِیٹ بھرن اتے کَیدی نمبّر مِلݨ وِچ وکت لگّݨا سی۔ اِس لئی اِک پاسے ہٹ کے اُہ اگّے آئُݨ والے اَۄکھے دِناں نُۄں سَۄکھالے بݨائُݨ دِییاں ترکِیباں سۄچݨ لگّے۔

“مِنّت-ترلا کرکے اِکۄ بَیرک لَے لئیِں۔ دۄویں بھرا رل-مِل کے دُکھّ ساںجھا کر لِیا کراںگے۔”

پالے نُۄں بھَیڑے بھوِکھّ دی ودھّ چِںتّا سی۔ پتا سی اُہ غرِیب ہن۔ جیلہ سٹاف نُۄں دیݨ لئی اُہناں کۄل پھُٹّی کَۄڈی وی نہِیں۔ پِچھلِیاں کۄلۄں کۄئی اُمِید نہِیں۔ اُہناں ورگے لاوارِساں نُۄں بھٹھّ جھۄکݨ لئی لںگّر وِچ جاں مَۄر تُڑأیݨ لئی آرے وِچ بھیجِیا جاںدا ہَے۔ پُلِس دِییاں ماراں کھا-کھا پالے دے ہڈّ کمذۄر ہۄ چُکّے سن۔ اِک ٹںگّ کمذۄر ہۄݨ کارن اُس تۄں بہُتا بھار نہِیں سی چُکِّیا جاںدا۔ ہر سمیں مۄڈھے-گۄڈے کڑ-کڑ کردے رہِںدّے سن۔ اُس تۄں آپݨا آپ چُکّ کے پَۄڑی نہِیں سی چڑھِیا جادا۔ بھارے بٹھّل کِدّاں چُکّے جاݨگے۔

گھاٹ-گھاٹ دا پاݨی پِیتا ہۄݨ کارن مِیتا پالے نالۄں کئی گُݨاں ہُشِیار سی۔ اُس نُۄں افسراں نال گلّ کرن دا ولّ سی۔ پالا مِٹّی دا مادھۄ سی۔ افسر اگّے جاںدے ہی اُس دی گھِگّی بجھّ جاںدی سی۔ آپݨی اِسے کمذۄری نُۄں بھامپ کے اُس نیں مِیتے کۄل ارذ کِیتی سی۔

“فِکر ناں کر٬ مَیں پُۄری کۄشِش کراںگا٬ پر اِہناں کِہڑا آپݨی منّݨی ہَے؟”

مِیتا وی پالے نال رہِݨ دا اِچھُّک سی۔ اُس نُۄں جیلہ کرمچارِییاں دے پُٹھّے دِماغ دے ہۄݨ دا پتا سی۔ جۄ آکھۄ اُہناں اُس دے اُلٹ کرنا سی۔ پھِر وی مِیتا گلّ کرن دے رَۄںء وِچ سی۔

“جے آپاں نُۄں کِسے جَین ورگے سیٹھ دا مُشکّتی لا دیݨ پھیر مَۄجاں لگّ جاݨ۔

مِیتے دی نذر سیٹھ اُپر ٹِکی ہۄئی سی۔ سیٹھ بہُتا پڑھِیا-لِکھِیا بھاویں ناں ہۄوے٬ پر پَیسے والا ذرُۄر سی۔ اُہ اِنکم ٹَیکس ذرُۄر بھردا ہۄویگا۔ اِسے آدھار ’تے اُس نیں بی-کلاس لَے لَیݨی سی۔ بی-کلاس اہاتے دے کَیدِییاں نُۄں راشن وی ودھِییا مِلدا سی اتے راشن پکائُݨ لئی کَیدی وی۔ سیوا لئی مِلے اجِہے کَیدِییاں نُۄں مُشکّتی آکھِیا جاںدا ہَے۔ اُہ چاہُںدّے سن کِہ اُہناں وِچۄں کۄئی سیٹھ دا مُشکّتی بݨ جاوے تاں کَید سُکھالی کٹّ جاوے۔

“اِہ اَیش کِہڑا اُہناں مُفت وِچ دیݨی ہَے۔ مُشکّتی لائُݨ لئی اُہناں پَیسے مںگّݨے ہن۔ آپاں کِتھۄں لِیاواںگے؟ آپاں نُۄں تاں ہڈّ ہی رگڑنے پَیݨگے۔”

“مِنّت-ترلا کرن وِچ کی ہرج ہَے۔ شائِد کِسے دے من وِچ مِہر پَے جاوے۔”

پالے دی گلّ ’تے مِیتا ہسِّیا۔

“جدۄں آپاں جیباں کٹّدے جاں چۄری کردے سی تاں کی آپاں کدے دیکھِیا سی کِہ اگلے نیں پَیسے کِویں کمائے ہن؟ چکّر وِچ آپݨا بھائیِچارا بَیٹھا ہَے۔ اُہناں نُۄں آپݨِییاں جیباں نال مۄہ ہَے۔ ساڈِییاں مجبُۄرِییاں نال نہِیں۔”

“چلّ ہۄر کُجھ مِلے جاں ناں٬ اِکۄ بَیرک ذرُۄر لَے لئیِں۔ نہِیں تاں مَیں تاں دۄ دِناں وِچ ہی مر جاواںگا۔”

کملِیاں واںگ پالا اِکۄ گلّ کئی-کئی وار دُہرا رِہا سی۔

 

 

 

4

باہر پالا اتے مِیتا گلِّیں لگّے ہۄئے سن۔ اںدّر چِیف وارڈر اتے مُنشی نویں آئے کَیدِییاں دے کاغذاں دی گھۄکھ کر رہے سن۔ ہاکم سِںگھّ وکِیل سی۔ اُس نُۄں آپݨی گھروالی نُۄں گھٹّ دہیج لِیائُݨ لئی تںگّ کرن اتے آتم-ہتِّیا کرن لئی مجبُۄر کرن دے جُرم وِچ اُمر کَید ہۄئی سی۔ اِس کَیدی بابت گُپت رِپۄرٹاں دِںدِّیاں بُڈھّے وارڈر سُچّا سِںگھّ نیں دسِّیا سی کِہ اُہ جیلہ آئُݨ دی مُکمّل تِیاری کر کے آئِیا سی۔ کانُۄن دا واکف تاں سی ہی٬ جیلہ نِئماں نُۄں وی گھۄٹا لائی پھِردا سی۔ اُس نال ہُشِیاری نال نِپٹِیا جاݨا چاہِیدا سی۔

لابھ سِںگھّ نُۄں وکِیلاں نال چِڑ سی۔ اِس لئی ہاکم سِںگھّ نال نِبڑن دی ذِمّیواری لابھ سِںگھّ نیں سمبھّال لئی۔ اُس دا وِچار سی کِہ جیلہ وِچ بںدّ ادھِّیاں نالۄں ودھّ کَیدِییاں نُۄں سذا وکِیلاں دے لالچ جاں لاپرواہی کارن ہُںدّی ہَے۔ جدۄں لابھ سِںگھّ تھاݨے وِچ ہَۄلدار لگّا ہُںدّا سی تاں وکِیل اُس دے اگّے-پِچھّے گھُمّدے سن۔ کچہِری آئے دی اُس دی جوائیِیاں واںگ سیوا ہُںدّی سی۔ وکِیلاں نُۄں اُس تک گَۄںء ہُںدّی سی۔ لابھ سِںگھّ اُہناں کۄل سائِل بھیجدا سی اتے چںگّی فِیس دِوائُںدا سی۔ جدۄں اُس اُپر کتل دا مُکدّما بݨِیا تاں پہِلاں-پہِل ہر وکِیل نیں اُس دا وکِیل بݨن دی پیشکش کِیتی۔ فِیس تاں کی لَیݨی سی٬ اُہناں نیں ٹائیِپ اتے ٹِکٹاں دا خرچا وی پلِّئۄں دیݨ دِییاں پھڑھاں مارِییاں۔ جِئۄں-جِئۄں لابھ سِںگھّ جال وِچ اُلجھدا گِیا٬ تِئۄں-تِئۄں وکِیل کِنارا کردے گئے۔ اُس دے مُئتّل ہۄݨ تک اِکلّا گِلّ ہی رہِ گِیا۔ آنے-بہانے ہر پیشی اُہ وی دِہاڑی بݨائُݨ لگّا۔ کدے نکلاں لَیݨ لئی خرچا مںگّ لَیںدا اتے کدے ٹِکٹاں خرِیدݨ لئی۔ گواہِییاں شُرُۄ ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی اُہ وی لِفافا مۄڑ گِیا۔ کہِںدّا اُہ چھۄٹا وکِیل ہَے۔ کتل کیس لڑنا اُس دے وسّ دا رۄگ نہِیں۔ لابھ سِںگھّ نیں لِفافا سِکںدّر سِںگھّ نُۄں پھڑائِیا تاں اُس نیں مُۄںہ اڈّ کے فِیس مںگّ لئی۔ فِیس دیݨ وِچ اُس نُۄں کۄئی گِلا نہِیں سی٬ پر آپݨے جُۄنِیئر وکِیلاں راہِیں اُس نیں لابھ سِںگھّ دی جۄ چھِلّ لاہی٬ اُس اُپر اُہ اجّ دںدّ پِیسدا سی۔

 

لابھ سِںگھّ دے مساں اِک وکِیل اڑِکّے آئِیا سی۔ اُہ آپݨا اتے آپݨے ورگے ساتھی کَیدِییاں دا بدلا اُس تۄں لَیݨا چاہںدّا سی۔ لابھ سِںگھّ ہاکم سِںگھّ نُۄں نِیواں دِکھائُݨ دِییاں یۄجناواں گھڑن لگّا۔

سُبھاش جَین نُۄں سُۄبے دے لۄک نِرماݨ وِبھاگ دے ادھِکارِییاں نال مِل کے سڑکاں اُپرۄں لُکّ اتے اِمارتاں وِچۄں سرِییا سِیمَیںٹ ہذم کرن دے دۄش وِچ پںجّ سال کَید کٹّݨ دی سذا ہۄئی سی۔ سُچّا سِںگھّ دی مُخبری انُسار ججّ نیں اُس نال دھۄکھا کِیتا سی۔ اُس دے نال دے اِںجِینِیئر بری ہۄ گئے سن۔ پہِلی کِشت اُہ خُد ججّ دے گھر دے کے آئِیا سی۔ دُۄجی کِشت دلال تکّ پُجّدی کر دِتّی گئی سی۔ بری ہۄݨ دی پُۄری اُمِید کارن اُہ نال بںدّے لَے کے نہِیں سی آئِیا۔ اُس نال اِکلّا ڈرائیِور سی۔ اپھرا-تفری وِچ اُہ گہِݨا-گٹّا اُتارن اتے پَیسا-دھیلا ڈرائیِور نُۄں پھڑائُݨا بھُلّ گِیا سی۔ مانسِک تݨاء کارن اُس دِییاں بِیمارِییاں ودھّ گئیِیاں  سن۔ خُۄن دا دباء اتے شُۄگر اسمان چھُۄہݨ لگّا سی۔ دِل دی دھڑکݨ تیذ سی۔ لابھ سِںگھّ ہُرِیں اُس دی بِیماری اتے گھبراہٹ دا فائِدا اُٹھا سکدے سن۔ سُچّا سِںگھّ نُۄں اُس نیں نِہال کر دِتّا سی۔ چکّر والِیاں لئی ہالے وی اُس کۄل بہُت کُجھ باکی سی۔ کِنّا بٹۄرنا ہَے٬ اِس دا فَیسلا اُہناں نیں کرنا سی۔

باکی دے دۄواں کَیدِییاں بارے لابھ سِںگھّ خُد بہُتا کُجھ جاݨدا سی۔ اُہناں دے مُکدّمے دی کاروائی دِییاں خبراں ہر رۄذ اخباراں وِچ چھپدِییاں سن۔ لابھ سِںگھّ لگاتار اُہناں ’تے نذر رکھّ رِہا سی۔ اِہناں کَیدِییاں کۄلۄں ناں کِسے نُۄں کُجھ مِلݨا سی اتے ناں ہی اُہناں نیں کُجھ لَیݨا سی

سبھ تۄں پہِلاں وکِیل ساہِب دے کاغذ-پتّر تِیار ہۄݨے چاہِیدے ہن۔

پہِلاں ہاکم سِںگھّ نُۄں اگّے ہۄݨ دا ہُکم ہۄئِیا۔

جِہڑا ہِسٹری ٹِکٹ ہاکم سِںگھّ دا بھرِیا ہۄئِیا سی٬ اُس اُپر 808 نمبّر لگّا ہۄئِیا سی۔ اِہۄ ہاکم سِںگھّ دا کَیدی نمبّر سی۔ اگّے تۄں ہاکم سِںگھّ نُۄں وکِیل ساہِب نال گھٹّ اتے اِس نمبّر نال ودھّ بُلائِیا جائِیا کرنا سی۔

“وکِیل ساہِب٬ تُہاڈا رِکارڈ دسّدا ہَے کِہ تُسِیں دۄ سال ہوالاتی رہے ہۄ۔ اِس لئی جیلہ وِچ ہُںدِّییاں کاروائیِیاں تۄں واکِف ہۄوۄگے۔ آہ پھڑۄ آپݨا سذا وارںٹّ۔ مَیں ہِسٹری بھرنی ہَے۔ جۄ پُچھّاں سہی-سہی دسّی جاݨا۔”

چِیف وارڈر نیں کَیدی تۄں اُس دا ناں٬ باپ دا ناں٬ کِیتے جُرم٬ ہۄئی سذا٬ پڑھائی- لِکھائی٬ کدّ-کاٹھ٬ وذن٬ بِیمارِییاں تۄں لَے کے شَۄںکاں بارے تک پُچھِّیا۔ ہاکم سِںگھّ دسّدا رِہا اتے لابھ سِںگھّ مِل رہی جاݨکاری نُۄں وارںٹّ نال مِلا کے ہِسٹری ٹِکٹ وِچ درج کردا رِہا۔

کَیدِییاں دی اِک وار تلاشی ڈِئُڑی وِچ ہۄ چُکّی سی۔ اُس سمیں کیول اُہ سامان ذبت کِیتا گِیا سی٬ جۄ اِتراذ یۄگ سی اتے جِس نُۄں جیلہ اںدّر لِجاݨ دی اِجاذت نہِیں سی۔

دُۄسری واری تلاشی چکّر وِچ ہۄݨی سی۔ اِتھے کَیدی دے گھریلُۄ کپّڑے-لِیڑے٬ گہِݨے-گٹّے٬ نکدی اتے ہۄر نِجّی سامان نُۄں جیلہ دے سٹۄر وِچ جمہاں کر دِتّا جاݨا سی۔ کَیدی نُۄں جمہاں ہۄئے سامان دی رسِید مِلݨی سی۔ رِہائی سمیں اِہ سامان  اُس نُۄں واپس مِل جاݨا سی۔

سٹۄر وِچۄں کَیدی نُۄں سرکاری وردی٬ بِستر٬ بھاںڈا-ٹھِیکر اتے ہۄر رۄذ-مرّا وِچ کمّ آئُݨ والا سامان مِلݨا سی۔

ہِسٹری ٹِکٹ تِیار ہۄݨ بائد تلاشی دی کاروائی شُرُۄ ہۄئی۔

“آہ جھۄلا دِکھائۄ) کی ہَے اِس وِچ؟”

“کُجھ کِتاباں نیں۔ کاپی اتے پَینّ ہَے۔”

ہاکم سِںگھّ جاݨدا سی٬ جیلہ نِئم انُسار کَیدی نُۄں پڑھن-لِکھݨ دی آذادی سی۔ اِس لئی کُجھ کِتاباں اتے لِکھݨ سمگّری نال لِیائِیا سی۔ اِس لئی جھۄلا مُنشی نُۄں پھڑائُݨ دی اُس نیں ذرُۄرت ناں سمجھی۔

“دِکھا کِہڑِییاں کِتاباں نیں؟”

وکِیل ولّۄں ہۄئی ہُکم-ادُۄلی نیں لابھ سِںگھّ نُۄں چِڑائِیا۔ غّسے نُۄں اُس نیں کابُۄ وِچ رکھِّیا پر سمبّۄدھن وِچ تبدِیلی لِیاںدی۔ نال ہی جھۄلے ولّ ہتھّ ودھائِیا۔

“اِہ جیلہ مَینُۄئل ہَے۔ آہ کانُۄن دِییاں کِتاباں ہن۔ آہ سُپرِیم کۄرٹ دے فَیسلِیاں دِییاں نکلاں ہن۔”

پُستکاں جھۄلے وِچۄں باہر کڈھّ کے ہاکم سِںگھّ نیں میذ اُپر رکھّ دِتِّییاں۔

“جیلہ مَینُۄئل) اِہ تَینُۄں کِتھۄں مِل گِیا؟ تِیہ سال ہۄ گئے مَینُۄں نَۄکری وِچ آئِیاں۔ اِس دے اجّ تک مَیں درشن نہِیں کِیتے۔”

جیلہ مَینُۄئل نُۄں ہتھّاں وِچ پھڑ کے نِہال سِںگھّ نیں ہَیرانی پْرگٹائی۔

“اِہ وکِیلاں نُۄں مُکدّمے جھگڑن لئی مِل جاںدے ہن۔”

“اِئۄں آکھ تُۄں کَیدِییاں نُۄں بھڑکائُݨ لئی جیلہ مَینُۄئل لَے کے آئِیا ہَیں۔ اِس نُۄں جیلہ وِچ لِیائُݨ دی اِجاذت نہِیں ہَے۔”

اِس نوِیں مُسِیبت نیں لابھ سِںگھّ دے اںدّر بلدی اگّ ’تے تیل پائُݨ والا کمّ کِیتا۔

“نہِیں٬ اِس بارے ہر کَیدی نُۄں جاݨکاری دیݨی جیلہ پْرشاسن دا فرذ ہَے۔ اِہ مَیں نہِیں٬ سُپرِیم کۄرٹ آکھدی ہَے۔”

“سُپرِیم کۄرٹ وکِیلاں نُۄں آکھدی ہۄویگی۔ اسِیں نہِیں منّدے اِہ ہدائِتاں۔ اسِیں جیلہ وِچ امن-شاںتی رکھّݨی ہَے۔ کَیدِییاں نُۄں بھڑکائُݨا نہِیں۔”

چِیف وارڈر نُۄں لگّا جِویں ہاکم سِںگھّ جیلہ وِچ فنِیئر سپّ لَے آئِیا سی٬ جِس نیں سارے جیلہ ادھِکاریاں نُۄں ڈسّ لَیݨا ہَے۔

ہاکم سِںگھّ چُپّ رِہا۔

“اِہ اںگّریذی وِچ نیں۔ سانُۄں اںگّریذی نہِیں آئُںدی۔ کلّہ نُۄں وڈّا سابہ آویگا٬ اُس نُۄں دِکھاواںگے۔ جے اِجاذت دیویگا تاں واپس کر دِیاںگے۔”

آکھدے لابھ سِںگھّ نیں پُستکاں نُۄں جھۄلے وِچ پائِیا٬ اُپر ہاکم سِںگھّ دا ناں اتے کَیدی نمبّر لِکھ کے جھۄلا ساہمݨے پئے رَیک وِچ رکھّ دِتّا۔

ہاکم سِںگھّ نیں کۄئی اُذر ناں کِیتا۔ اُہناں دی گلّ کُجھ ہدّ تک جائِذ سی۔ کلّہ نُۄں پُستکاں آپے واپس مِل جاݨگِییاں۔

لابھ سِںگھّ دا بھرم غلت سی۔ جیلہ مَینُۄئل دا ادھِئَن اُس نیں کَیدِییاں نُۄں بھڑکائُݨ جاں کِسے سائِل دے مُکدّمے دی تِیاری کردِیاں نہِیں سی کِیتا٬ سگۄں آپݨے ’تے آئُݨ والی مُسِیبت نُۄں کُجھ سُکھالا کرن لئی کِیتا سی۔

آپݨے وِرُدھّ درج ہۄئی رِپۄرٹ پڑھدِیاں ہی ہاکم سِںگھّ نیں ہر سُۄرت وِچ ہۄݨ والی سذا نُۄں بھامپ لِیا سی۔ ہاکم سِںگھّ دے مُکدّمے دا مُدئّی کۄئی سدھارن وِئکتی نہِیں سی۔ اُہ مائِیا نگر دا نامی وکِیل سی۔ رپٹ درج کرائُںدے سمیں اُس نیں کانُۄنی لۄڑاں نُۄں مُکھّ رکھّدے ہۄئے سچّ نُۄں تۄڑ-مرۄڑ کے پیش کِیتا سی۔

سچّ اِہ سی کِہ روِںدّر دی مَۄت دا اسل کارن گھٹّ داج لِیائُݨ کارن سہُرے پرِوار ولّۄں تںگّ پریشان کِیتا جاݨا نہِیں سی٬ سگۄں وکِیل دی گھٹّ آمدن سی۔ ہاکم سِںگھّ نیں وِیاہ تۄں پہِلاں سہُرے کۄل آپݨی ستھِتی سپشّٹ کر دِتّی سی۔ اُہ تںگِّییاں-تُرشِییاں وِچ پڑھِیا سی۔ اُس کۄل چںگّے نمبّراں والِییاں ڈِگرِییاں اتے مِلے اِناماں-سنماناں والے سرٹِیفِکیٹاں دا تھبّا سی٬ پر ذمِیناں جائِداداں دِییاں رجِسٹرِییاں نہِیں سن۔ ہاکم سِںگھّ دا سہُرا وکِیل سی۔ اُس دا پِچھۄکڑ وی ہاکم سِںگھّ ورگا سی۔ وکالت نُۄں چمکائُݨ لئی پْرتِبھا دی ذرُۄرت ہُںدّی ہَے٬ جۄ ہاکم سِںگھّ کۄل بہُت سی۔ میجر سِںگھّ نُۄں یکِین سی٬ ہاکم سِںگھّ نیں دِناں وِچ ہی سفلتا والِییاں پَۄڑِییاں چڑھ جاݨا سی۔ اُس لئی وادھا اِہ ہۄݨا سی کِہ میجر سِںگھّ ورگے کابل وکِیل دا ہتھّ اُس دے سِر اُپر ہۄݨا سی۔ ہاکم سِںگھّ نُۄں کانُۄنی پیچِیدگِییاں سالاں دی تھاں دِناں وِچ سمجھ آ جاݨگِییاں۔ سارے نفے-نُکسان سۄچ کے میجر سِںگھّ نیں اُس نُۄں آپݨی دھی لئی چُݨِیا سی۔

دھی نیں ملوِیں جِہی جِیبھ نال مائِیا نگر ورگا شہِر چھڈّ کے پِںڈّاں ورگی مںڈّی وِچ وِیاہے جاݨ ’تے گِلا کِیتا سی۔ میجر سِںگھّ نیں دھی نُۄں دُۄر-اںدّیش بݨن دا اُپدیش دے کے چُپّ کروا دِتّا سی۔ بھوِکھّباݨی کردِیاں میجر سِںگھّ نیں دھی نُۄں یکِین دِوائِیا سی کِہ جِئۄں-جِئۄں ہاکم سِںگھّ نیں ترکّی کرنی ہَے٬ تِئۄں-تِئۄں اُس نیں شہِر وی بدلݨے سن۔ پںجّ-ستّ سالاں وِچ ہاکم سِںگھّ نیں ہائی کۄرٹ وِچ پہُںچّ جاݨا سی۔ سُنہِرے بھوِکھّ لئی کُجھ کُربانِییاں تاں کرنِییاں پَیںدِییاں ہن۔ اُس سمیں جے روِںدّر آپݨی گلّ ’تے اڑ جاںدی تاں بِناں بہُتا سۄچِیاں میجر سِںگھّ نیں آپݨا وِچار بدل لَیݨا سی٬ پر اِک وار لاواں لَیݨ بائد سمیں نُۄں پُٹھّا گیڑا نہِیں سی دِتّا جا سکدا۔

کھُلّہِییاں سڑکاں ’تے گڈِّییاں بھجائُݨ والی٬ ہۄٹلاں٬ کلبّاں اتے پارٹِییاں تے جاݨ والی روِںدّر دا چھے کُ مہِینِیاں وِچ اُتھے دم گھُٹݨ لگّا۔

تِنّ مہِینِیاں بائد پیکے پھیرا پائُݨ آئی دھی دا مُرجھائِیا چِہرا دیکھ کے باپ دا دِل دھڑکِیا۔ دال وِچ کُجھ کالا لگّا۔ روِںدّر دی ماں راہِیں اُس نیں کُڑی دا من پڑھنا چاہِیا۔ پتا لگّا مسلا بہُت گمبھِّیر نہِیں سی۔ سسّ-سہُرے نُۄں کُڑی دے نویں فَیشناں دے کپّڑے-لِیڑے پائُݨ اُپر اِتراذ سی۔ اُہناں نُۄں کُڑی دا تِیجے دِن ہاکم نُۄں لَے کے سِنما دیکھݨ جاݨا وی چںگّا نہِیں سی لگّا۔ ڈۄسے-اِڈلی کھاݨ لئی اُہناں دی مںڈّی وِچ کۄئی تھاں نہِیں سی۔ مُۄںہ دے سُیاد لئی پںجّاہ کِلّۄمِیٹر پَیںڈا مار کے مائِیا نگر جاݨ وِچ کۄئی تُک نہِیں سی۔

میجر سِںگھّ نیں کُڑی نُۄں کۄل بِٹھا کے سمجھائِیا۔ سَیںکڑے پرِواراں دے ترکّی کر کے پِںڈّۄں شہِرِیں آئُݨ دے کِسّے سُݨائے۔ روِںدّر نیں سدا لئی مںڈّی نہِیں سی بَیٹھی رہِݨا۔ چںگّے دِن آئے کِہ آئے۔ کُڑی دا من ٹِک گِیا۔

پر اگلی وار آئی کُڑی پہِلاں نالۄں وی ودھّ چِںتّا وِچ سی۔ اَیم.اے. پاس روِںدّر وِہلا سماں بِتائُݨ لئی کِسے سکُۄل جاں دفتر وِچ نَۄکری کرنا چاہُںدّی سی۔

ہذار پںدّراں سَۄ رُپئے لئی نُۄںہ نُۄں باہر بھیجݨ لئی سہُرے تِیار نہِیں سن۔ میجر سِںگھّ نیں پھِر سہُرِیاں دے ہکّ وِچ دلِیلاں دِتِّییاں۔ شائِد اِس وار روِںدّر نُۄں باپ دا رُخ چںگّا نہِیں سی لگّا۔ مُڑ ناں اُس نیں باپ نُۄں کۄئی فۄن کِیتا اتے ناں کدے کۄئی دُکھڑا رۄئِیا۔ ہاکم سِںگھّ نیں وی اُس کۄل من دی گھُںڈّی ناں کھۄلہی۔ میجر سِںگھّ نُۄں لگّا سِیاݨی دھی نیں مُڈھّلِییاں اَۄکڑاں سر کر لئیِیاں ہن اتے ہُݨ سبھ ٹھِیک-ٹھاک ہَے۔ میجر سِںگھّ نُۄں ستھِتی دی گمبھِّیرتا دا پتا اُس سمیں لگّا جدۄں روِںدّر دے پکھّے نال لٹک کے خُدکُشی کرن دی خبر آئی۔

روِںدّر دے جِئۄُںدی رہِݨ تک میجر سِںگھّ نیں جوائی دا پکھّ پُۄرِیا۔ دھی دے مر جاݨ بائد باپ دا من کُرلا اُٹھِیا۔ اُس نُۄں آپݨی اݨگہِلی اُپر پچھتاوا ہۄݨ لگّا۔ دھی دے نال-نال اُس نُۄں ہاکم دے ماپِیاں نُۄں وی سمجھائُݨا چاہِیدا سی۔ دھی دی گلّ منّی جا سکدی سی جے دھی اینی ہی دُکھی سی تاں تلاک لَے کے اُس دا کھہِڑا چھُڈائِیا جا سکدا سی۔ کھِجھے-کلپے میجر سِںگھّ نُۄں ہاکم سِںگھّ دی چُپّ ’تے ودھّ غُسّا سی۔ اُس نُۄں ستھِتی نُۄں سمبھّالݨا چاہِیدا سی۔ گھٹّۄ-گھٹّ مسلا میجر سِںگھّ دے دھِیان وِچ تاں لِیائُںدا۔

کانُۄنی گُںجھّلاں نُۄں دھِیان وِچ رکھّدِیاں میجر سِںگھّ نیں سارا نذلا ہاکم سِںگھّ اُپر جھاڑ دِتّا۔ سچّ دے اُلٹ جۄ رپٹ وِچ لِکھِیا گِیا٬ اُہ اِہ سی کِہ ہاکم سِںگھّ پہِلے دِنۄں ہی کُڑی ولّۄں لِیاںدے گھٹّ دہیج ’تے نراذ سی۔ اُہ آئے دِن کُڑی نُۄں پیکِیاں ولّۄں کار لِیائُݨ لئی تںگّ پریشان کردا سی۔ میجر سِںگھّ نیں کئی وار دس-دس٬ وِیہ-وِیہ ہذار دے کے لالچ دی اگّ نُۄں ٹھںڈھّی کرن دا یتن کِیتا سی٬ پر کُجھ مہِینِیاں بائد لالچ پھِر جاگ پَیںدا سی۔ کُڑی دے آتم-ہتِّیا کرن تۄں اِک گھںٹّا پہِلاں اِسے گلّ ’تے اِک وار پھیر جھگڑا ہۄئِیا سی۔ کُڑی نیں ماپِیاں نُۄں فۄن ’تے جھگڑے دی اِتلاہ دے کے آپ پکھّے نُۄں چُنّی بنّہ لئی سی۔

دِن-رات اِک کر کے ماہِر وکِیلاں دے سمجھائے چُست-چلاک گواہ اسانی نال ہاکم سِںگھّ دِییاں جڑھاں وِچ تیل دے گئے۔

 

سذا ہُںدّی دیکھ کے ہاکم سِںگھّ نیں جیلہ مَینُۄئل پڑھِیا سی٬ پر لگّدا سی کمّ آئُݨ دی تھاں پڑھائی مہِںگّی پَیںدی جا رہی سی۔

“جیب خالی کر۔ آہ کاغذ-پتّر جِہے کی نیں؟”

“کُجھ لۄکاں دے پتے اتے فۄن نمبّر نیں۔ آہ کُجھ رُپئے نیں۔”

چِیف نیں ناں-پتِیاں والی چھۄٹی جِہی ڈائِری لابھ سِںگھّ نُۄں مۄڑ دِتّی اتے نۄٹ آپݨی جیب وِچ پا لئے۔

“اِہناں نۄٹاں بدلے مَینُۄں کُۄپن دے دِئۄ۔”

بِناں لِکھا-پڑھی دے چِیف ولّۄں نۄٹ آپݨی جیب وِچ پائُݨ ’تے ہاکم سِںگھّ نُۄں گھبراہٹ ہۄئی۔ پِچھلے تجربے دے آدھار ’تے اُس نیں بھامپ لِیا سی کِہ جے ہُݨ اُذر ناں کِیتا تاں نۄٹاں نُۄں جیب نیں ہذم کر جاݨا ہَے۔

“کُۄپن اِتھے کِتھے نیں؟ سویرے خذانچی کۄل نۄٹ جمہاں کراواںگے٬ پھِر کُۄپن لواںگے۔”

 

“پھیر مَینُۄں پَیسِیاں دی رسِید تاں دے دِئۄ “

“اسِیں سرکاری ادھِکاری ہاں۔ تیرے ورگے مُجرم نہِیں۔ تیرے پَیسے نہِیں ہڑپّݨ لگّے۔”

“جیلہ مَینُۄئل مُتابک مَینُۄں رسِید ہاسل کرن دا ہکّ ہَے۔”

“تُۄں بھُلّ رِہا ایں۔ ہُݨ تُۄں اِک کَیدی ہَیں۔ تیرے سارے ہکّ جیلہ دے گیٹ دے باہر رہِ گئے ہن۔ تَینُۄں سرکار دا شُکرگُذار ہۄݨا چاہِیدا ہَے٬ جۄ تَینُۄں مُجرم ہۄݨ دے باوجُۄد وی کھاݨ-پِیݨ اتے سِر اُپر چھتّ دے رہی ہَے۔”

“اِہ تُہاڈی بھُلّ ہَے۔ ساڈے کُجھ ادھِکار ہی کھۄہے ہن۔ بہُت سارے ادھِکار اجے بچدے ہن۔ مَیں بچدے ادھِکاراں دی گلّ کر رِہا ہاں۔”

“اِہ وکالت سانُۄں ناں پڑھا۔ وکالت ججّ ساہمݨے گھۄٹدا۔ جیلہ آئُݨ دی تھاں بری ہۄ کے گھر نُۄں جاںدا۔”

چِیف ہاکم سِںگھّ دی کھُمبّ ٹھپّݨی چاہںدّا سی٬ پر وکِیل اُس دے کابُۄ نہِیں سی آ رِہا۔

“آہ پھڑ آپݨا اسلی ادھِکار۔” آکھدے لابھ سِںگھّ نیں کپّڑِیاں والے رَیک وِچۄں اِک بںڈّل چُکِّیا اتے ہاکم سِںگھّ ولّ وگاہ دِتّا۔

بںڈّل ہوا وِچ ہی کھُلّہ گِیا۔ اُس وِچۄں نِکل کے دۄ ادھّۄ-راݨے٬ مَیلے-کُچَیلے کُڑتے-پجامے ذمِین اُپر بِکھر گئے۔

“مَینُۄں اُمر کَید ہۄئی ہَے۔ مَیں نویں کپّڑِیاں دا ہکّدار ہاں۔”

ہاکم سِںگھّ پُراݨے کپّڑے لَیݨ تۄں اِنکاری سی۔

“پھِر آکھیںگا مَینُۄں نویں بھاںڈے دِئۄ٬ چِٹّی چادر اتے پۄلا سِرہاݨا دِئۄ۔ بی کلاس دِئۄ۔”

“مَیں ڈبل گْرَیجُۄئیٹ ہاں۔ بی کلاس میرا ہکّ ہَے۔ بی کلاس دے کے کِسے نیں کۄئی اہِسان تھۄڑھا کرنا ہَے۔”

“لگّدَے کانُۄن تیرے دِماغ وِچ ذِیادا ہی چڑھِیا ہۄئِئَے۔ ہۄراں کَیدِییاں نُۄں مَینُۄئل پڑھا-پڑھا تُۄں تاں دۄ دِناں وِچ جیلہ وِچ بغاوت کروا دیویںگا۔ سانُۄں تیرا دِماغ تنہائی چکّی وِچ بںدّ کر کے ٹھِیک کرنا پویگا۔”

نِہال سِںگھّ چاہُںدّا سی کِہ اہُ ہاکم سِںگھّ نُۄں سٹۄر وِچ لَے جاوے اتے لگاتار کِیتی جا رہی غُستاخی بدلے اُس دے دس-وِیہ پٹے جڑے٬ پر اِک وکِیل  اُپر پہِلے ہی دِن ہتھّ چُکّݨ دی اُس دی ہِمّت نہِیں سی پَے رہی۔

غسّا کابُۄ کر کے اُس نیں گلّ ٹالݨ لئی آکھِیا٬ “رسّی جل گئی٬ پر ول  نہِیں گِیا۔”

 

“اِہ وکِیل ہَے٬ اِس نال بہُتی بہِس ناں کر۔ کرن والا بہُت کمّ پِیا ہَے۔ بںدّی دا ویلا لںگھّ چُکّا ہَے۔ اہاتِیاں دے مُنشی اُڈِیکدے ہۄݨگے۔ اجّ دی رات اِس نُۄں ’بادشاہاں‘ والے اہاتے وِچ بھیج دِںدّے ہاں۔ کلّہ نُۄں سابہ اگّے پیش کر دیواںگے۔ اُہ آپے اِس نُۄں مںجّا بِسترا دے دیویگا۔”

لابھ سِںگھّ نیں سُجھاء دِتّا۔

چِیف وی اِہۄ سۄچ رِہا سی۔ مںگّتِیاں لئی راکھویں اہاتے دا ناں اُہناں نیں بادشاہاں والا اہاتا رکھِّیا سی۔ جِہڑا نواں کَیدی چکّر وِچ غُستاخی کرن دی جُرئتّ کردا سی٬ اُس دی ’سُہاگ رات‘ اِسے نرک وِچ منائی جاںدی سی۔ سویر  تک آپے کَیدی نُۄں غلتی دا اہِساس ہۄ جاںدا سی اتے نرک وِچۄں کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی مِنّت-ترلا کرن لگّدا سی۔

ہاکم سِںگھّ دے دِماغۄں وی کانُۄن دا چڑھِیا بھُۄت اُتارنا ذرُۄری سی۔

لابھ سِںگھّ نیں جھٹّ اُس دے ہِسٹری ٹِکٹ ’تے بݨے بَیرک والے خانے وِچ ’بادشاہاں دا اہاتا‘ شبد جھرِیٹِیا اتے اُس نُۄں اُس اہاتے دے رستے پا دِتّا۔

 

 

5

ہاکم سِںگھّ نال ہۄئی دُرگت نیں جَین دے چِہرے ’تے چھائی پِلتّݨ ہۄر گہِری کر دِتّی۔ جے اِک وکِیل دا اِہ ہال ہۄئِیا ہَے تاں اُس ورگے دس جماتاں پاس نال پتا نہِیں کِہۄ جِہا بھاݨا ورتیگا۔ اِہ سۄچ-سۄچ اُس نُۄں پسِینے چھٹّ رہے سن۔

ہاکم سِںگھّ دی کاروائی نُۄں مُکمّل ہُںدِّیاں اِک گھںٹّا لگّ گِیا۔ اِس تۄں بائد جَین دی واری سی۔ جے چار-پںجّ مِںٹّ وِچ سِفارشی فۄن ناں آئِیا تاں اِہناں نیں جَین نُۄں کِسے کِیڑِیاں والے بھَۄݨ ’تے سُٹّ دیݨا سی۔ جَین نُۄں بُڈھّے وارڈر ’تے چِڑ چڑھ رہی سی۔ ہُݨ تک اُس نُۄں جَین ولّۄں دسّے نمبّر اُپّر فۄن کر لَیݨا چاہِیدا سی۔ مِلے اُتّر دی سُۄچنا جَین تک پہُںچّاݨی چاہِیدی سی۔ جَین نیں اِسے کمّ دے اُس نُۄں ڈھیر سارے رُپئے دِتّے سن۔ جھٹّ ہی اُس دا خِیال بدلدا۔ ہۄ سکدا ہَے سُچّا سِںگھّ نُۄں اگّۄں کۄئی تسلّی-بخش اُتّر ناں مِلِیا ہۄوے۔ جے کۄئی اِںتذام ہۄ گِیا ہںدّا تاں کِسے ناں کِسے جیلہ ادھِکاری دا سُنیہا چکّر تک پُجّ گِیا ہُںدّا۔ چکّر وِچ فۄن نہِیں سی۔ سِفارشی سُنیہا کِس دے ہتھّ آئُݨا سی؟ اُہناں دے اِتھے آئُݨ تکّ کۄئی وی وِئکتی چکّر وِچ نہِیں سی آئِیا۔ سپشّٹ سی جَین دے ہمائِتِییاں دا ہالے تک کِدھرے ہتھّ نہِیں سی پِیا۔

من مسۄس کے جَین آپݨے اِشٹ نُۄں یاد کرن لگّا۔ پئی بھِیڑ نُۄں ہرن دی ارذۄئی کرن لگّا۔

“وار-وار اںدّرلے درواذے ولّ کِئۄں تکّ رہے ہۄ؟ شائِد سُچّا سِںگھّ نُۄں اُڈِیکدے ہۄ؟ اُہ تاں کدۄں دا چھُٹّی کر گِیا۔”

نِہال سِںگھّ٬ جَین دی اُبل-چِتّی نُۄں بھامپ رِہا سی۔ جَین دے کاغذ پتّر لابھ سِںگھّ ولّ کردِیاں اُس نیں سیٹھ نُۄں چھیڑِیا۔

“اِک فۄن دی اُڈِیک سی۔”

“کۄئی نہِیں۔ سُچّا سِںگھّ تُہاڈی سِفارش کر گِیا ہَے۔ اسِیں خِیال رکھّاںگے۔”

ہِسٹری ٹِکٹ بھرنا شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں لابھ سِںگھّ نیں سیٹھ نُۄں اِہ دسّݨا اُچِت سمجھِیا کِہ اُس نُۄں اُہناں وِچکار ڈِئُڑی وِچ ہۄئے لَیݨ-دیݨ بارے پتاہَے۔”

اِشارا سمجھ کے جَین دے ساہ وِچ ساہ آئِیا۔

سۄنے اتے نۄٹاں نال لدِّیا سُبھاش جَین ورگا سیٹھ سال وِچ اِک-ادھّ وار جیلہ آئُںدا سی۔ لابھ سِںگھّ مُنشی ذرُۄر سی٬ پر سی تاں کَیدی ہی۔ من-مرذی کرن دا اُس کۄل کۄئی ادھِکار نہِیں سی۔ سیٹھ تۄں پَیسا چِیف وارڈر دی سہِمتی تۄں بائد کڈھوائِیا جا سکدا سی۔

“لُٹّ لئیِئے؟”

مُنشی نیں چِیف دِییاں اکھّاں وِچ اکھّاں پا کے اِشارے نال پُچھِّیا۔

“چکّ دے پھٹّے۔”

اِشارے نال ہی چِیف نیں آگِیا دے دِتّی۔

“دیکھݨ تۄں مۄٹے سیٹھ لگّدے ہۄ۔ کاغذ-پتّر دسّدے ہن کِہ ساری اُمر تُسِیں کالے سۄنے (لُکّ) نُۄں ویچ-ویچ اسلی سۄنے وِچ بدلدے رہے ہۄ۔ بری ہۄݨ لئی مائِیا کِئۄں نہِیں جھۄکی؟”

“اِہ لمبّی کہاݨی ہَے۔ کدے پھِر سُݨاواںگا۔ میرے نال دھۄکھا ہۄئِیا ہَے۔

“ہُݨ کی اِرادا ہَے؟”

لمبّی-چَۄڑی بھُۄمِکا بنّہݨ دی تھاں لابھ سِںگھّ نیں تِیر سِدھّا نِشانے ولّ چھڈِّیا۔

“مَیں ہر ترہاں نال تِیار ہاں۔ مَیں تُہانُۄں نِہال کر دیواںگا۔ میری اجّ دی رات چںگّی کڈھوا دِئۄ۔ کلّہ تک میرے بںدّے سارا اِںتذام کر لَیݨگے۔”

آکھدے جَین نیں نیفے کۄل بݨی چۄر جیب وِچۄں گہِݨے پائُݨ والا شنِیل دا اِک بٹُۄیا کڈھِّیا اتے اُس وِچۄں ہذار-ہذار دے نۄٹ کڈھّ کے میذ اُپر رکھّ دِتّے۔

“اِہ دس ہذار ہَے٬ تُسِیں سارے رکھّۄ۔ اِہناں بدلے ناں مَینُۄں کُۄپن چاہِیدے ہن اتے ناں رسِید۔”

نِہال سِںگھّ نیں نۄٹ دراذ وِچ سُٹّ دِتّے۔ ہالے اُہ سیٹھ نُۄں اِہ پتا نہِیں سی لگّݨ دیݨا چاہںدّا کِہ نۄٹ اُہناں نیں جیب وِچ پائے ہن جاں سرکار دی تِجَۄری وِچ۔

دس ہذار دی رسِید مِلیگی جاں نہِیں٬ بِناں اِس دا کۄئی ذِکر کِیتِیاں اُس نیں کاروائی جاری رکھّی۔

“سیٹھ ساہِب٬ اہاتے وِچ جاݨ تۄں پہِلاں تَینُۄں اِہ سارے گہِݨے اُتارنے پَیݨگے۔ اِہ جیلہ ہَے٬ اِتھے سارے چۄر-اُچکّے بںدّے ہن۔ اِہ ساڈے کابُۄ وِچ نہِیں۔ چکّر وِچۄں باہر نِکلدِیاں ہی تُہانُۄں لُٹّ لَیݨگے۔ بَیرک وِچ تاں اِہ گہِݨِیاں دے نال-نال تُہانُۄں وی بھُکھّے کُتِّیاں واںگ پَیݨگے۔”

چِیف گہِݨے وی کابُۄ کرنے چاہُںدّا سی۔ اِہ تاں سمبھّو ہۄݨا سی جے جَین دے دِماغ وِچ کِسے بھَیڑی تھاں جاݨ دا ڈر بݨِیا رہِݨا سی۔ آپݨے اُدیش دی پُۄرتی لئی چِیف نیں بھُۄمِکا بنّہی۔

جَین تیذ بُدھّی والا بںدّا سی۔ چِیف دے آکھے اِک-اِک شبد دے جھٹّ اُس نیں ارتھ کڈھّ لئے۔ اِس بھُۄمِکا دا اِک ارتھ اِہ سی کِہ اُس نُۄں چۄراں-ٹھگّاں والی بَیرک وِچ بھیجِیا جا رِہا سی۔ دُۄسرا ارتھ اِہ سی کِہ دس ہذار نال اُہناں دی تسلّی نہِیں سی ہۄئی۔ ہُݨ اُہناں دی نذر گہِݨِیاں اُپر سی۔ جَین دی ماں آکھِیا کردی سی٬ ’سۄنا سجاوٹ لئی نہِیں٬ اَۄکھے سمیں کمّ آئُݨ لئی پائِیا جاںدا ہَے۔‘ اجّ اِہ اکھَۄت سچّی سِدھّ ہۄ رہی سی۔ جَین نیں چَینی٬ مںدّردِییاں اتے کڑا لاہ کے میذ اُپر رکھّ دِتّا۔

“کِنّا کُ وذن ہۄویگا اِہناں دا؟ کںڈّا مںگّوائیِئے؟”

“تِنّ٬ تِنّ٬ چھے.....باراں کُ تۄلے ہۄویگا۔ وذن کر کے کی کرنا ہَے؟ گھر بتھیرِییاں چَینِییاں مُںدّرِییاں پئیِیاں ہن۔ اِہ تُسِیں رکھّۄ۔ افسراں نُۄں تۄہفے وجّۄں دے دیݨا۔ مَیں تُہاڈی ہۄر سیوا وی کراںگا۔ مَینُۄں اِکلّے لئی کمرا اتے مںجّے بِسترے دا اِںتذام کر دِئۄ۔ بسّ۔”

“کی وِچار ہَے چِیف ساہِب؟” لابھ سِںگھّ نیں للچائیِیاں اکھّاں نال نِہال سِںگھّ ولّ تکِّیا۔

“سیٹھ جی نُۄں نراذ تھۄڑھا کرنا ہَے۔ کڑا مَیں رکھّ لَیںدا ہاں٬ چَینی تُۄں پا لَے٬ مُںدّرِییاں وڈّے ساہِب نُۄں دے دیواںگے۔”

آکھدے چِیف نیں جیب وِچۄں رُمال کڈھِّیا٬ اُس وِچ گہِݨے لپیٹ کے چۄر جیب وِچ پا لئے۔

چِیف دے مُۄںہۄں سیٹھ جی شبد نِکلدے ہی جَین دا من ٹِکاݨے سِر ہۄ گِیا۔ گہِݨِیاں دے چۄر جیب وِچ جاںدِیاں ہی اُس دے چِہرے اُپر خُشی مںڈّرائُݨ لگّی۔ من ہی من جَین نیں آپݨی ماں دا دھنّواد کِیتا٬ جِس نیں اُس نُۄں اجِہی نسِیہت دِتّی سی۔ ماں دے آکھے لگّ کے جَین نیں پَیسے نُۄں جپھّا پائُݨ دی آدت نہِیں سی پائی۔ جِس تیذ رفتار نال پَیسا آئُںدا سی٬ اُسے رفتار نال اُہ خرچدا سی۔

پَیسے دے ذۄر نال اُس نیں پہِلے دِنۄں کیس نُۄں کھۄرا لائُݨا شُرُۄ کر دِتّا سی۔ تفتِیشی افسر نیں مِسل اُپر اُہ دستاویذ لِیاںدے سن جِہڑے جَین نُۄں کسُۄروار گھٹّ اتے بیکسُۄر ودھّ سابت کردے سن۔ جَین دے نال پھسے افسراں نُۄں جیب ڈھِلّی نہِیں سی کرن دِتّی۔ اُہناں دے وکِیلاں تک دی فِیس جَین نیں دِتّی سی۔ کچہِری وِچ اُہ پںجّ دی تھاں پںجّاہ خرچدا سی۔ دس سال لٹکݨ والا مُکدّما دۄ سالاں وِچ سِرے لگّ گِیا سی۔

جَین دا وکِیل ہِکّ تھاپڑ کے آکھ رِہا سی٬ اُس دے وِرُدھّ اِک وی سبُۄت مِسل ’تے نہِیں آئِیا۔ کِسے نُۄں پَیسا دیݨ دی ذرُۄرت نہِیں۔ ججّ نُۄں جَین بری کرنا ہی پَیݨا سی۔ پھِر وی جَین نیں کۄئی ذۄخم نہِیں سی اُٹھائِیا۔ اِک چلّدے-پُرذے نُۄں نال لَے کے آہمݨے-ساہمݨے بَیٹھ کے اُس نیں ججّ نال گلّ مُکائی سی۔ سَۄدا دس لکھّ وِچ تہِ ہۄئِیا سی۔ پںجّ لکھّ دی پہِلی کِشت اُہ آپݨے ہتھِّیں دے کے آئِیا سی۔ شرت انُسار دُۄجی کِشت فَیسلے تۄں اِک دِن پہِلاں ساںجھے بںدّے کۄل پُجّدی کر دِتّی گئی سی۔ ججّ نیں جَین دے نال سبھ مُلذم بری کر دِتّے سن۔ پتا نہِیں جَین ’تے نذلا کِئۄں جھاڑِیا سی۔

اُس نُۄں اچِںتّے باج آ پئے سن۔ جے سذا ہۄݨ دا خترا ہُںدّا تاں اُہ پہِلاں ہی سارے جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں گںڈھّ لَیںدا۔ جَین شُکر کر رِہا سی کِہ اُس نیں پھِر وی مَۄکا سمبھّال لِیا ہَے۔

نِئماں انُسار جَین نُۄں کَیدی نمبّر 809 مِلݨا چاہِیدا سی۔ ہیٹھ-اُتّے کر کے لابھ سِںگھّ نیں اُس نُۄں 811 نمبّر دِتّا۔

“اِہ لکّی نمبّر ہَے۔ اِس نمبّر والا کَیدی بہُتی دیر جیلہ دِییا رۄٹِییاں نہِیں کھاںدا۔”

“بڑی مِہربانی۔”

جَین نیں اِئۄں *تگّتا پْرگٹائی جِویں رِہائی دا ہُکم ہۄئِیا ہۄوے۔

ہاکم سِںگھّ نُۄں چھڈّݨ گِیا سیوادار واپس آ گِیا سی۔ وِہلا کھڑا دیکھ کے لابھ سِںگھّ نیں اُس نُۄں کمّ لائِیا۔

“لِیا دۄ نمبّر خانے وِچۄں کپّڑِیاں والا بںڈّل پھڑا۔”

دۄ نمبّر خانے وِچ نویں کپّڑِیاں دے جۄڑے سن۔ جَین اُپر لابھ سِںگھّ دی اِہ دُۄجی مِہربانی سی۔

“وَیسے تُہاڈے پائِیا کُڑتا-پجاما وی سفَید ہَے۔ تُسِیں چاہۄ تاں اِسے اُپر کَیدی نمبّر والا بِلّا لا لَیݨا۔”

رِیائِتاں دیݨ وِچ نِہال سِںگھّ پِچھّے نہِیں سی رہِݨا چاہُںدّا۔

کَیدِییاں والے کپّڑے پھڑدِیاں جَین دا چِہرا اِک وار پھِر مُرجھا گِیا۔

چِیف ساہِب٬ سیٹھ ساہِب دی ہالت تاں دیکھۄ۔ تریلِییاں آئُݨ کارن کُڑتا پجاما کِس ترہاں بھِجِّیا پِیا ہَے۔ مَینُۄں لگّدا ہَے سیٹھ ساہِب نُۄں دِل دا چھۄٹا-مۄٹا دَۄرا پِیا ہَے۔ کِدھرے آپݨے گل خُۄن ناں پَے جاوے۔ میری منّۄ تاں اِس نُۄں ہسپتال داخل کروا دِئۄ۔”

لابھ سِںگھّ دی لِکھت-پڑھت مُکمّل ہۄ چُکّی سی۔ بسّ الاٹ ہۄئے اہاتے والا خانا بھرنا ہی باکی سی۔

“ٹھِیک ہَے٬ بھیج دِئۄ۔”

لابھ سِںگھّ دی چلاکی ’تے مُسکرا کے چِیف نیں ہامی بھر دِتّی۔

جیلہ وِچ ہسپتال ہی اِک اجِہی تھاں سی٬ جِتھے رہِ کے کَیدی سبھ تۄں ودھّ راہت مہِسُۄس کردا سی۔ جَین نُۄں دۄستاں-مِتّراں نیں اِہۄ سلاہ دِتّی سی٬ “ربّ ناں کرے بھُلّ-بھُلیکھے جے کَید ہۄ جاویں تاں سِدھّا جیلہ دے ہسپتال وِچ داخل ہۄݨا ہَے۔”

’اُس نُۄں ہسپتال داخل کرن دی سِفارش ہۄ گئی ہَے۔‘

اِہ خبر سُݨ کے اُہ باغۄ-باغ ہۄ گِیا۔ جِہڑا کمّ دھناڈھاں اتے وڈّے افسراں تۄں نہِیں سی ہۄ رِہا٬ ایہ اِک سادھارن کَیدی نیں کر دِتّا سی۔ پہِلاں جَین دا متھّا لابھ سِںگھّ اگّے جھُکݨ لگّا۔ جھٹّ ہی اُہ سمبھّل گِیا۔ اِہ کمّ لابھ سِںگھّ نیں نہِیں٬ ’مہامائی لکشمی‘ نیں کِیتا سی۔

 

 

6

گھر مہِمان آئے ہۄئے سن۔ اُہ اُڈِیکدے ہۄݨگے٬ سۄچدا نِہال سِںگھّ گھر جاݨ لئی اُٹھّ کھلۄتا۔

ڈِئۄُٹی دا سماں کدۄں دا ختم ہۄ چُکّا سی۔ لگّے اۄور ٹائیِم دا مُیاوذا اُہ وسُۄل چُکّا سی۔

پالے اتے مِیتے بارے اُس نُۄں پتا سی کِہ اِہناں کۄلۄں مِلݨا کُجھ نہِیں۔ پلِّئۄں بھاویں دیݨا پَے جاوے۔

لابھ سِںگھّ نیں جیلہ وِچ ہی رہِݨا ہَے۔ کمّ جلدی نِپٹدا ہَے جاں دیر نال٬ اِس دا اُس اُتّے کۄئی اسر نہِیں سی۔

“آپے اِہناں نال ٹکّراں ماردا رہیگا۔” سۄچدا نِہال سِںگھّ باکی دی ذِمّیواری لابھ سِںگھّ دے مۄڈھِیاں ’تے پا کے گھر نُۄں تُر گِیا۔

“ساڈے کۄل کُجھ نہِیں ہَے بابِئۄ۔ اسِیں غرِیب بںدّے ہاں۔ ساڈے کۄل آہ اِک-اِک کُڑتا-پجاما ہَے٬ جِہڑا گْرِفتاری سمیں پُلِس نیں سِلا کے دِتّا سی۔ ہُݨ تاں اِہ وی گھسِیا پِیا ہَے۔”

مِیتے نیں خالی کھِیسا مُنشی اگّے کردِیاں آکھِیا۔

“مَینُۄں پتا ہَے۔ اِہ وی پتا ہَے کِہ تُہانُۄں میرے واںگ جھُۄٹھے مُکدّمے وِچ سذا ہۄئیِہَے۔”

’جھُۄٹھے مُکدّمے وِچ سذا‘ واک اُچردے لابھ سِںگھّ دے چِہرے تۄں پہِلاں والی ساری تلخی اُتر گئی۔ پالے اتے مِیتے واںگ اُس دے چِہرے اُپر وی ماسُۄمِیئت چھا گئی۔

پالے اتے مِیتے نُۄں نِردۄش سِدھّ کردا سںگھّرش سمّتی دا پکھّ آئے دِن اخباراں وِچ چھپدا رہِںدّا سی۔ پُلِس مُلاذم ہۄݨ کارن اُس نُۄں پُلِس ولّۄں کِیتی جاںدی تفتِیش دے ڈھںگّ-ترِیکِیاں دا ڈُۄںگھا ادھِئَن سی۔ اِس تجربے دے آدھار ’تے اُسنے پہِلاں ہی سِٹّا کڈھّ لِیا سی کِہ اُہ بیکسُۄر ہن۔ اُس نُۄں اِہ وی پتا سی کِہ اُہناں نُۄں سذا ذرُۄر ہۄویگی۔ سرکار ہتھّ دھۄ کے اُہناں دے پِچھّے جۄ پئی ہۄئی سی۔

لابھ سِںگھّ دا اںدّاذا ٹھِیک نِکلِیا۔ سارے کائِدے-کانُۄن چھِکّے ٹںگّ کے اُہناں نُۄں کاتل ٹھہِرا دِتّا گِیا۔ شُکر سی فاںسی دی سذا نہِیں سی ہۄئی۔ اُمر کَید  نال ہی سر گِیا سی۔

تے ہُݨ کَیدِییاں والی وردی لَیݨ لئی اُہ اُس اگّے کھڑے سن۔

لابھ سِںگھّ اُہناں نُۄں ناں بری کر سکدا سی اتے ناں جیلہۄں بھجا سکدا سی۔ جۄ کُجھ اُہ کر سکدا سی٬ اُہ اُس نیں کرنا شُرُۄ کِیتا۔

اُس نیں رَیک وِچ نویں کپّڑِیاں والے لِفافے کڈھّے اتے اِک-اِک دۄہاں ہوالے کردِیاں آکھِیا۔

“اِہ ہَے اِک نِردۄش کَیدی دی دُۄجے نِردۄش کَیدی لئی ہمدردی۔”

نِردۄش ہۄ کے سذا کٹّݨ دا درد لابھ سِںگھّ نالۄں ودھّ کۄئی نہِیں سی جاݨدا۔

جِیتے دے وارِساں٬ گواہاں اتے ادالت نیں بھاویں لابھ سِںگھّ نُۄں اِک کاتل ٹھہِرا دِتّا سی پر اُہ اجّ تک آپݨے آپ نُۄں بیکسُۄر سمجھدا رِہا سی۔

ہر اتّوادی دا وارِس اِہۄ سۄچدا سی۔ کِہ اُس دا بںدّا دُدھّ-دھۄتا سی۔ اُہناں کِہڑا آپݨے کارنامِیاں دی لِسٹ آپݨے چہیتِیاں نُۄں سَۄمپی ہُںدّی سی۔ ورتائے  بھاݨِیاں دا اِلم تاں پُلِس نُۄں ہُںدّا سی۔۔ جِیتے دے گھردِیاں نُۄں وی اُس دے بیکسُۄر ہۄݨ دی غلت-فہِمی ہۄویگی۔ جِیتا سِںگھّ ولّ بھیجݨ تۄں پہِلاں مہِںگّا سِںگھّ نیں اُہناں نُۄں دسِّیا سی کِہ اُہ اے کلاس دا اتّوادی ہَے۔ سرکار نیں اُس دے سِر ’تے اِک لکھّ رُپِیا اِنام رکھِّیا ہَے۔ اِنام دی رکم اُہناں نُۄں مِلی وی سی۔ بݨدا ہِسّا لابھ سِںگھّ نُۄں وی مِلِیا سی۔ اُہ کِس ترہاں منّ لئے کِہ مہِںگّا سِںگھّ نیں سُپاری لَے کے آپݨے سرکاری اہُدے دی دُرورتۄں کِیتی سی۔ جے لابھ سِںگھّ نُۄں پتا ہُںدّا کِہ جِیتا بیکسُۄر ہَے تاں اُہ کدے اُس نُۄں گۄلی ناں ماردا۔ اݨجاݨپُݨے وِچ جے کِسے افسر نیں اُس تۄں کِسے نِردۄش نُۄں گۄلی مروا دِتّی تاں اِس وِچ اُس دا کی کسُۄر سی؟ سِپاہی نیں تاں آپݨا فرذ نِبھائِیا سی۔

مہِںگّا سِںگھّ نیں بںدّے مار-مار دھن-دَۄلت اِکٹھّی کِیتی ہَے۔ لابھ سِںگھّ نُۄں افسراں دا اِہ دۄش وی جھُۄٹھا لگّدا سی۔ لابھ سِںگھّ نُۄں اِک وی اجِہی گھٹنا یاد نہِیں سی٬ جِس دَۄران کِسے اتّوادی دے نال نکدی وی مِلی ہۄوے۔ دھِییاں-پُتّر مروا کے مہِںگّا سِںگھّ نِیم-پاغل جِہا ہۄ گِیا سی۔ پَیسے نالۄں اُس دا مۄہ ٹُٹّ گِیا سی۔ ہۄر افسراں واںگ اِنام والی رکم اُہ آپݨی جیب وِچ نہِیں سی پائُںدا۔ ہر کرمچاری نُۄں بݨدا ہِسّا مِلدا سی۔ اِس لئی لابھ سِںگھّ دا وِشواس سی کِہ اُس نیں جِیتے نُۄں بیمتلب نہِیں سی مارِیا۔

جھُۄٹھے دۄشاں تہِت سذا ہۄئے کَیدی اُس نُۄں آپݨے بھائیِچارے وِچۄں لگّدے سن۔ لابھ سِںگھّ ہمیشا اُہناں اُپر مِہربان رہِںدّا سی۔ اِہۄ مِہربانی اُہ ہُݨ دِکھا رِہا سی۔

ہتھّاں وِچ نویں کپّڑے پھڑی کھڑے پالے مِیتے نُۄں جاپدا سی٬ جِویں اُہ کۄئی سُپنا دیکھ رہے سن۔ وکِیل نُۄں جھِڑکاں مارن والا اُہناں ’تے مِہربان کِئۄں؟ اُہناں نُۄں سمجھ نہِیں سی آ رہی۔

“بابِئۄ) اِک ہۄر دئِیا کرۄ۔ مَیں ملںگّ چھڑا-چھڑاںگ بںدّا ہاں۔ میرے پِچھّے آئُݨ والا کۄئی نہِیں۔ کۄئی پُراݨا-دھراݨا اُپّر ہیٹھاں لَیݨ لئی کمبّل وی بخش دِئۄ۔”

ہَۄسلے وِچ ہۄئِیا مِیتا لابھ سِںگھّ دی درِیا-دِلی دا فائِدا اُٹھائُݨ لگّا۔

“اِک نہِیں٬ دۄ-دۄ کمبّل لئۄ۔ اِہ تُہاڈا کانُۄنی ہکّ ہَے۔ چلّ اںدّرۄں چار کمبّل چُکّ لِیا۔”

لابھ سِںگھّ نیں بںدّ پئے کمرے دے درواذے ولّ اِشارا کردِیاں آکھِیا۔

پالا گھبرا رِہا سی۔ مِیتا سِر چڑھدا جا رِہا سی۔ لگّدا سی چھِتّر کھا کے رہیگا۔

چۄرِییاں کرن دے ماہِر مِیتے نیں پتا نہِیں کی جادُۄ مارِیا۔ ہنیرے وِچۄں وی اُس نیں نویں کمبّل لبھّ لئے۔

“کُجھ ہۄر مںگّݨا ہَے٬ اُہ وی مںگّ لئۄ۔ پھیر ناں آکھݨا سۄنُۄں کانُۄنی ہکّ نہِیں مِلِیا۔”

“بائی اِئۄں کر٬ کۄئی بھاںڈا-ٹھِیکر وی دے دے۔ سانُۄں کِسے نیں مںگّی کَۄلی نہِیں دیݨی۔ کِدھرے بھُکھّے ناں مر جائیِئے۔”

لابھ سِںگھّ مِیتے دا اِشارا سمجھ گِیا۔ دلِت ہۄݨ کارن باکی کَیدِییاں نیں اُس نال بھاںڈا ساںجھا نہِیں سی کرنا۔

“ہۄر کَیدی نُۄں اسِیں بھاںڈے نہِیں دِںدّے۔ اُہ آپے گھرۄں مںگّوا لَیںدے ہن۔ اِتھۄں ہی افسراں نُۄں دۄ پَیسے بچدے ہن٬ پر تُۄں بھاںڈے وی لَے لا۔ اُس ٹبّ وِچ بھاںڈے پئے ہن۔ اِک کَۄلی٬ اِک پلیٹ اتے اِک مگّ چُکّ لَے۔”

مِیتے نیں جھٹّ بھاںڈِیاں دا اِک سَیٹّ پالے نُۄں پھڑا دِتّا اتے اِک آپݨے کۄل رکھّ لِیا۔

پالے نُۄں کَیدی نمبّر 809 اتے مِیتے نُۄں کَیدی نمبّر 810 مِلِیا۔

اُہناں نیں کپّڑے لاہ کے٬ لِفافے وِچ پا کے رَیک وِچ رکھّ دِتّے اتے نوِیں مِلی وردی پا لئی۔

ہُݨ سبھ تۄں اہِم کاروائی ہۄݨی سی۔ اُہناں نیں کِس نرک وِچ جاݨا ہَے؟ ہُݨ لابھ سِںگھّ نیں اِہ گھۄشݨا کرنی سی۔

دۄہاں دے پِچھۄکڑ ماڑے سن۔ مِیتے نُۄں ناں دھی تۄرن دا فِکر سی ناں نُۄںہ لِیائُݨ دا۔ پالے دے سبھ کُجھ سی٬ پر ناں ہۄئِیاں ورگا۔ اُہ ٹبّر جِس نُۄں دۄ وکت چُلّہا مگھدا رکھّݨ دا فِکر ہۄوے٬ اُہ کَید کٹّدے بںدّے نُۄں کھِیر نہِیں کھُیا سکدا۔ آپݨا گھر وسّدا رکھّݨ لئی پالے نُۄں جیلہ وِچ کمائی کرنی پَیݨی سی اتے اُس وِچۄں کُجھ بچت گھر بھیجݨی پَیݨی سی۔ اِہ تاں سمبھّو ہۄݨا سی٬ جے کۄئی چںگّا کمّ مِلے۔

چُپّ کرِیا پالا مِیتے دے مُۄںہ ولّ تکّ رِہا سی۔ پتا نہِیں مِیتا کِس دیوی نُۄں دھِیا رِہا سی۔ اُہ دی ہر مُراد پُۄری ہۄ رہی سی۔

“اِہناں نُۄں کِہڑی بَیرک وِچ بھیجاں؟”

سۄچاں وِچ ڈُبّے لابھ سِںگھّ دے مُۄںہۄں اچانک نِکلِیا۔

لابھ سِںگھّ دی سمسِّیا دا ہلّ پالے کۄل سی۔ اُہ اُہناں نُۄں جَین سیٹھ نال مشکّتی لا دیوے٬ پر سُجھاء دیݨ دی اُس دی ہِمّت نہِیں سی۔ سدھّراں نال بھرِییاں اکھّاں نال اُس نیں مِیتے ولّ تکِّیا۔ اُس نُۄں آس سی کِہ جِس ہُشِیاری نال اُس نیں کمبّل اتے بھاںڈے لئے سن٬ اۄنی فُرتی نال اُہ اِہ وردان وی لَے لویگا۔

“آہ باہر کھڑے سیٹھ نال مُشکّتی لا دِئۄ۔ رات نُۄں جدۄں ڈھِڈّ بھر کے سَۄںئِیاں کراںگے تاں تُہانُۄں اسِیساں دِیا کراںگے۔”

مِیتے دا ڈر پُۄری ترہاں لتھّ چُکّا سی۔ اُہ دِل کھۄلہ کے مُراداں مںگّݨ لگّا

“اِہ تاں اُڈّدا پںچھّی ہَے۔ ہُݨ ہسپتال چلِّیا ہَے۔ دۄ-چار دِناں وِچ کۄئی ناں کۄئی وسِیلا کر کے اُتھۄں وی اُڈاری مار جائیگا۔ پہِلاں ہی چجّ دا کھسم کر لئۄ۔”

دۄہاں لئی چںگّی تھاں لبھّݨ لئی لابھ سِںگھّ اگّے پئے رجِسٹر دے ورکے پھرۄلݨ لگّا۔

“لَے بھئی مِیتِیا٬ تیرا کمّ تاں بݨ گِیا۔ تُۄں چلّ سِںگھّاں دے وِہڑے۔ اجّ ہی اِک مُشکّتی اُتھۄں ذمانت کرا کے باہر گِیا ہَے۔”

“میرا اُتھے کی کمّ؟ اُہ میرا تُۄمبا وجا دیݨگے۔”

“کاغذِیں-پتّرِیں تُۄں کھاڑکُۄ ہَیں اتے پالا وی٬ سمجھِیا۔”

“اُہ تاں ٹھِیک ہَے٬ پر اُتھے میرا گُذارا نہِیں ہۄݨا۔”

“نہِیں اجِہی گلّ نہِیں۔ جا کے دیکھ٬ مَینُۄں یاد کرِیا کریںگا۔”

“پھیر ٹھِیک ہَے۔” بُجھے من نال مِیتے نُۄں ہاں کرنی پئی۔

“مَینُۄں وی مِیتے نال بھیج دِئۄ۔”

اِکلّا رہِ جاݨ تۄں گھبرا کے پالے نیں پہِلی وار آپݨا مُۄںہ کھۄلہِیا۔

“تیرے داڑھی کیس کٹّے ہۄئے نیں٬ تُۄں نہِیں اُتھے جا سکدا۔”

“پھیر مِیتے نُۄں وی اُتھے ناں بھیجۄ۔ سانُۄں دۄہاں نُۄں اِکۄ بَیرک دِئۄ۔”

“دِل کِئۄں چھۄٹا کردا ہَیں۔ اُمر کَید کٹّݨی ہَے۔ بِیسِییاں وار اِکٹھّے اتے اڈّ ہۄݨا پویگا۔ ہالاتاں دا ساہمݨا کرنا سِکھّ۔ مَیں تَینُۄں اِس تۄں وی ودھِییا تھاں دِںدّا ہاں۔”

وڈّے بھراواں واںگ لابھ سِںگھّ نیں پالے نُۄں سمجھائِیا۔ “تُۄں چلّ امِیراں والی کۄٹھی۔ اُتھے پڑھے-لِکھے وِہلڑ کَیدی رہِںدّے ہن۔ اُہناں نال رہِ کے نالے رکھّ کے کھائیںگا نالے چںگِّییاں گلّاں سِکھّیںگا۔”

بِناں پالے دا پْرتِیکرم اُڈِیکے لابھ سِںگھّ نیں خاناپُۄرتی کِیتی اتے اُہناں نُۄں نال لَے کے اہاتِیاں ولّ چلّ پِیا۔

 

 

7

بھُکھّ اتے پِیاس کارن ہاکم سِںگھّ دا بھَیڑا ہال سی۔ پیٹ وِچ نچّدے چُۄہے  بھُکھّ کارن دم تۄڑ گئے جاپدے سن۔ بھُکھّ مر رہی سی۔ پِیاس اُسے رفتار نال ودھ رہی سی۔ ہاکم سِںگھّ نُۄں کاہل سی کِہ کدۄں اُہ بَیرک پُجّے تے کدۄں پِیݨ نُۄں پاݨی مِلے۔

اُس نیں پہِلاں وی دۄ سال بتَۄر ہوالاتی سب-جیلہ وِچ گُذارے سن۔ اُدۄں اُس نیں ’بادشاہ‘ ورگے کَیدِییاں بارے نہِیں سی سُݨِیا۔

چکّر وِچ مُنشی نال ہۄئی جھڑپ تۄں اِک گلّ سپشّٹ سی۔ اِس اہاتے دا ناں بھاویں ’بادشاہاں‘ دے ناں ’تے رکھِّیا گِیا سی٬ پر ہۄئیگا اِہ نرک دا نمُۄناہی۔

ہاکم سِںگھّ اُس نُۄں چھڈّݨ جا رہے سیوادار کۄلۄں اِس بَیرک دے ناں دے پِچھۄکڑ بارے جاݨنا چاہُںدّا سی پر خُشک گلے وِچۄں اِک شبد اُچارنا وی مُشکل جاپ رِہا سی۔ اُس نیں کِہڑا کِسے کۄلۄں بھِیکھ مںگّݨی سی۔ اگّے کِہڑا اُس نال اِنساف ہۄئِیا سی۔ جۄ مِل رِہا سی٬ اُس نُۄں ’بھاݨا منّ کے‘ اُہ کھِڑے متھّے سوِیکار کر رِہاسی۔

اِس لئی چُپّ-چاپ آپݨی مںذّل ولّ ودھݨ وِچ ہی اُس نُۄں بھلائی جاپدِیسی۔

“بھاء جی) تُسِیں وکِیل ہۄ ناں؟ لۄکاں نُۄں بری کرائُݨ والے وکِیلاں نُۄں وی سذا ہۄ جاںدی ہَے؟”

جگتار نیں اِہ پْرشن بھۄلیپݨ وِچ کِیتا سی جاں سمُچّی وکِیل جمات اُتّر کٹاخش لئی٬ اُس دی ہاکم سِںگھّ نُۄں سمجھ نہِیں سی آئی۔ پْرشن سُݨ کے پہِلاں ہاکم سِںگھّ نُۄں غُسّا آئِیا۔ پھیر پْرشن دے گہِرے ارتھ سمجھ کے اُس دی سۄچ نیں پلٹا کھادھا۔ سیوادار وڈّا پْرشن اُٹھا رِہا سی۔ جواب دیݨا بݨدا سی۔

“پہِلاں اِہ دسّ تَینُۄں کِس جُرم دی سذا ہۄئی ہَے؟ آپاں کچہِری وِچ نہِیں کھڑے۔ اِس لئی رتّی بھر جھُۄٹھ ناں بۄلِیں۔ پھیر ہی مَیں تیرے پْرشن دا اُتّر دے سکاںگا۔”

گلے وِچ ہُںدّی تکلِیف دے باوجُۄد ہاکم سِںگھّ سیوادار دی جگِیاسا شاںت کرن لئی اُتاولا پَیݨ لگّا۔

“مَیں لۄک نِرماݨ وِبھاگ وِچ بیلدار سی۔ نالے سٹۄر دا چَۄکِیدارا کردا سی۔ بچِیا سامان افسر ویچ دِںدّے سن۔ افسر دے کہِݨ ’تے اِک دِن لُکّ دا بھرِیا ٹِپّر مَیں مائِیا نگر لاہُݨ چلِّیا سی.....۔”

“تُۄں چُپّ کر٬ اگاںہ کی واپرِیا ہۄݨا ہَے٬ مَیتھۄں سُݨ۔ رستے وِچ تَینُۄں پُلِس نیں گھیر لِیا۔ دۄ تھپّڑ مار کے تَیتھۄں سچّ اُگلوا لِیا۔ تیرے بِیان دے آدھار ’تے پُلِس نیں افسر نُۄں مَۄکے ’تے بُلا لِیا۔ پھیر دۄہاں دھِراں وِچکار سَۄدا ہۄئِیا۔ افسر چھُٹّ گِیا٬ لُکّ چۄری کرن دا مُکدّما تیرے اُپر درج ہۄ گِیا۔ غداری کرن کارن افسر تیرے ’تے نراذ ہۄ گئے۔ تَینُۄں نَۄکرِیئۄں کڈھّ دِتّا اتے آپݨی بݨی آپ نِبڑن لئی اِکلّا چھڈّ دِتّا۔ پرۄکھۄں ناں ہۄݨ کارن تُۄں چۄٹی دا وکِیل ناں کر سکِیا٬ گواہاں دی سیوا ناں کر سکِیا۔ سرکاری وکِیل دی جیب ناں بھر سکِیا اتے ججّ تک پہُںچّ ناں کر سکِیا۔ نتِیجن تَینُۄں چۄر ٹھہِرا کے سذا سُݨا دِتّی گئی۔ اپِیل کرن وِچ پھیر اِہۄ دِکّت آئی۔ کِئۄں ٹھِیک ہَے ناں؟”

جگتار ہَیرانی نال ہاکم سِںگھّ دے مُۄںہ ولّ تکّݨ لگّا۔ ہاکم اُس نُۄں اگلے-پِچھلے جنم جانݨ والا کۄئی پہُںچِّیا ہۄئِیا سادھُۄ-سںتّ لگّا۔

“اِہۄ کُجھ میرے نال واپرِیا ہَے۔ ناں تفتِیش دَۄران سچّ-جھُۄٹھ دا نِتارا ہُںدّا ہَے٬ ناں مُکدّمے دی سُݨوائی دَۄران۔ ادالتاں وِچ گواہاں اتے وکِیلاں دی چتُرائی اتے بَۄدھِکتا دا مُکابلا ہُںدّا ہَے۔ جِہڑی دھِر ودھّ چُست ہُںدّی ہَے٬ اُہ جِتّ جاںدی ہَے۔ اِنساف ناں دی کۄئی چِیذ نہِیں ہُںدّی۔ میرے مُکدّمے دا مُدئّی میری اُمر نالۄں ودھّ وکالت دا تجربا رکھّݨ والا وکِیل سی۔ آپݨے کانُۄنی داء-پیچاں دے گِیان دے آدھار ’تے اُس نیں مَینُۄں سذا کروا دِتّی۔ میرے سچّ والا ہتھِیار نکارا ہۄ گِیا۔ میری وکالت وِچے رُل گئی۔”

جگتار نُۄں گلّاں کرن دی آدت سی۔ اِہ پْرشن اُس نیں اُںجھ ہی سماں بِتائُݨ لئی کِیتا سی٬ پر وکِیل دے چںدّ ستراں دے اُتّر نیں اُس دے ذِہن وِچ سالاں تۄں اُلجھی اڑَۄݨی نُۄں پلاں وِچ سُلجھا دِتّا۔ اُس نُۄں ہُݨ سمجھ آئی کِہ بیکسُۄر ہُںدّے ہۄئے وی ادالت نیں اُس نُۄں کسُۄروار کِئۄں ٹھہِرائِیا سی؟

شردھا نال جگتار دا سِر وکِیل دے گِیان اگّے جھُکِیا۔ بَیرک ہالے دُۄر سی٬ جگتار ہۄر گلّاں کرنا چاہُںدّا سی٬ پر اُس دے ذِہن وِچ جِویں سارے پْرشن مُکّ گئے سن۔ نویں پْرشن دے کھڑا ہۄݨ تک اُس نیں چُپّ رہِݨ دا فَیسلا کِیتا۔

ہاکم وی گلّاں کرنا چاہُںدّا سی٬ پر گلا اِس دی اِجاذت نہِیں سی دے رِہا۔ ہاکم سِںگھّ ہُرِیں جِس دِشا ولّ جا رہے سن٬ ہوا دا رُخ اُس دے اُلٹ سی۔ ہوا وِچ گھُلی سُگںدھّ جاں دُرگںدھّ اُس بَیرک دی پہِچاݨ کروا دِںدّی سی٬ جِس وِچۄں دی اُہ لںگھّ کے آئی سی۔

جِئۄں ہی تڑکے والی خُشبُۄ دی تھاں ٹٹّی-پِشاب دی بُۄء آئُݨ لگّی تِئۄں ہی ہاکم نُۄں سمجھ آ گئی۔ بادشاہاں والا اہاتا ہُݨ دُۄر نہِیں۔

“اِس بَیرک وِچ رہِݨ والے اِہ بادشاہ لۄک کَۄݨ ہۄئے؟”

ہاکم سِںگھّ کۄلۄں بہُتی دیر آپݨی اُتسُکتا دبائی ناں گئی۔ آپݨے نویں ساتھِییاں بارے جاݨن لئی اُس نیں پّچھِیا۔

“غرِیب مںگّتِیاں دا مذاک اُڈائُݨ لئی اُہناں نُۄں بادشاہ آکھِیا جاںداہَے۔”

جگتار آپݨی جاݨکاری انُسار اِس ناں دا پِچھۄکڑ دسّݨ لگّا۔

پۄہ-ماگھ دی کرڑی سردی جدۄں کھُلّہے اسمان تھلّے کٹّݨی اَۄکھی ہۄ جاںدی ہَے تاں مںدّراں٬ بسّ-اڈِّیاں اتے سٹیشن دے باہر رُلدے مںگّتے دِن کٹی کرن لئی جیلہ پُجّ جاںدے ہن۔ چۄری٬ جُۄیا٬ دڑا٬ سٹّا اتے ناجائِذ شراب کبذے وِچ رکھّݨ ورگے چھۄٹے-مۄٹے کیس بݨا کے اِک پاسے پُلِس آپݨی کاروائی پا لَیںدی ہَے٬ دُۄجے پاسے اِہناں نُۄں سِر ڈھکّݨ لئی چھتّ مِل جاںدی ہَے۔

اِس وار کہِر بیمَۄسما آ ٹُٹِّیا سی۔ ذِلہے دا پُلِس کپتان یۄرپ وِچ جا کے مںگّتِیاں بارے کھۄج کر کے آئِیا سی۔ آپݨی کھۄج دے آدھار ’تے اُس نیں سِٹّا کڈھِّیا سی۔ بہُتے مںگّتِیاں دی بِرتی جرائِم-پیشا ہُںدّی ہَے۔ مائِیا نگر نُۄں جُرم رہِت اتے لۄکاں نُۄں مںگّتِیاں ہتھّۄں چَۄںکاں وِچ ہُںدّی پریشانی تۄں بچائُݨ لئی اُس نیں مںگّتِیاں نُۄں پھڑن دی مُہِمّ چھیڑی ہۄئی سی۔ بَیرک سٹھّ کَیدِییاں لئی بݨی سی۔ اِس وِچ سَۄ تۄں ودھّ کَیدی بںدّ سن۔ ہۄر کۄئی بَیرک خالی نہِیں سی۔ باکی بَیرکاں والے اِہناں نُۄں آپݨے نال رکھّݨ لئی تِیار نہِیں سن۔ سردا-پُجّدا کۄئی مںگّتا ہی ذمانت کروا کے باہر گِیا سی۔ باکِییاں نیں آپݨے جُرم کبُۄل کر لئے سن۔ ہۄئی سذا بھُگت رہے سن۔

“آپݨے پَیسِیاں دی رسِید مںگّݨ دی مَینُۄں اِہ سذا مِلی ہَے۔” مںگّتِیاں دی وِتھِیا سُݨن بائد ہاکم من ہی من کلپِیا۔

“کۄئی نہِیں٬ جۄ ہۄئیگا دیکھی جائیگی۔ اِہ وی کِسے دے پُتّ ہن۔” من کرڑا کر کے ہاکم سِںگھّ بَیرک دے گیٹ ولّ ودھݨ لگّا۔

بادشاہاں والی بَیرک دے مین گیٹ دے اںدّر کھڑا سںتّری جگتار دے ہتھّ وِچ پھڑے ہِسٹری ٹِکٹ نال کھڑے بںدّے نُۄں دیکھ کے سمجھ گِیا۔ اِس کَیدی نیں چکّر وِچ کۄئی غُستاخی کِیتی ہَے۔ چکّر دے مُنشی جاں چِیف وارڈر نیں اُس غُستاخی لئی سذا سُݨائی ہَے۔ اجّ دی رات اِس نویں پںچھّی نیں کھڑۄ کے اتے جاگ کے کٹّݨی ہَے۔

“کِئۄں بئی) کامریڈ ہَیں جاں ملںگّ؟” جگتار نُۄں تۄر کے اتے کَیدی نُۄں گیٹ اںدّر کر کے من دا شکّ دُۄر کرن لئی سںتّری نیں ہاکم تۄں پُچھِّیا۔

اُںجھ کَیدی نُۄں سِر تۄں لَے کے پَیراں تک گھۄکھݨ بائد اُس نُۄں کَیدی چںگّا پڑھِیا- لِکھِیا لگّا سی۔ اِکہِرے سرِیر دا اِہ نَۄجوان ہتھِّیں مِہنت کرن دا آدی جاپدا سی۔ بَیرک وِچ بںدّ باکی کَیدِییاں واںگ اُہ کِسے غرِیب گھر دا نہِیں سی۔ اُس دے اِس بَیرک وِچ آئُݨ دا متلب سپشّٹ سی۔ پھیر وی اُہ کارن ہاکم دے مُۄںہۄں سُݨنا چاہُںدّا سی۔

“جۄ مرذی سمجھ لَے۔ کامریڈ ناں ہُںدّے ہۄئے وی ہُݨ مَیں کامریڈ ہاں۔ پَیسا-دھیلا ہُںدّے ہۄئے وی ملںگّ ہاں۔”

پَیر-پَیر ’تے ہُںدّی بیئِنسافی تۄں تںگّ آئے اتے غُسّے نال بھرے ہاکم نیں آپݨی جاݨ-پہِچاݨ کرائی۔

ہاکم نیں کی کِہا ہَے٬ سںتّری دے کُجھ پلّے ناں پِیا۔ چُپّ کر کے اُہ اُس نُۄں کَیدی مُنشی کۄل لَے گِیا۔

لںگّر ورت چُکّا سی۔ گِݨتی ہۄ چُکّی سی۔ اںدّرلی بَیرک نُۄں جِںدّا لائُݨا باکی سی۔ جِںدّا ادھّا گھںٹّا لیٹ وی لائِیا جا سکدا سی۔ مُنشی نویں کَیدی نُۄں بَیرک اںدّر بںدّ کر کے بَیرک نُۄں جِںدّا لا کے آپݨی ڈِئۄُٹی تۄں نِشچِںتّ ہۄ سکدا سی٬ پر اِک پڑیہ-لِکھے نَۄجوان نُۄں گھںٹّا پہِلاں نرک وِچ دھکّݨ نُۄں اُس دا من نہِیں سی کِیتا۔

مُنشی نُۄں ہاکم نال اِک ہۄر گلّۄں وی ہمدردی سی۔ ہاکم واںگ کُلوںتّ وی لابھ سِںگھّ دا ستائِیا ہۄئِیا سی۔ ہڈّ-تۄڑوِیں مِہنت اتے سَۄ مِنّت-ترلا کر کے اُہ مُنشی دی مدّ تک پُجِّیا سی۔ تِنّ مہِینے رِہائی وِچ رہِںدّے سن۔ سۄچِیا سی گھر جاںدا ہۄئِیا چار پَیسے لَے جائیگا٬ پر لابھ سِںگھّ نیں اُس دِییاں سارِییاں آساں ’تے پاݨی پھیر دِتّا سی۔

کُلوںتّ سِںگھّ دس پاس سی٬ اُس نُۄں سرداراں دے مچھِّییاں دے تلاء وِچۄں مچھِّییاں چۄری کرن دے جُرم وِچ دۄ سال کَید ہۄئی سی۔ مچھِّییاں اُس نیں چۄری ذرُۄر کِیتِییاں سن٬ پر ویچݨ لئی نہِیں٬ جِیبھ دا سواد پُۄرا کرن لئی۔ اِک وار میلے وِچ اُسنے مُںڈِّیاں نال مچھّی دے پکَۄڑے کھادھے سن۔ اُسے دِن تۄں اُس دا من رجّ کے پکَۄڑے کھاݨ نُۄں ترس رِہا سی۔ پکَۄڑِیاں والی ریہڑی پِںڈّ دے بسّاں دے اڈّے وِچ لگّدی سی۔ اُہ دس رُپئے دی پائیِیا مچھّی دِںدّا سی۔ دس رُپئے مہِینے وِچ مساں جُڑدے سن۔ پر مچھّی ہلک تالُۄئے نال لگّ جاںدی سی۔ اُس نیں کِلّۄ کُ مچھّی پھڑی سی۔ ٹھیکیدار کہِںدّا سی ہر رۄذ مچھّی چۄری ہُںدّی سی۔ اُہ ٹھِیک کہِںدّا ہۄئیگا۔ مچھّی کۄئی ہۄر چۄری کردا ہۄئیگا٬ پر پھڑِیا کُلوںتّ گِیا۔ پہِلی چۄری اُپر پھاہا لگّ گِیا۔

پہِلے دۄ مہِینے کُلوںتّ نیں جیلہ دے فارم اُپر کھیتی کِیتی۔ ہڈّی-بھنّوِیں مِہنت نیں اُس نُۄں جیلہ سُپرڈَیںٹ دی نذر وِچ لَے آںدا۔ کُلوںتّ سِںگھّ دے پِچھۄکڑ بارے اُس نیں پْرۄبیشن افسر تۄں رِپۄرٹ مںگّوا لئی۔ اُس دے ہُںگّارا بھرن ’تے جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں اُس نُۄں فارم ’تے پِںڈّ بھیج دِتّا۔ جگتار وی اُس دے نال سی۔ سُپرڈَیںٹ نیں اُہناں نال وائدا کِیتا٬ جے اُہ دِل لا کے کمّ کرنگے تاں اُہ اُہناں دی اِک دِہاڑی نُۄں دۄ دِہاڑِییاں وِچ بدل کے ادھّی کَید مُیاف کر دیویگا۔ گھر جلدی جاݨ دے چاء وِچ اُہناں نیں دِن-رات اِک کر دِتّا۔ سُپرڈَیںٹ نیں آپݨا وائدا پُۄرا کِیتا۔ مُیافِییاں دے کے اُس نیں دۄ سال دی کَید سوا سال ’تے لَے آںدی۔

نال اِک ہۄر رِیائِت کِیتی۔ باکی بچدے تِنّ-تِنّ مہِینِیاں لئی جگتار اتے اُس نُۄں مُنشی لا دِتّا۔

جگتار چُست سی۔ اُس نیں کۄئی ہیٹھ-اُتاںہ کر لِیا۔ لابھ سِںگھّ نیں اُس نُۄں آپݨے چکّر وِچ سیوادار لا لِیا۔

کُلوںتّ کۄل دیݨ لئی کُجھ نہِیں سی۔ سُپرڈَیںٹ دے فارم ’تے کھاݨ-پِیݨ نُۄں کھُلّہا مِلدا سی٬ پر نکد کُجھ نہِیں سی مِلدا۔ اُس دے کھاتے وِچ اِک دھیلا نہِیں سی۔ ماں وِدھوا سی٬ چُلّہا پتا نہِیں کِس ترہاں مگھائُںدی ہۄویگی۔ آپݨے آرام لئی اُہ ماں ’تے بۄجھ نہِیں سی پا سکدا۔ چںگّی بَیرک دا مُنشی لگّݨ لئی لابھ سِںگھّ نُۄں پَیسا دیݨا ذرُۄری سی۔

گلّ سِرے ناں لگّ سکی۔ لابھ سِںگھّ نیں اُس نُۄں افسراں دا ہُکم منّ کے مُنشی تاں لائِیا پر لائِیا اِس بَیرک دا٬ جِتھے آرام گھٹّ اتے سذا ودھّ سی۔

پھیر وی کُلوںتّ خُش سی۔ سذا دے کُجھ دِن باکی سی۔ اُس دا دسَۄںٹا کٹّݨ ہی والا سی۔

دُکھّاں دی ساںجھ دے اِس اجِیب رِشتے کارن کُلوںتّ سِںگھّ ہاکم نُۄں بݨدی ہر سہُۄلت دیݨ ’تے تُلِیا ہۄئِیا سی۔

“کُجھ کھاݨ لئی پِئَے؟”

بݨی نیڑتا دا ہاکم سِںگھّ فائِدا اُٹھائُݨا چاہُںدّا سی۔ ہُݨ شائِد کُجھ بچِیا-کھُچِیا پِیا ہۄوے۔ نہِیں تاں سویرے تک بھُکھّا رہِݨا پَیݨا سی۔

“اِہناں مںگّتِیاں دے ڈھِڈّ کھُۄہاں ورگے نیں۔ بھردے ہی نہِیں۔ جۄ مِلدا ہَے٬ سبھ چٹّ کر جاںدے نیں۔”

ہاکم بھُکھّا ہَے۔ اِہ جاݨ کے کُلوںتّ نُۄں دُکھّ ہۄئِیا٬ پر اِس دا اُس کۄل کۄئی ہلّ نہِیں سی۔

“کۄئی نہِیں۔ پاݨی پِلا۔”

ہاکم دے پاݨی پِیںدِیاں-پِیںدِیاں باہر سڑک ’تے ہُںدّی پَیڑ-چال سُݨائی دیݨ لگّی۔

سہائِک درۄغا دَۄرے ’تے آ رِہا سی۔ ہاکم نُۄں بَیرک تۄں باہر بَیٹھا دیکھ اُس نیں نراذ ہۄݨا سی۔ جھاڑ-جھمبّ تۄں بچݨ لئی کُلوںتّ نیں ہاکم نُۄں بَیرک وِچ بںدّ کِیتا٬ جِںدّرا مارِیا اتے چابی لَے کے باہرلے گیٹ ولّ تُر پِیا۔

 

 

8

جَین دے چکّرۄں نِکلݨ تک گھُسمُسا ہۄ چُکّا سی۔ ہنہیرا آپݨی چادر وِچھائُݨ والا سی۔ سُۄرج چھُپݨ تۄں پہِلاں-پہِلاں سارے کَیدی آپݨے-آپݨے اہاتِیاں وِچ واپس آ چُکّے سن۔ لںگّر ورت رِہا سی۔ پھیر گِݨتی کر کے اُہناں نُۄں بَیرکاں وِچ بںدّ کِیتا جاݨا سی۔

ہوا نُۄں ٹھلّہ پائُݨ لئی ساری جیلہ وِچ اِک وی درخّت نہِیں سی۔ مدھّم گتی نال چلّدی ہوا جیلہ وڑدِیاں ہی تیذی پھڑ لَیںدی سی۔ تیذ ہوا کارن اُڈّدا ریت مُۄںہ تک مار کر رِہا سی۔

جَین نیں دُۄر-دُۄر تک نذر دَۄڑائی۔ سیوادار اتے اُس تۄں بِناں اِک وی بںدّا اُس نُۄں جیلہ وِچ تُردا-پھِردا نذر ناں آئِیا۔ گِدّڑاں دے رۄݨ دِییاں آواذاں ماہَۄل نُۄں ہۄر ڈرائُݨا بݨا رہِییاں سن۔

سیوادار دی رفتار تیذ سی۔ اُس دی آپݨی بںدّی دا سماں ہۄ چُکّا سی۔ اُہ آپݨے اہاتے وِچ جاݨ لئی کاہلا سی۔ جے ہۄر دیر ہۄ گئی تاں پِچھّۄں لںگّر ورت جاݨا سی اتے رات بھُکھِّیاں کٹّݨی پَیݨی سی۔

جَین پُۄرا یتن کر رِہا سی۔ پھیر وی سیوادار دے کدم نال کدم نہِیں سی مِلا رِہا۔ کاراں وِچ گھُمّݨ والے جَین نُۄں پَیدل تُرن دی آدت نہِیں سی۔ چار تیذ کدم پُٹّدے ہی اُس دا ساہ چڑھن لگّدا سی٬ دِل دی دھڑکݨ تیذ ہۄ جاںدی سی اتے اُس نُۄں لگّݨ لگّدا سی ڈِگّا کِہ ڈِگّا۔

ہُݨ اُہ کَیدی سی۔ جیلہ دا کائِدا-کانُۄن منّݨ لئی مجبُۄر سی۔ ہسپتال تک اُس نُۄں تُرنا ہی پَیݨا سی۔ من نُۄں ہُںدّی گھبراہٹ دی پرواہ ناں کردِیاں اُہ بھجّے جاںدے سیوادار نال رلݨ دا یتن کر رِہا سی۔

سذا دا ہُکم ہۄݨ تۄں لَے کے ہُݨ تک جَین اِکۄ آہر وِچ لگّا رِہا سی۔ کِسے گںدّی-مںدّی بَیرک وِچ جاݨ دی تھاں اُہ کِویں ناں کِویں ہسپتال وِچ داخل ہۄ جاوے۔ اُںجھ اُس دی ہالت بِیماراں والی ہی سی۔ بلڈّ-پْرَیشر٬ شُۄگر٬ ٹَینشن اتے دِل دی کمذۄری ورگِییاں کئی بھِیانک بِیمارِییاں دا اُہ شِکار سی۔ تِنّ وکت تھبّا گۄلِییاں دا اںدّر سُٹّدا سی تاں کِتے جا کے دِن سُکھ نال نِکلدا سی۔

ہُݨ جدۄں اُہ بِناں کِسے باہری سہائِتا دے ہسپتال داخل ہۄݨ دے آپݨے مِشن وِچ کامیاب ہۄ چُکّا سی تاں رُجھیوِیاں تۄں مُکت ہۄئِیا اُس دا دِماغ وادھے-گھاٹے کرن لگّا۔

مُکدّما درج ہۄݨ تۄں لَے کے ہُݨ تک اُس دا کرِیب پںدّراں لکھّ رُپِیا خرچ ہۄ چکّا سی۔ جدۄں افسراں دے گھر چھاپا پِیا تاں جَین آپݨے گھر نہِیں سی۔ دِلّی گِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ چاہُںدّا تاں مسلے دے ٹھںڈھّا ہۄ جاݨ تک وِدیش لئی اُڈاری مار سکدا سی۔ اُس کۄل ملٹی-پرپذ وِیذا سی۔ دُنِییاں دے ہر مُلک وِچ اُس دے دۄست مَۄجُۄد سن٬ پر آپݨے سلاہکاراں دی سلاہ منّ کے بِناں کُٹّ-مار دی پرواہ کِیتے اُہ پُلِس کۄل پیش ہۄ گِیا سی۔ چار دِن دے مِلے پُلِس رِماںڈ دَۄران اُس نُۄں کئی ترہاں دی ذلالت جھلّݨی پئی سی۔ آپݨے افسراں نُۄں خُش رکھّݨ اتے کارۄبار نُۄں چالُۄ رکھّݨ لئی اُس نُۄں اِہ کَۄڑا گھُٹّ بھرنا پِیا سی۔ اُس دی یۄجنا کامیاب رہی سی۔ سیٹھ ولّۄں دِکھائی دلیری دی افسراں نیں کدر کِیتی سی۔ اُس دا اِک وی ٹھیکا کَیںسل نہِیں سی ہۄئِیا۔

شائِد آخری سمیں افسر اُس نُۄں دھۄکھا دے گئے سن۔ جاپدا سی افسراں نیں آپݨے بری ہۄݨ دا اِںتذام کِیتا سی۔ نال جَین نُۄں بری کرائُݨ دا ہمبھّلا نہِیں سی مارِیا۔ ہر افسر اِک دُۄجے تۄں چڑھدا سی۔ اَیکسِیئن رِٹائِر آئی.جی. دا جوائی سی۔ اَیس.ڈی.اۄ. دا ماما سَیشن ججّ سی۔ اگاںہ سَیشن ججّ دھڑلّیدار سی۔ جے.ای. سبھ دا باپ سی۔ اُس دا سہُرا ٹراںسپۄرٹر سی۔ مںتّری اُس دے گھر اِئۄں تردے پھِردے سن جِویں ڈرائیِور کںڈّکٹر ہۄݨ۔ پَیسا جَین دا لگّا اتے بری اُہ ہۄ گئے۔

باکی خرچا پئے کھُۄہ وِچ۔ ججّ دی جَین نُۄں سذا کرن پِچھّے کۄئی مجبُۄری رہی ہۄویگی۔ باہر جاںدِیاں ہی جَین نیں کۄٹھی جا وڑنا ہَے اتے بھیت کھُلہوا لَیݨا ہَے۔

اِس وکت جَین نُۄں ڈِئُڑی اتے چکّر وِچ ہۄئے خرچ ’تے پچھتاوا ہۄ رِہا سی۔ اَیویں گھبرا کے اُہ پَیسا پاݨی واںگ وہائُںدا رِہا۔ اُس دے بٹُۄئے وِچ کِنّے پَیسے سن٬ اِس دی پُۄری گِݨتی جَین نُۄں یاد نہِیں سی۔ اِنا کُ یاد سی کِہ ستّ تۄں اٹھّ ہذار دے وِچکار ذرُۄر سن۔ دس ہذار اںدّرلی جیب وِچ۔ پںدّراں-وِیہ ہذار دا سۄنا۔ کُل مِلا کے اُہ تِیہ-پَیںتی ہذار نُۄں تھکّ لُیا چُکّا سی۔ جے اِک رات ہسپتال کٹّݨ دا اِنا مُلّ اُتارنا پِیا تاں پںجّ سال کِدّاں لںگھّݨگے؟ جَین نُۄں اِہۄ چِںتّا کھائی جا رہی سی۔

کںجُّۄساں واںگ اِںجھ سۄچݨا اُس نُۄں چںگّا نہِیں سی لگّدا۔

دھِیان کِسے ہۄر پاسے لائُݨ لئی کدے-کدے جَین دُۄر پھَیلی جیلہ دا جائِذا لَیݨ لگّدا۔

اسّی ایکڑ وِچ پھَیلی جیلہ دی باہرلی دِیوار دی اُچائی تِیہ فُٹّ سی۔ ساری کںدھّ اُپر پلستر ہۄئِیا-ہۄئِیا سی۔ گُرمالے پھیر-پھیر کے پلستر نُۄں اِنا کُۄلا کر دِتّا گِیا سی کِہ اُپر دھرِیا ہتھّ وی تِلک جاںدا سی۔ اِنی اُچّی کںدھّ اُپر کُتّا بِلّا نہِیں سی چڑھ سکدا٬ اِنسان دا چڑھنا تاں اسمبھّو سی۔ کۄئی کَیدی اِنی ہِمّت بٹۄر وی لئے تاں تِنّ-تِنّ فُٹّ اُچّی کںڈِّیالی تار نیں اُس نُۄں بۄچ لَیݨا سی۔ کُجھ تاراں وِچ کرںٹّ چھڈِّیا جاںدا سی۔ تاراں ’تے بَیٹھدِیاں ہی پںچھّی پھُڑک جاںدے سن۔ اِس گۄرکھ-دھںدّے وِچۄں بچ کے نِکلݨا بںدّے دے وسّ ’چ نہِیں سی ہۄ سکدا۔

اںدّرلی کںدھّ دے نال-نال جیلہ وِبھاگ دا لمبّا-چَۄڑا فارم سی۔ اِہ فارم دُۄہرا متلب ساردا سی٬ نالے کَیدِییاں تۄں مُشکّت لئی جاںدی سی٬ نالے جیلہ دے لںگّر لئی داݨا-پھکّا اتے سبذِییاں پَیدا کِیتِییاں جاںدِییاں سن۔

فارم دے ختم ہُںدِّیاں ہی اںدّرلی دِیوار شُرُۄ ہںدّی سی۔ اِہ کںدھّ باہرلی کںدھّ نالۄں گھٹّ اُچّی سی٬ پر اِنی چھۄٹی نہِیں سی کِہ کۄئی کَیدی اِس نُۄں آسانی نال ٹپّ سکے۔

اںدّرلی دِیوار دے نال-نال وِیہ فُٹّ دا فاسلا چھڈِّیا گِیا سی۔ اِس رستے اُپر پںدّراں فُٹّ چَۄڑی لُکّ دی پکّی سڑک بݨی ہۄئی سی۔ اِس سڑک اُپر دِن رات گشت ہُںدّی سی٬ لۄڑ پَیݨ ’تے جِیپاں گڈِّییاں وی دَۄڑائیِیاں جا سکدِییاں ہن۔

سڑک دے دُۄسرے پاسے بَیرکاں بݨِییاں ہۄئیِیاں سن۔ اِہناں بَیرکاں دی پِٹھّ اِس سڑک اُپر لگّدی سی۔ رِہائِشی بَیرکاں دِییاں پِٹھّ والِییاں دِیواراں وِچ لۄہے دے وڈّے-وڈّے مذبُۄت جںگّلے پھِٹّ سن۔ اِہناں جںگّلِیاں راہِیں کَیدِییاں نُۄں رَۄشنی اتے ہوا مِلدی سی اتے گشت کردے وارڈراں نُۄں کَیدِییاں دِییاں گتِیوِدھِییاں دی سُۄچنا۔ جںگّلِیاں اُپر برِیک لۄہے دی جالی سی۔ اِہ جالی کَیدِییاں نُۄں مکھّی-مچھّر تۄں بچائُںدی سی اتے گارد نُۄں کَیدِییاں ولّۄں اُہناں اُپر سُٹِّییاں جاںدِییاں وادھُۄ چِیذاں تۄں۔

سارِییاں بَیرکاں دے گیٹ اںدّر ولّ کھُلّہدے سن۔ گیٹ اگّۄں دی اِک ہۄر سڑک لںگھّدی سی۔ اِس سڑک اُپر وی گشت ہُںدّی سی۔ سڑک دے اںدّر ساںجھا وِہڑا سی۔ وِہڑے دے وِچاکر وڈّا کیںدری ٹاور سی٬ جِس اُپر سرچ لائیِٹاں پھِٹّ سن۔ چَۄوی گھںٹّے اِس ٹاور اُپر سںتّری بَیٹھدا سی۔ ٹاور دے سجّے پاسے گُردُیارا سی۔ گُردُیارے دے نال مںدّر۔ کھبّے پاسے کںٹِّین سی۔ نال چھۄٹا دفتر۔

کَیدِییاں دے اہاتِیاں دے ساہمݨے والی کتار وِچ فَیکٹری اتے سکُۄل سی۔ سکُۄل دے نال لائِبْریری سی۔ سّجے ہتھّ کھیڈ-مَیدان سی۔ مَیدان دے ساہمݨے ہسپتال سی۔

ہسپتال تک پُجّݨ لئی کئی بَیرکاں دے اگّۄں دی لںگھّݨا پَیںدا سی۔

جَین بَیرکاں اںدّر جھاتی مار رِہا سی۔ بَیرکاں وِچۄں بھاںت-بھاںت دِییاں آواذاں آ رہِییاں سن۔ کِسے بَیرک وِچۄں ٹی.وی. اُپر چلدے پْرۄگرام دی آواذ آ رہی سی۔ کَیدی جِویں پْرۄگرام دیکھݨ وِچ مگن سن۔ کِسے بَیرک وِچۄں ہاسے-ٹھٹھّے اتے گائُݨ-وجائُݨ دی آواذ آ رہی سی۔ جَین ہَیران ہۄ رِہا سی۔ کَید بھُگتدے کَیدی وی ہسّ-ٹپّ سکدے سن؟

جِس رفتار نال جَین تُر رِہا سی٬ اُس دے نال جاںدے سیوادار نُۄں لگّ رِہا سی کِہ اجّ بھُکھّا سَۄݨا پئیگا۔ بَیرک وِچۄں کُجھ مِلݨا نہِیں۔ کِئۄں ناں ہسپتال ہی کھاݨ-پِیݨ دا پْربںدھّ کِیتا جائے؟ سۄچ کے سیوادار نیں آپݨی رفتار وی مٹھّی کر لئی۔ جَین دے کدم نال کدم مِلائُںدا ہۄئِیا اُہ جَین نال دۄستی گںڈھّݨ دا یتن کرن لگّا۔

“تُسِیں مَینُۄں پہِچاݨِیا نہِیں سیٹھ ساہِب۔”

جَین نیں سیوادار نُۄں نہِیں سی پہِچاݨِیا٬ پر سیوادار نیں اُس نُۄں چکّر وِچ وڑدِیاں ہی پہِچاݨ لِیا سی٬ پر اُہ چُپّ رِہا سی۔ کِتھے راجا بھۄج کِتھے گںگُّۄ تیلی۔ کِتھے ادھّے سُۄبے دا مالک جَین ٹھیکیدار۔ کِتھے اِک سذا-یافتا بیلدار۔

پر ہُݨ چُپّ تۄڑنا ذرُۄری سی۔

“نہِیں۔” بِناں سیوادار دی گلّ ولّ دھِیان دِتِّیاں جَین نیں سںکھّیپ اُتّر دِتّا۔

“مَیں بیلدار جگتار سِںگھّ ہاں۔ شہِر دے سٹۄر وِچ چَۄکِیدار ہُںدّا سی۔ سۄڈی لُکّ ساڈے سٹۄر وِچ آئُںدی ہُںدّی سی۔ ادھّی لُکّ لُہا کے پُۄری دی پہُںچّ مَیں ہی دِںدّا ہُںدّا سی۔ واپس مُڑ لُکّ دا ہِساب کرن ساہِب مَینُۄں تُہاڈے کۄل بھیجدا ہُںدّا سی۔”

“ہاں٬ یاد آئِیا۔” جَین نیں جھُۄٹھ-مُۄٹھ آکھِیا۔

دِن وِچ اجِہے وِیہ بیلدار اُس کۄلۄں افسراں لئی پَیسے لَیݨ آئُںدے سن۔ ہِساب-کِتاب جَین دا مُنشی کردا سی۔ جَین مُنشی ولّۄں جاری کِیتی چِٹّ دیکھدا اتے پَیسے دے دِںدّا سی۔

سادھارن سماں ہُںدّا تاں اُہ بیلدار نُۄں وِیہ رُپئے اِنام دے کے چُپّ کروا دِںدّا٬ پر ہُݨ ناں اُس کۄل پَیسا سی ناں بیلدار نُۄں چُپّ کرائُݨا لاہیوںدّ سی٬ سگۄں اُسنُۄں  بیلدار نال دۄستی دی ذرُۄرت سی۔ کئی وار کھۄٹا سِکّا کمّ آ جاںدا ہَے٬ سۄچدے جَین نیں بیلدار دی گلّ ولّ کنّ دھرنا شُرُۄ کِیتا۔

پھیر جَین نُۄں یاد آئِیا۔ اِک وار پُلِس نیں شہِر دے اِک اَیس.ڈی.اۄ. نُۄں لُکّ دا ٹرکّ ویچدے نُۄں رںگّے ہتھِّیں پھڑ لِیا سی۔ اِس بیلدار نُۄں شائِد اُس کاںڈ وِچ سذا ہۄئی سی۔

“کی تَینُۄں ڈاکٹر ساہِب جاݨدے نیں؟”

جگتار دی آپ-بِیتی سُݨن بائد جَین نیں متلب دی گلّ چھیڑی۔

“آہۄ) اِہناں کۄٹھی مجھّ رکھّی ہۄئی ہَے۔ پٹھّے سنِّیں مَیں پائُناں۔ دُدھّ وی مَیں کڈھّداں۔”

“پھیر تُۄں میرا اِک کمّ کر۔ اِہناں نال میری جاݨ-پہِچاݨ کرا دے۔ تَینُۄں پتا ہَے آپݨے کۄل پَیسے دی کۄئی کمی نہِیں٬ پر ہُݨ میری جیب خالی ہَے۔  سویرے آ جاݨگے۔ رات تک دا تُۄں ذامن بݨ جا۔ بسّ مَینُۄں رات نُۄں ہسپتال داخل کر لوے اتے چںگّی تھاں دے دیوے۔”

جَین نیں جگتار اگّے لیلڑے کڈھّے۔

“کۄئی نی۔ مَیں کہِ دیناں٬ سابہ میری منّیگا۔”

جگتار دے یکِین دِوائُݨ تۄں پہِلاں ہی ہسپتال ولّۄں آئُںدا ڈاکٹر شکتی کُمار دِکھائی دیݨ لگّا۔

“اُہ ہن ڈاکٹر ساہِب۔”

جگتار نیں ڈاکٹر ولّ اِشارا کر کے جَین نُۄں ڈاکٹر دے آئُݨ دی سُۄچنا دِتّی۔

“اِہ سیٹھ جَین ساہِب ہن؟” تیذ کدمِیں تُر کے اُہناں کۄل پُجّدے ڈاکٹر نیں جگتار تۄں پُچھِّیا۔

ڈاکٹر دے مُۄںہۄں آپݨا ناں سُݨ کے جَین دے ساہ وِچ ساہ آئِیا۔ متلب سپشّٹ سی٬ جَین دے بںدِّیاں دی اُس تک پہُںچّ ہۄ چُکّی سی۔

“جی جناب)” آکھدے جگتار نیں کاغذ-پتّر ڈاکٹر نُۄں پھڑا دِتّے۔

جگتار نُۄں فارغ کر کے ڈاکٹر نیں جَین نُۄں نال لِیا اتے ہسپتال ولّ تُر پِیا۔

چکّر ولّ واپس مُڑدا سیوادار گھۄر نِراشا وِچ سی۔ بھُکھّے ڈھِڈّ نیں اُس نُۄں ساری رات سَۄݨ نہِیں سی دیݨا۔

 

 

9

ادھِّیاں نالۄں ودھّ مںگّتے چھُۄت دِییاں بِیمارِییاں دے شِکار سن۔ کِسے نُۄں ٹی.بی., کِسے نُۄں دما اتے کِسے نُۄں خُرک پئی ہۄئی سی۔

جیلہ وِچ کۄئی بِیماری ناں پھَیل جاوے٬ اِس لئی ڈاکٹر دی سلاہ ’تے بَیرک دِییاں کھِڑکِییاں اتے درواذِیاں اُپر بۄرِییاں لٹکا دِتِّییاں گئیِیاں سن۔ بۄرِییاں کِیٹاݨُۄیاں نُۄں باہر نہِیں سن نِکلݨ دِںدِّییاں۔ بُۄء وی چھݨ کے باہر نِکلدی سی۔

کھِڑکِییاں درواذے ڈھکّے ہۄݨ کارن بَیرک اںدّر بںدّ امرُۄ نُۄں کُجھ پتا نہِیں سی لگّ رِہا کِہ باہر کی ہۄ رِہا ہَے۔ ہُںدّی گھُسر-مُسر تۄں اِہ سمجھ ذرُۄر آ گئی کِہ باہر امرُۄ ورگا اِک ہۄر کَیدی نرک وِچ دھکّے جاݨ لئی تِیار کھڑا ہَے۔

چکّر وِچ امرُۄ نُۄں دسِّیا گِیا سی کِہ ڈِپٹی سُپرڈَیںٹ دے گھر پارٹی ہَے۔ مُںڈّے دا جنم دِن ہَے۔ ساہِب لئی وِسکی دی پیٹی چاہِیدی ہَے۔ اِس دا پْربںدھّ امرُۄ نیں کرنا ہَے۔

امرُۄ غرِیب آدمی سی۔ بیٹ دا رہِݨ والا۔ شراب کشِید کر کے ویچݨا اُہناں دا خاندانی پیشا سی۔ اُہ گھرۄں گھر دی کڈھّی شراب تاں مںگّوا سکدا سی٬ پیٹی لئی دۄ ہذار اُس کۄل نہِیں سی۔

جے امرُۄ کۄل اینے پَیسے ہںدّے تاں اُہ جیلہ کِئۄں آئُںدا؟ اُس نُۄں بھٹھّی لا کے ناجائِذ شراب کشِید کرن دے دۄش وِچ دۄ سال دی کَید اتے پںجّ ہذار رُپَے جُرمانا ہۄئِیا سی۔ اِس دھںدّے وِچ پںجّ ہذار سال بھر دھکّے کھا کے نہِیں جُڑدا۔ جُرمانا ناں بھر سکݨ کارن امرُۄ نُۄں جیلہ آئُݨا پِیا سی۔ دۄ-چار دِناں وِچ اُس دے وارس  اُس ولّۄں اپِیل کرنگے۔ ججّ اُس دی سذا مُئتّل کریگا۔ پھیر امرُۄ ذمانت ’تے رِہاء ہۄویگا۔ اپِیل کرن دا وکِیل تِنّ ہذار رُپِیا لئیگا۔ ہالے اُس رکم دا اِںتذام نہِیں سی ہۄ رِہا۔

امرُۄ دے اِسے اِنکار بدلے اُس نُۄں اِہ وادھُۄ دی سذا ہۄئی سی۔

“اِہ وکِیل ساہِب ہن۔ اِہناں دا دھِیان رکھِّیں۔”

بَیرک نُۄں باہرۄں جِںدّا لائُݨ تۄں پہِلاں مُنشی نیں امرُۄ کۄل سِفارِش کِیتِیسی۔

امرُۄ نُۄں لگّا کُلوںتّ سِںگھّ نیں اُہناں دۄہاں نال ٹِچّر کِیتی سی۔ آئے مہِمان دا سوگت چںگّی تھاں بِٹھا کے کِیتا جاںدا ہَے۔ امرُۄ خُد کلّہ دا اِک لتّ ’تے کھڑا سی۔ پَیݨ, بَیٹھݨ دی گلّ دُۄر٬ بَیرک اںدّر پَیر دھرن تک دی جگہا نہِیں سی۔ سمرتھّا نالۄں کئی گُݨاں ودھّ کَیدی بَیرک وِچ تُنّ دِتّے گئے سن۔ کَیدی مۄڈھے جۄڑی کھڑۄتے سن۔ کِسے نُۄں پاس لَیݨ تک دی سہُۄلت نہِیں سی۔ تھڑِیاں وِچکار بݨِیا رستا وی کَیدِییاں نیں ملِّیا ہۄئِیا سی۔ مںگّتے پتا نہِیں کِہڑا نشا کھا کے سَۄںدے سن۔ کۄئی اُٹھّݨ دا ناں نہِیں سی لَیںدا۔ جے بھُلّے چُکّے کۄئی کَیدی ٹٹّی-پِشاب لئی اُٹھّدا تاں اُہ کُجھ پل سُستائُݨ لئی اُس تھاں ولّ بھجّدا۔ اُس دے خالی تھاں کۄل پُجّݨ تۄں پہِلاں نال دا مںگّتا پاسا پرت کے جاں ٹںگّاں پسار کے خالی تھاں ملّ لَیںدا۔ کدے-کدے نشے-پتّے خاتر اُہناں وِچ گالی-گلۄچ ہُںدّی سی۔ پر اِس ماملے بارے اُہناں وِچ بیمِسال ایکا سی۔ آپݨے ساتھی دی تھاں ’تے کِسے ہۄر نُۄں کابذ نہِیں سی ہۄݨ دِںدّے۔ پتا نہِیں اُہ کِہڑی بھاشا بۄلدے سن۔ امرُۄ ہر وار ترلا کردا سی کِہ اُس نیں کَیدی دے پکھانِئۄں واپس مُڑن تک بَیٹھݨا ہَے٬ پر کِسے نُۄں اُس ’تے ترس نہِیں سی آئُںدا۔ کنّاں وِچ تیل پائی اُہ آپݨی دھُنّ وِچ مست رہِںدّے سن۔

جِس دِییاں کھڑے-کھڑے دِییاں خُد دِییاں لتّاں وِچ خُۄن اُتّر آئِیا ہۄوے٬ اُہ دُۄسرے نُۄں کِتھے بِٹھاوے؟ کِس ترہاں دُۄجے دا خِیال رکھّے؟

ہڈّی-بِیتی دے آدھار ’تے امرُۄ جاݨدا سی کِہ ہاکم بھُکھّݨ-بھاݨا سی۔ سِشٹاچار مںگّ کردا سی کِہ امرُۄ آپݨے مہِمان اگّے کُجھ پرۄسے٬ پر اُہ اِہ رسم نِبھائُݨ دی ستھِتی وِچ نہِیں سی۔

کلّہ جدۄں امرُۄ نُۄں اِس بَیرک وِچ بںدّ کِیتا گِیا سی تاں اُس سمیں تک کَیدی ڈھِڈّ بھر کے ڈکار مار چُکّے سن۔

کُجھ کَیدِییاں نیں آپݨے ڈۄلُۄ باٹِیاں وِچ دال رۄٹی بچا کے رکھّی سی۔ اُہناں نُۄں پتا سی کِہ امرُۄ بھُکھّا سی٬ پر کِسے نیں سُلاہ نہِیں سی ماری۔ اُںجھ جے اُہ کھاݨے دی پیشکش کردے٬ امرُۄ پھیر وی اُس دال-رۄٹی نالۄں بھُکھّا رہِݨ نُۄں ترجِیہ دِںدّا۔

امرُۄ نیں آپݨے واڑے وِچ سُۄر پال رکھّے سن۔ سُۄر گںدّگی وِچ رہِݨا اتے گلِییاں-سڑِییاں چِیذاں کھاݨا پسںدّ کردے سن۔ اِہناں مںگّتِیاں دِییاں آدتاں اُہناں نالۄں وی بھَیڑِییاں سن۔ جاپدا سی جدۄں دے جمّے سن کدے نہاتے نہِیں سن۔ ادھِّیاں نالۄں ودھّ داڑھی-مچھّاں دے جھتھرے بݨے پئے سن۔ داتݨ-بُرش کی ہُںدّا ہَے٬ اِہ شائِد اُہناں نُۄں پتا نہِیں سی۔ دںدّاں اُپر پِیلی جِلب جمّی ہۄئی سی۔ مُۄںہ کھلّہدِیاں ہی ہواڑ دا بُلّہا باہر نِکلدا سی۔ ہتھّاں-پَیراں تے لتّاں-باہاں اُپر مَیل جمّی ہۄئی سی۔ اڈِّییاں پھٹِییاں ہۄئیِیاں سن۔ تھاں-تھاں ذخم سن۔ ذخماں اُپر مکھِّییاں بھِݨک رہِییاں سن۔ کھاݨ-پِیݨ دا کۄئی سماں نہِیں سی۔ جدۄں کُجھ کھاݨ نُۄں مِلدا٬ اُدۄں ہی اںدّر سُٹّ لَیںدے۔ تُرن-پھِرن دی آدت نہِیں سی۔ کھاݨا ہذم نہِیں سی ہُںدّا۔ پیٹ تُۄمبے واںگ پھُلّے پئے سن۔ باہر دارُۄ پی کے بھۄجن ہذم کر لَیںدے سن۔ جیلہ وِچ اُہناں نُۄں دارُۄ نہِیں سی مِلدی۔ ہاذما خراب رہِݨ کارن سارا دِن پیٹ وِچۄں ہوا سرکدی رہِںدّی سی۔ سرکی ہوا دی ہواڑ اِنی گںدّی ہُںدّی سی کِہ امرُۄ نُۄں اُلٹی آئُݨ ورگی ہۄ جاںدی سی۔ جِس دے پیٹ وِچۄں ہوا نہِیں سی سرکدی٬ اُس نُۄں کھٹّے ڈکار آئُںدے سن۔ اُہ وی دِل کچّا کر دِںدّے سن۔ اُتۄں جیلہ والِیاں نیں کہِر ڈھائِیا سی۔ ہواڑ  نُۄں باہر نہِیں سی نِکلݨ دِںدّے۔ ساری ہواڑ کَیدِییاں نُۄں آپݨے پھیپھڑِیاں وِچ ذبت کرنی پَیںدی سی۔ مںگّتِیاں نُۄں شائِد اِس ترہاں رہِݨ دی آدت سی۔ اُہناں ولّۄں کۄئی پْرتِیکرم نہِیں سی ہُںدّا۔ امرُۄ تۄں برداشت نہِیں سی ہۄ رِہا۔ اُس نُۄں مہِسُۄس ہُںدّا سی جِویں اُس نُۄں گَیس دے چَیمبر وِچ سُٹّ دِتّا گِیا سی۔

امرُۄ نُۄں مںگّتے کِسے دال چَۄل کھاݨ والے دیش دے باشِںدّے جاپدے سن۔ دال رۄٹی کھاݨ دا اُہناں نُۄں ولّ نہِیں سی۔ رۄٹی دِییاں بُرکِییاں بݨا کے اُہ پاݨی ورگی دال وِچ سٹّ لَیںدے اتے پھیر اُںگلاں نال کھاںدے سن۔ دال اُںگلاں تۄں چۄ کے کُۄہݨی تک پُجّ جاںدی سی۔ اُںگلاں دے نال-نال اُہ کُۄہݨی تک وی چٹّ جاںدے سن۔ دال داڑھی وِچ ڈُلّہ جاںدی سی۔ اُہ داڑھی ساف کرن دا یتن نہِیں سن کردے۔ اِس ترہاں کھاݨا کھاںدِیاں دیکھ کے امرُۄ نُۄں گلِیانی آئُںدی سی اتے اُہ مُۄںہ پراں کر لَیںداسی۔

امرُۄ نُۄں مںگّتِیاں دے بھاںڈِیاں تۄں سُۄگ آئُںدی سی۔ ٹُۄٹی وِچ پاݨی نہِیں سی آئُںدا۔ بھاںڈے ٹھِیک ناں دھۄݨ دا اُہناں کۄل ودھِییا بہانا سی۔ بھاںڈے اںدّرۄں-باہرۄں دال نال لِبّڑے ہۄئے سن۔ باٹِیاں وِچ رۄٹِییاں نںگِّییاں پئیِیاں سن۔ اُپر مکھِّییاں بھِݨک رہِییاں سن۔ ہتھّ دھۄݨ لئی پاݨی نہِیں سی۔ لِبّڑِییاں اُںگلاں نُۄں جھگّے جاں دھۄتی نال ساف کر لَیںدے سن۔

جے کَیدِییاں نُۄں برتن ساف کرن لئی پاݨی نہِیں سی مِلدا تاں کپّڑے دھۄݨ لئی کِتھۄں مِلݨا سی؟ جاپدا سی گل پائُݨ تۄں لَے کے اجّ تک کِسے نیں کُڑتا دھۄتا نہِیں سی۔ مَیل کارن اُہ تیلُۄیا ہۄئے پئے سن۔ کِسے ٹاںویں دے تیڑ دھۄتی سی۔ بہُتِیاں نیں کچھّے پائے ہۄئے سن جِہڑے مَیل نال بھرے ہۄئے سن۔ کمبّلاں وِچ مۄرِییاں اتے جُلِّییاں اُپر تھاں-تھاں ٹاکِییاں سن۔ اِہ وی تیلی نیں کۄہلُۄ نال پُۄںجھ کے سُٹّے جاپدے سن۔

امرُۄ نُۄں بںدِّیاں تۄں گلِیانی آ رہی سی۔ اُہناں ہتھّۄں رۄٹی لَے کے کھاݨ بارے اُہ سۄچ وی نہِیں سی سکدا۔

سویرے مُۄت ورگی چاہ آئی سی۔

چاہ اتے بِیڑی پِیتے بِناں امرُۄ نُۄں ہاجت نہِیں سی ہُںدّی۔ چاہ دا امل مِٹائُݨا ذرُۄری سی۔

امرُۄ اتے پھیر سمسِّیا آ کھڑۄتی۔ کلّہ لابھ سِںگھّ نیں اُس نُۄں برتن نہِیں سن دِتّے۔ نال دے کَیدِییاں دے برتن ورتݨ نُۄں اُس دا جِیء ناں کِیتا۔ اُس نُۄں بِناں چاہ پِیتِیاں ہی سارنا پِیا سی۔

بِیڑی پِیݨ دی جیلہ وِچ مناہی نہِیں سی۔ خُشکِسمتی نال امرُۄ دا بِیڑِییاں دا بںڈّل ذبت ہۄݨۄں بچ گِیا سی۔ دۄ بِیڑِییاں پِیݨ دی ایاشی اُس نیں بںدّی کھُلّہدِیاں ہی کر لئی٬ اِک ہۄر بِیڑی پی کے چاہ دا گھاٹا پُۄرا کر لِیا۔

پر جِئۄں ہی ہاجت مِٹائُݨ لٔں پخانے گِیا٬ اُس دی ٹٹّی اُپر چڑھ گئی۔ پخانے وِچ بݨِییاں فلشّ دِییاں ٹٹِّییاں اُپر تک گںدّگی نال بھرِییاں پئیِیاں سن۔ پِشاب جاں پاݨی کارن گںدّگی پتلی ہۄ کے درواذا لںگھّ کے رستے تک پُجّی ہۄئی سی۔ بِناں جُتّی خراب کرے کۄئی سِیٹ تک نہِیں سی پُجّ سکدا۔ بِناں کپّڑا لِیڑا لبیڑے کۄئی سِیٹ ’تے نہِیں سی بَیٹھ سکدا۔ اگاںہ ٹُۄٹی وِچ پاݨی نہِیں سی۔ پِٹھّ کِویں ساف کریگا؟ فلشّ دے باہر ہتھّ ساف کرن والی ٹُۄٹی سُکّی پئی سی۔ کئی کَیدِییاں نیں پاݨی کڈھّݨ لئی ٹُۄٹِییاں نال سںگھّرش کِیتا جاپدا سی۔ ہتھّ وِچ لگّی گںدّگی نیں ٹُۄٹِییاں لبیڑ دِتِّییاں سن۔ نہائُݨ لئی بݨے گُسلخانے دا اِہۄ ہال سی۔ کئی کاہلِیاں نیں اِہناں نُۄں گںدّا کر دِتّا سی۔

سِر ’تے بنّہے پرنے نُۄں سِرۄں لاہ کے اُس نال مُۄںہ سِر لپیٹ کے امرُۄ نیں ہاجت مِٹائُݨ دا یتن کِیتا سی٬ پر اُس نُۄں کامیابی نہِیں سی مِلی۔

پیٹ بھارا ہۄݨ کارن بھُکھّ نہِیں سی چمکی۔ پھیر وی سویر دے لںگّر سمیں مِلِییاں دۄ رۄٹِییاں اُس نیں ہتھّاں اُپر بۄچ لئیِیاں سن۔ اِک رۄٹی نُۄں مرۄڑ کے اُس دی کَۄلی بݨا کے وِچ دال پوا لئی سی۔ پاݨی ورگی دال بُرکی لبیڑن تۄں پہِلاں ہی رۄٹی وِچۄں کھِسک کے ذمِین اُپر جا پئی سی۔ رۄٹی وِچۄں کِیڑے مار دوائیِیاں دی سڑِیاںد آ رہی سی۔ دۄ بُرکِییاں کھا کے اُس دی بسّ ہۄ گئی۔ باکی ڈیڈھ رۄٹی نال دے کَیدی دے باٹے وِچ پا کے اُہ اُٹھّ کھڑۄتا سی۔

اُدۄں تۄں لَے کے ہُݨ تک اُس دی رۄٹی ولّ جھاکݨ دی رُۄہ نہِیں سی کِیتی۔ رۄٹی دیکھ کے بھُکھّ چمکݨ دی تھاں بتّ آئُݨ لگّدے سن۔ پیٹ ساف نہِیں سی ہۄئِیا۔ پیٹ وِچ گَیس بھر گئی سی٬ تۄرا پھیرا ناں ہۄݨ کارن گَیس دا گۄلا بݨن لگّا سی۔ پیٹ وِچ مٹھّا-مٹھّا درد ہۄݨ لگّ پِیا سی۔ اِہ درد ودھ سکدا سی۔

دوائی بُۄٹی دا اِتھے کۄئی اِںتذام نہِیں سی٬ جے درد ودھ گِیا تاں کی بݨیگا؟ امرُۄ نُۄں اِہ چِںتّا لگّی ہۄئی سی۔

امرُۄ ہاکم نُۄں کُجھ نہِیں سی دے سکدا٬ پر اُس دی اِک سمسِّیا ہلّ کر سکدا سی۔ چَۄوی گھںٹِّیاں تۄں امرُۄ اُسے سمسِّیا نال گھِرِیا ہۄئِیا سی۔

اِک وی مںگّتے نُۄں پںجّابی نہِیں سی آئُںدی۔ کِسے نُۄں آئُںدی ہۄوے تاں وی اُہ امرُۄ نال گلّ کرن لئی تِیار نہِیں سی۔ چَۄوی گھںٹِّیاں دَۄران کیول تِنّ گھںٹّے بَیرک کھۄلہی گئی سی۔ اُہ وی چاہ اتے لںگّر ورتائُݨ لئی۔ اِہناں تِنّ گھںٹِّیاں دَۄران کُجھ مِںٹّاں لئی اُس دی گلّ مُنشی اتے سںتّری نال ہۄئی سی۔ اُہناں نال گلّاں کر کے اُس نُۄں کُجھ راہت مہِسُۄس ہۄئی سی۔ نہِیں تاں سۄچ-سۄچ اُہ ادھّا پاغل ہۄ گِیا سی۔ اُس دا من کاہلا پَے رِہا سی۔ وار-وار اُس دا من جیلہ نُۄں تۄڑ کے بھجّ جاݨ, لابھ سِںگھّ دے ڈھِڈّ وِچ ٹکّر مارن جاں پھیر کھُۄہ-کھاتا گںدّا کرن لئی کرن لگّدا سی۔ پہِلاں امرُۄ نیں کدے آپݨے آپ نُۄں اینا کمذۄر مہِسُۄس نہِیں سی کِیتا۔ اِہناں چَۄوی گھںٹِّیاں وِچکار پتا نہِیں اُس نُۄں کی ہۄ گِیا سی؟ اُہ کۄئی وی پُٹھّا-سِدھّا کمّ کر سکدا سی۔

آپݨی ہڈّ-بِیتی سُݨا-سُݨا کے اُہ ہاکم سِںگھّ نُۄں بۄر نہِیں ہۄݨ دیویگا۔ وکِیل دِییاں گلّاں سُݨ کے اُس دا من وی پرچِیا رہیگا۔

دیݨ جۄگا کُجھ لبھّ پَیݨ ’تے خُش ہۄئے امرُۄ نیں نویں ساتھی دا باہاں اڈّ کے سواگت کِیتا۔

ہاکم سِںگھّ نالے امرُۄ دِییاں گلّ سُݨ رِہا سی٬ نالے بادشاہاں اتے اُہناں دی بَیرک دا جائِذا لَے رِہا سی۔

جیلہ ادھِکارِییاں نیں بادشاہاں نُۄں اِک سہُۄلت دِل کھۄلہ کے دِتّی سی۔ آپݨا سارا بۄرِییا-بِسترا اںدّر لِیائُݨ دی اُہناں نُۄں اِجاذت مِل گئی سی۔ مںگّتِیاں نُۄں آپݨے سامان دے چۄری ہۄݨ دا ڈر لگّا ہۄئِیا سی۔ اُہ جھۄلے٬ بۄرے اتے گٹھّڑِییاں آپݨی ہِکّ نال لائی بَیٹھے سن۔ جِنہاں نیں آپݨا سامان المارِییاں دِییاں سَیلفاں وِچ رکھِّیا ہۄئِیا سی٬ اُہناں دا دھِیان وی سَیلفاں اُپر ہی ٹِکِیا ہۄئِیا سی۔

“لابھ سِںگھّ نیں ساڈے نال دھکّا کِیتا ہَے۔ اُس نیں جاݨ-بُجھ کے سانُۄں اِہناں کُتِّیاں-بِلِّیاں نالۄں بھَیڑے جانوراں وِچ سُٹِّیا ہَے۔”

لابھ سِںگھّ دے نال-نال مںگّتِیاں پْرتی آپݨے من وِچ پَیدا ہۄئی نفرت نُۄں امرُۄ نیں باہر اُگلِیا۔

“کانُۄن نیں تَینُۄں وی مُجرم ٹھہِرائِیا ہَے اتے اِہناں غرِیب-گُربِیاں نُۄں وی۔ میری نذر ’چ ناں تُۄں مُجرم ہَیں٬ ناں اِہ مجبُۄر لۄک۔ سرکار ٹھیکِیاں ’تے شراب ویچدی ہَے۔ جے چُلّہا مگھدا رکھّݨ لئی تُۄں چار بۄتلاں کڈھّ کے ویچ دِتِّییاں تاں کِہڑا اسمان گِر گِیا؟ جے اِہ نرک دے کِیڑِیاں نالۄں وی بھَیڑی ذِںدّگی جِیء رہے ہن اتے جے اِہناں نُۄں ڈھِڈّ بھرن لئی مںگّݨا پَے رِہا ہَے تاں اِس دے ذِمّیوار اِہ نہِیں ہن٬ کۄئی ہۄر ہَے۔ اُہ کَۄݨ ہَے؟ آ تَینُۄں سمجھاواں۔”

ہاکم سِںگھّ امرُۄ دا مانسِک کشٹ ہرنا چاہُںدّا سی۔ اُس تۄں پہِلاں اُس نُۄں سرِیرک کشٹ تۄں چھُٹکارا دِوائُݨا ذرُۄری سی۔

اِس لئی ہاکم سِںگھّ کِسے اجِہی تھاں دی تلاش وِچ سی٬ جِتھے بَیٹھ کے سُستا سکے۔

جیلہ دِییاں مۄٹِییاں چَۄڑِییاں کںدھّاں وِچ کُجھ المارِییاں بݨِییاں ہۄئیِیاں سن۔ اُہناں وِچ کھُلّہِییاں-ڈُلّہِییاں سَیلفاں سن۔ اِہ سَیلفاں مںگّتِیاں دے سمان نال بھرِییاں ہۄئیِیاں سن۔ سمان نُۄں اِک سَیلف اُپر کر کے دُۄجی نُۄں بَیٹھݨ-پَیݨ لئی ورتِیا جا سکدا سی۔

ہاکم نیں اِک سَیلف دا سامان چُکّ کے دُۄسری اُپر کِیتا اتے خالی ہۄئی سَیلف وِچ دبُکڑی مار کے بَیٹھ گِیا۔

امرُۄ نُۄں آپݨے بُدھُّۄپُݨے دا اہِساس ہۄئِیا۔ ساری رات اُہ وادھُۄ وِچ لتّاں تُڑوائی گِیا۔ اِہ ہلّ اُس نُۄں کِئۄں ناں سُجھّا؟

وکِیلاں دی اکل دی داد دِںدّا اُہ ٹپُۄسی مار کے اُس دے برابر جا بَیٹھا۔

وکِیل کۄئی کمّ دی گلّ دسّیگا٬ اُس نُۄں پُۄرا یکِین سی۔

 

 

10

پںجّ وجے چھُٹّی کر کے گھر پُجّدِیاں ہی یاراں-دۄستاں اتے رِشتیداراں دے فۄن کھڑکݨ لگّے۔ اُہناں دی جاݨ-پہِچاݨ والا سیٹھ سُبھاش جَین ہُݨے جیلہ پُجّا سی۔ جَین نُۄں وِیہ بِیمارِییاں سن۔ جے سمیں سِر اُس نُۄں ڈاکٹری سہائِتا ناں مِلی تاں کلّہ دا سُۄرج چڑھن تک اُس نیں سورگ سِدھار جاݨا سی۔

ڈاکٹر تھکّا-ٹُٹّا گھر پُجّا سی۔ اُس نُۄں کُجھ دیر آرام چاہِیدا سی۔ فۄن بںدّ کر کے اُہ لیٹِیا ہی سی کِہ باہرۄں کِسے نیں گھںٹّی کھڑکا دِتّی۔

مِلݨ آئِیا جیلہ مںتّری دا سالا سی۔ سالا سِفارش سُکّی نہِیں سی لِیائِیا۔ فلاں دے ٹۄکرے دے نال-نال نۄٹاں والا لِفافا وی لِیائِیا سی۔ ڈاکٹر وِچ جیلہ مںتّری نُۄں ناںہ آکھݨ دی ہِمّت نہِیں سی۔ پھیر اُہ سبھ کُجھ آئِیا سی٬ جِس دی اُس نُۄں توکّۄ سی۔

مجبُۄرن ڈاکٹر نُۄں اۄہنِیں پَیرِیں ہسپتال مُڑنا پِیا سی۔

اںدّر لِفافا سمبھّالݨ گئے ڈاکٹر نیں لِفافے اںدّر جھات مار لئی سی۔ سَۄ-سَۄ دے نۄٹ سن۔ کُجھ پںجّ-پںجّ سَۄ دے وی سن۔ رکم تسلّی-بخش سی۔ اِس لئی ڈِئۄُٹی ’تے مُڑنا اُس نُۄں بہُتا اسُکھاواں نہِیں سی لگّا۔

جیلہ ہسپتال وِیہ بِسترِیاں دا سی۔ کَیدِییاں دی گِݨتی پںدّراں سَۄ دے کرِیب رہِںدّی سی۔ مانسِک تناء کارن ادھِّیاں نالۄں ودھّ کَیدی ہر سمیں بِیمار رہِںدّے سن۔ ڈاکٹر نیں سَیںکڑے وار ہسپتال نُۄں پںجّاہ بِسترِیاں دا کرن دی سِفارش کِیتی سی۔ ہر وار اُس دی سِفارش ردّ ہۄ جاںدی سی۔ سرکار کۄل شہِراں وِچ اِڈّے وڈّے ہسپتال کھۄلہݨ دی سمرتھّا نہِیں۔ کَیدِییاں نُۄں اِنِییاں سہُۄلتاں دے کے جیلہ مںتّری آپݨی بدنامی نہِیں سی کرا سکدا۔

ہسپتال دۄ مںذّلا سی۔ دۄہاں مںذّلاں اُپر مرِیذاں لئی اِک-اِک وارڈ سی۔ ڈاکٹر نیں ہسپتال دے پْربںدھّ وِچ لۄڑ انُسار تبدِیلی کر لئی سی۔ ہیٹھلے وارڈ وِچ سۄلاں بِسترے سن۔ اِتھے اُہ کَیدی پَیںدے سن جۄ سچّمُچّ گمبھِّیر رُۄپ وِچ بِیمار ہُںدّے سن۔ ڈاکٹر باکی مرِیذاں نُۄں ہیٹھلی مںذّل اُپّر دیکھدا سی۔ آپْریشن تھِیئیٹر وی اِتھے سی اتے دواخانا وی۔

اُپرلی مںذّل والے وارڈ وِچ کیول چار بِسترے سن۔ اِتھے وی.آئی.پی. کَیدی پَیںدے سن۔ پہِلی مںذِّل ’تے ہۄݨ کارن اِہ وارڈ ساف-سُتھرا سی اتے ہوادار وی۔ وارڈ وِچ ٹی.وی. لگّا سی اتے کُۄلر وی۔ دوائیِیاں رکھّݨ لئی سرکار ولّۄں مِلِیا فرِجّ اِسے مںذِّل اُپر سی۔ بِیماراں لئی دُدھّ٬ آںڈے٬ نِمبُّۄ اتے ڈبل رۄٹی دا پْربںدھّ سرکار ولّۄں ہُںدّا سی۔ ڈاکٹر دی سِفارش ’تے وِشیش ترہاں دا بھۄجن باہرۄں مںگّوائِیا جا سکدا سی۔ اِہناں مرِیذاں نُۄں خُش رکھّݨ لئی ڈاکٹر آپݨے ادھِکاراں دی کھُلّہ کے ورتۄں کردا سی۔ کئی وار ہیٹھلے وارڈ وِچ داخل مرِیذاں لئی آئِیا وِشیش راشن وی اُپر پُجّ جاںدا سی۔

انار اِک سی اتے بِیمار سَۄ۔ ہر کَیدی اِس وارڈ وِچ داخل ہۄݨ لئی تاںگھدا سی۔ کِسے پہِلے مرِیذ نُۄں چھُٹّی کرن بائد نویں مرِیذ نُۄں بھرتی کِیتا جا سکدا سی۔ بِیمار اِتھے کۄئی ہَے نہِیں سی۔ چھُٹّی کِیتی جاوے تاں کِس نُۄں؟ اِہۄ سمسِّیا سُلجھائُݨ لئی اُہ پہِلاں ہسپتال آئِیا سی۔

جَین لئی کِہڑا بَیڈّ خالی کروائے؟ ڈاکٹر اِہۄ سۄچ رِہا سی۔ نمبّر اِک گُرنام سِںگھّ نیں م<لِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ دۄ مہِینِیاں پِچھّۄں اِک ہفتے لئی جیلہ آئُںدا سی آپݨے کارۄبار دا ہِساب کرن۔ پںدّراں سَۄ وِچۄں تیراں سَۄ کَیدی کِسے ناں کِسے نشے ’تے لگّے ہۄئے سن۔ سُکھّے تۄں لَے کے سمَیک تکّ۔ گُرنام سِںگھّ ہر ترہاں دا نشا جیلہ ’چ پہُںچّائُںدا سی۔ کںٹِّین تۄں لَے کے ذنانا وارڈ تک اُس دا مال وِکدا سی۔ نشا کِسے ہۄر پاسِئۄں آ جاوے تاں بَیرک وِچ دںگّا ہۄ جاںدا سی۔ گُرنام دے کرِںدِّیاں نیں کئی وار اجِہے کَیدِییاں نُۄں کُٹّ دھرِیا سی٬ جِہڑے پیشی بھُگتݨ گئے لۄڑ تۄں ودھّ نشا لَے کے آئے سن اتے جیلہ آ کے سستے بھاء ویچݨ دی ہِمّت کر بَیٹھے سن۔ ججّاں نال اُس نیں پتا نہِیں کی اٹّی-سٹّی لائی ہۄئی سی۔ جدۄں دِل کردا   سی۔  جیلہ آ جاںدا سِی ّ جدۄں دِل کردا سی باہر چلا جاںدا سی۔

پِچھلے اٹھّاں سالاں تۄں گُرنام اِںج ہی کردا آ رِہا سی۔ اُہدے ہُںدِّیاں کِسے ہۄر دی بِیڑی تک ویچݨ دی ہِمّت نہِیں سی پَیںدی۔ جیلہ سُپرڈَیںٹ جِنّا چِر اُس دی ہاں وِچ ہاں مِلائُںدا سی٬ اۄنا چِر اُس نُۄں بݨدا ہِسّا مِلدا سی۔ جدۄں اڑی کردا سی تا اُپرۄں دبکا مروا دِںدّا سی۔ اِک وار اِک جیلہ ادھِکاری نیں ’نشا ہٹائۄ‘ مُہِمّ تہِت نشا جیلہ اںدّر آئُݨۄں بںدّ کرن دا یتن کِیتا سی۔ ہفتے دے اںدّر-اںدّر مُہِمّ ٹھپّ ہۄ کے رہِ گئی سی اتے افسر بدل گِیا سی۔ اِک ہۄر افسر نیں آپݨا بںدّا اُس دے برابر کھڑا کرن دا یتن کِیتا سی۔ تِیجے دِن بںدّے دا کتل ہۄ گِیا سی۔ جیلہ وِچ افسر وِرُدھّ ہڑتال ہۄ گئی سی۔ مُیافی مںگّ کے مساں افسر نیں کھہِڑا چھُڈائِیا سی۔

اُس دِن تۄں بائد کِسے نیں اُس ولّ جھاکݨ تک دی ہِمّت نہِیں سی کِیتی۔ اُہ اِک بَیرک وِچ جاوے جاں دُۄجی بَیرک وِچ٬ اُس نُۄں کۄئی نہِیں سی رۄکدا۔ ہُݨ ڈاکٹر دی کی مجال ہَے کِہ اُہ گُرنام تۄں بَیڈّ خالی کروائے۔

دۄ نمبّر بَیڈّ سُرجݨ سِںگھّ کۄل سی۔ دۄ سال پہِلاں اُس نیں مائِیا نگر وِچ فائیِنَیںس کمپّنی کھۄلہی سی۔ اُہ لۄکاں کۄلۄں کرذا لَیںدا وی سی اتے دِںدّا وی۔ اُس دے وِیاج دی در بَیںک نالۄں ڈِئُڑی سی۔ فِکس ڈِپاذِٹ پںجّ سال دی تھاں تِنّ سال لئی کرائُںدا سی۔ وِیاج دی در اُچّی ہۄݨ کارن مُلاذم تبکے نیں جھٹپٹ اُس کۄل پَیسا جمہاں کرائُݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ تاذے رِٹائِر ہۄئے سرکاری مُلاذم نُۄں آپݨی رکم نُۄں سُرکھِّئت رکھّݨ اتے چںگّی کمائی لئی اِس تۄں ودھِییا کۄئی ہۄر سکِیم نذر نہِیں سی آئُںدی۔ سُرجݨ کۄل دھڑادھڑ پَیسا جمہاں ہۄ گِیا۔ جمہاں پَیسے نال سُرجݨ نیں ٹراںسپۄرٹ کھڑی کرنی شُرُۄ کر دِتّی۔ پْرچار کِیتا گِیا٬ ٹَیمپُۄ ٹرکّاں لئی کرذا فائیِنَیںس کمپّنی دے رہی ہَے۔ کمپّنی دے باہر لگّے نویں ٹرکّاں دی کتار دیکھ کے لۄکاں دے ہَۄسلے بُلںدّ ہۄݨ لگّے۔ وڈِّییاں رکماں جمہاں کرائُݨ والے لۄکاں دی گِݨتی ودھݨ لگّی۔ تِنّ سال سُرجݨ نۄٹاں وِچ کھیڈدا رِہا۔ جدۄں پَیسا واپس کرن دی واری آئی تاں تخت ڈۄلݨ لگّا۔ دۄ کُ اسامِییاں دے خالی ہتھّ مُڑدے ہی ہوا گںدّی ہۄ گئی۔ جںگّل دی اگّ واںگ افواہاں پھَیلݨ لگِّییاں۔ پَیسے واپس مںگّݨ آئُݨ والِیاں دی کتار لمبّی ہۄݨ لگّی۔ سُرجݨ دے سلاہکاراں نیں سلاہ دِتّی کِہ بھجّݨ وِچ فائِدا ہَے۔ آپݨی ٹراںسپۄرٹ پہِلاں ہی اُس نیں کلکتّے بھیج دِتّی سی۔ دفتر خالی کر کے اِک رات آپ وی گڈّی چڑھ گِیا۔ لۄکاں دھرنے مارے٬ جلُۄس کڈھّے۔ کُجھ ناں بݨِیا۔ پُلِس نیں دھۄکھادھڑی دا پرچا درج کر لِیا٬ پر کلکتّے جا کے اُس نُۄں پھڑن دی ہِمّت ناں پئی۔ پُلِس جاںدی اتے بیرںگّ مُڑ آئُںدی۔ ہار تھکّ کے لۄک گھر بَیٹھ گئے۔ مسلا پُۄری ترہاں ٹھںڈھّا ہۄ جاݨ بائد سُرجݨ سِںگھّ خُد پیش ہۄ گِیا۔ اُس دی بہُت ساری جائِداد کُرک ہۄئی پئی سی۔ پیش ہۄ کے جائِداد ویچݨ جۄگی ہۄݨی سی۔ مہِینا دۄ مہِینے اںدّر رہِ کے اُس دی ذمانت ہۄ جاݨی سی۔ بہُتے تتِّیاں نال اُس نیں ادھّ-پچدھّ دے کے سمجھَۄتا کر لَیݨا سی۔ باکِییاں نُۄں ٹرکا دیݨا سی۔

جیلہ آئُݨ تۄں پہِلاں سُرجݨ نیں جیلہ سُپرڈَیںٹ لال رِشتیداری کڈھّی۔ سُپرڈَیںٹ خُد سُرجݨ نُۄں ڈاکٹر دے ہوالے کر کے گِیا سی۔ شام نُۄں کدے سُپرڈَیںٹ ہسپتال آئُںدا اتے کدے سُرجݨ اُس دی کۄٹھی جاںدا سی۔ دیر رات تک گلاسِییاں کھڑکدِییاں سن۔

کھڑکدِییاں گلاسِییاں دی چھݨکاہٹ مدھّم پائُݨ والا ڈاکٹر کَۄݨ سی؟

تِیسرے بَیڈّ اُپر ڈاکٹر دا آپݨا بںدّا سی۔ اُس نیں آپݨے شَیلر وِچ سرکار دی رکھّی وِیہ لکھّ دی جِیری ویچ کے ہڑپّ لئی سی۔ وِیہ لکھّ نال مُںڈّے نُۄں گُڑگائۄں فَیکٹری لگوا دِتّی سی۔ چار سال سرکار نُۄں راہ نہِیں سی دِتّا۔ ہُݨ اُدۄں پرچا درج ہۄئِیا ہَے٬ جدۄں اُس نیں آپݨے ناں لگّی ذمِین جائِداد ٹھِکاݨے لگا دِتّی ہَے۔ مہِینا-وِیہ دِن اںدّر رہِ کے اُس دی ذمانت ہۄ جاݨی سی۔ اینے دِن ہسپتال رکھّی رکھّݨ دا ڈاکٹر نیں اُس نال ٹھیکا کِیتا سی۔ ہفتے بائد شرت بھںگّ کر کے اُہ مۄٹی رکم تۄں ہتھّ نہِیں دھۄ سکدا۔

چَۄتھے بَیڈّ اُپر آپݨی نُۄںہ نُۄں ’داج دی بلی‘ چڑھا کے آئِیا امرناتھ سی۔ اُہ وِرۄدھی پارٹی دے وِدھائِک دا رِشتیدار سی۔ دۄویں وکت کھاݨا وِدھائِک دے گھرۄں آئُںدا سی۔ سرکار دِییاں بھاویں اِہ ہدائِتاں سن کِہ وِرۄدھی دھِر دے وِدھائِک نُۄں مُۄںہ ناں لائِیا جاوے٬ پر کچّ دے گھراں وِچ رہِݨ والے ہۄراں اُپر رۄڑے نہِیں سُٹّ سکدے۔ جیلہ ادھِکاری سرکار چلا رہی پارٹی دے وِدھائِک دا غسّا تاں سہار سکدے ہن۔ اُس نیں کِہڑا وِدھان سبھا وِچ ہںگّاما کھڑا کرنا ہَے۔ وِرۄدھی دھِر دے وِدھائِک نُۄں مُدّا چاہِیدا ہَے۔ اُس نُۄں نراذ کر کے کِئۄں داڑھی پرائے ہتھّ پھڑائی جاوے؟

 

بسّ اِک راہ باکی سی٬ وِشیش ادھِکار دی ورتۄں۔ کَیدی نُۄں چھُۄت دی خترناک بِیماری نال گْرست دِکھائِیا جاوے۔ پھیر اُس نُۄں اجِہے کَیدِییاں لئی وِشیش تَۄر ’تے بݨائے گئے وکھّرے کمرِیاں (Isolation Rooms) وِچ بںدّ کرن دی سِفارِش کِیتی جاوے۔ اِہ کمرے کاغذاں وِچ ہی ’وکھّرے‘ کمرے ہن۔ اجّ تک اِک وار وی اِہناں دی ورتۄں٬ اِس کمّ لئی نہِیں سی ہۄئی۔ جدۄں کدے اِہناں دی ورتۄں ہۄئی سی تاں دارُۄ پِیݨ جاں گُپت سلاہ-مشورا کرن لئی ہۄئی سی۔ ہُݨ کِہڑا جَین نُۄں اِس کمرے وِچ پائِیا جاݨا سی۔ کاغذِیں اُس نیں اِتھے بںدّ ہۄݨا سی۔ اسل وِچ اُس نیں باکی کَیدِییاں وِچ بَیٹھ کے گپّ-شپّ کرنا سی۔

آپݨی سمسِّیا ہلّ کرن بائد ڈاکٹر جَین نُۄں لَیݨ چکّر ولّ چلِیا سی۔ جَین دا مۄٹا-تاذا سرِیر اتے گۄرا رںگّ اُس دی پہِچاݨ کرائُݨ لئی کافی سی۔ اِسے انُمان دے آدھار ’تے اُس نیں ہسپتال ولّ آئُںدے نویں کَیدی نُۄں ’سیٹھ جَین‘ آکھ کے بُلا لِیا سی۔

“مُیاف کرنا۔ مَینُۄں اِدھر آئُݨ وِچ دیر ہۄ گئی۔ چںگّا کِیتا٬ تُسِیں پہِلاں ہی آپݨے آپ نُۄں بِیمار گھۄشِت کروا لِیا۔”

“مُنشی وِچارا چںگّا سی۔ اُس نیں میری بینتی پروان کر لئی۔”

ہَۄسلے ’چ آئے جَین نیں مُنشی دی تارِیف کِیتی۔ درِیا وِچ رہِ کے مگرمچھّ نال دُشمݨی نہِیں سی رکھّی جا سکدی۔ مُنشی نال پھیر وی واہ پَیݨا سی۔ اِہۄ سۄچدا اُہ سچّ نُۄں چھُپا گِیا سی۔

“ہُۄں۔ کر لئی بینتی پروان۔ ساری جیب خالی کرائی ہۄویگی۔ مَیں جاݨداں دۄہاں نُۄں۔” آپݨے من اںدّر ڈاکٹر نیں اِہ سۄچِیا٬ پر آکھِیا کُجھ ہۄر۔

“اُہ ناں کردا تاں مَیں کر لَیݨا سی۔ مَیں اُس بَیرک وِچ جاںدا٬ جِتھے تُہانُۄں بںدّ کِیتا ہُںدّا۔ ڈاکٹری مُیائِنا کر کے تُہانُۄں بِیمار گھۄشِت کردا اتے اِلاج لئی ہسپتال لَے آئُںدا۔”

ڈاکٹر نالے کاغذ-پتّر گھۄکھ رِہا سی٬ نالے ہسپتال ولّ ودھ رِہا سی۔

ڈاکٹر دا آپݨا دفتر پہِلی مںذِّل اُپر سی۔ اُہ سیٹھ نُۄں سِدھّا اُتھے لَے گِیا۔

دفتر دی اِک نُکّر وِچ چھۄٹا فرِجّ پِیا سی۔ فرِجّ وِچ سمبھّالݨ والی دوائی بُۄٹی کدی-کدائیِں ہی آئُںدی سی۔ فرِجّ نُۄں ٹھںڈھّے٬ فرُۄٹ اتے مٹھِیائیِیاں نال بھر کے رکھِّیا جاںدا سی۔

ڈاکٹر اِک کَیمپا فرِجّ وِچۄں کڈھِّیا اتے جَین دے ہتھّ پھڑا دِتّا۔

“سویر دے پِیاسے ہۄوۄگے۔ پہِلاں پِیاس بُجھائۄ٬ پھیر چَیکّ-اپّ کراںگے۔”

جَین سچّمُچّ پِیاس کارن مردا جا رِہا سی۔ اُس نیں کئی وار پاݨی دا سرۄت لبھّݨ دا یتن کِیتا سی٬ پر ہُݨ تک اُس نُۄں کِسے کُۄلر تاں کی٬ گھڑے٬ ٹُۄٹی تک دے درشن نہِیں سن ہۄئے۔ گھٹناواں اینی تیذی نال گھٹِییاں سن کِہ اُس دی کِسے کۄلۄں پاݨی مںگّݨ تک دی ہِمّت نہِیں سی پئی۔

کھاݨ-پِیݨ تۄں وِہلا ہۄ کے ڈاکٹر نیں آپݨا اَۄذاراں والا بکسا کھۄلہِیا اتے جَین دے بلڈّ پَیْرشر تۄں لَے کے دِل دی دھڑکݨ تک نُۄں گھۄکھِیا۔

جَین دے دۄست سچّ آکھدے سن٬ مانسِک تناء کارن سبھ کُجھ خترے دے نِشان تک اپّڑِیا ہۄئِیا سی۔ جَین نُۄں تُرںتّ تناء تۄں مُکت کرن والِییاں دوائیِیاں دی ذرُۄرت سی۔

ہسپتال دے سٹاک وِچ اِہناں وِچۄں اِک وی دوائی نہِیں سی۔

“مَینُۄں مہِسُۄس ہۄ رِہا٬ میرا بلڈّ پْرَیشر ودھ رِہا ہَے۔ مَیں آپݨِییاں دوائیِیاں نال نہِیں لِیاںدِییاں۔ مَینُۄں اِہ بھاݨا ورتݨ دی اُمِید نہِیں سی۔

“مُیاف کرنا۔ دوائیِیاں ہسپتال وِچ وی نہِیں٬ اِک-ادھّ گۄلی میرے بَیگ وِچ ہۄئیگی۔ اُہ مَیں دے دِںدّا ہاں۔”

“دوائی دا کۄئی اِںتذام کرۄ٬ نہِیں تاں رات کِویں لںگھّیگی؟”

“دوائی دا اِںتذام ہۄ جائیگا٬ پر مہِںگّی پویگی۔”

“کۄئی گلّ نہِیں٬ پر سویر تک اُدھار کرنا پویگا۔ اِس سمیں میرے کۄل پھُٹّی کَۄڈی وی نہِیں۔”

“تُسِیں اُس دا فِکر ناں کرۄ۔ مَیں ذامن بݨ جاواںگا۔ تُسِیں کِہڑا بھجّ جاݨا ہَے۔”

“اِس سمیں دوائی کَۄݨ لَے کے آویگا؟ تُسِیں جائۄگے؟”

دوائی دی اݨہۄںد نیں جَین دی چِںتّا ہۄر ودھا دِتّی۔ دوائی مںگّوائُݨ لئی اُہ کاہلا پَیݨ لگّا۔

“فِکر ناں کرۄ٬ اںدّرۄں ہی مِل جائیگی۔”

جَین دی جگِیاسا شاںت کرن لئی ڈاکٹر نیں اںدّرۄں دوائی مِلݨ دا رہسّ کھۄلہِیا۔

ہسپتال دا فارماسِسٹ جیلہ اںدّر دوائیِیاں ویچدا سی۔ اُہ ’جیلہ بھلائی بۄرڈ‘ دے مَیمبر سرداری لال دا بھاݨجا سی۔ سرداری لال دی تھۄک دوائیِیاں دی دُکان سی۔ سِہت مںتّری دا اُہ دُۄر-نیڑے دا رِشتیدار سی۔ سِہت مںتّری نیں سِفارش کر کے اُس نُۄں بۄرڈ دا مَیمبر بݨوا دِتّا۔ جیلہ نُۄں دوائیِیاں سپلائی کرن دا ٹھیکا سرداری لال نیں آپݨی مَیمبری دے ذۄر ’تے لَے لِیا۔ ہُݨ اُہ مَیمبری دا بھرپُۄر فائِدا اُٹھا رِہا سی۔ جیلہ ادھِکارِییاں اُپر رۄہب پائُںدا رہِںدّا سی۔ جیلہ اںدّر آئُݨ-جاݨ دی کھُلّہ سی۔ کھُلّہ دا فائِدا اُٹھائُݨ لئی مَیمبر نیں جھٹّ آپݨا بھاݨجا بدلوا کے ہسپتال لَے آںدا۔ ساری دوائی فارماسِسٹ دے کبذے وِچ ہںدّی ہَے۔ اُہ سرکاری دوائیِیاں آسانی نال ویچ سکدا سی اتے باہرۄں ڈبّا بھر کے آپݨِییاں دوائیِیاں اںدّر لِجا سکدا سی۔ ڈاکٹر دوائی لِکھ دِںدّا سی۔ کَیدی فارماسِسٹ تۄں خرِید لَیںدے سن۔ کَیدِییاں نُۄں باہرۄں دوائی مںگّوائُݨ لئی کئی-کئی دِن اُڈِیکݨا نہِیں سی پَیںدا۔ اُہ خُش سن۔ ڈاکٹر خُش سی٬ بݨدا ہِسّا اُس نُۄں مِل جاںدا سی۔ جیلہ ادھِکاری خُش سن۔ کَیدِییاں نُۄں دوائی دُگݨے مُلّ ’تے مِلدی ہَے٬ مِلدی رہے۔ مَیمبر ناں کدے لںگّر وِچ جاںدا سی٬ ناں گۄدام وِچ۔ ناں اُہ کَیدِییاں نُۄں مِلدا سی٬ ناں رجِسٹر پھرۄلدا سی۔ جیلہ ادھِکاری جۄ کاغذ اُس اگّے رکھّدے سن٬ اُہ چُپّ کر کے دستخت کر دِںدّا سی۔

اِس لئی جَین نُۄں دوائیِیاں ناں مِلݨ دی چِںتّا نہِیں سی کرنی چاہِیدی۔

سیٹھ دے ناں نال جَین ذرُۄر اُچارِیا جاںدا سی٬ اُںجھ اُہ کارۄباری اِنسان سی۔ اِہ جانݨ بائد ڈاکٹر نیں اُس دی اِک ہۄر سمسِّیا سُلجھائی۔

“پھیر فِکر کرن دی لۄڑ نہِیں۔ دُۄجے مرِیذاں نال مَیں تُہاڈی جاݨ-پہِچاݨ کروا دِںدّا ہاں۔ اُہناں نُۄں شام نُۄں کَیمپر وِچ وِسکی اتے سۄڈا بھر کے آئُںدا ہَے۔ اُہ تُہانُۄں ساںجھِیدار بݨا لَیݨگے۔”

ساف سُتھرے بِستر ’تے لیٹے جَین نُۄں پُۄرا یکِین ہۄ گِیا کِہ ہُݨ سُکھ دی نِیںد سَۄݨ وِچ اُس نُۄں کۄئی دِکّت پیش نہِیں آویگی۔