21

پںچھِّییاں دی بَیرک ولّ جاںدے مِیتے نُۄں لگّ رِہا سی٬ جِویں اُہ نرکاں ’چۄں چھُٹّ کے آئِیا ہۄوے۔

اِک سال رہِ کے وی سِںگھّاں دی بَیرک اُس نُۄں آپݨی نہِیں سی لگّی۔

پہِلے کُجھ مہِینے اُس نیں لمبّے-چَۄڑے سُپنے لئے سن۔ سِںگھّ سجݨ دا بھُۄت اُس دے سِر ’تے سوار رِہا سی۔ جتھیبںدّی دے مُڈھّلے نِئماں دی پالݨا کردے ہۄئے اُس نیں داڑھی کیس ودھا لئے سن۔ نِتّنیم کرنا شُرُۄ کر دِتّا سی۔ پِچھلِیاں نالۄں ناتاتۄڑ لِیا سی۔ سمّتی والِیاں نال مجبُۄری وسّ گِݨتی دِییاں مُلاکاتاں کِیتِییاں سن۔ بھراواں ورگا پالا کِس کھُۄہ کھاتے وِچ رُل رِہا ہَے٬ اِس دی پْرواہ نہِیں سی کِیتی۔

جِنّا اُہ سِںگھّاں دے نیڑے جاںدا رِہا٬ اۄنا اُس دا من کھٹّا ہُںدّا رِہا۔

اُس نُۄں پتا لگّا کِہ سِںگھّ گھڑے وِچ پرچِییاں پائُںدے ہن٬ جِس دا ناں نِکل آوے٬ اُس نُۄں پار بُلائُݨ دا ہُکمناما جاری کردے ہن۔ ڈاکٹراں٬ وکِیلاں اتے سنئتکاراں نُۄں اگوا کردے ہن۔ بھاری پھِرَۄتِییاں وسُۄلدے ہن۔ اُہ رکم نال گُیاںڈھی دیشاں کۄلۄں گھاتک ہتھِیار خرِیددے ہن۔ اُہناں ہتھِیاراں نال بھۄلے-بھالے لۄکاں نُۄں داݨِیاں واںگ بھُنّدے ہن۔

پھیر اُس نُۄں پتا لگّا٬ سُرںگّ دا کمّ مُکمّل ہۄݨ والا ہَے۔ کِسے وی سمیں اُہ جیلہ تۄں غائِب ہۄ سکدے ہن۔

مِیتے دا جیلہۄں بھجّݨ دا کۄئی اِرادا نہِیں سی۔ پتا سی دساں-وِیہاں دِناں وِچ اُس نیں پھڑے جاݨا ہَے۔ ناں سِںگھّاں دا مِیتے نُۄں نال لِجاݨ دا اِرادا سی۔

سِںگھّاں دے جیلہۄں بھجّ جاݨ بائد مِیتے نال کی بِیتیگی٬ اِس دا اُس نُۄں چںگّی ترہاں پتا سی۔

گھبرائِیا مِیتا سِںگھّاں کۄلۄں کھہِڑا چھُڈائُݨ دی تاک وِچ سی٬ پر اُس دے بُدھُّۄ دِماغ نُۄں کۄئی ترکِیب نہِیں سی سُجھّ رہی۔

مِیتے دی اِہ سمسِّیا خُد سرکار نیں ہلّ کر دِتّی۔

آپݨے گُپت سُۄتراں راہِیں سِںگھّاں نُۄں پتا لگّا کِہ جیلہاں وِچ بںدّ سِںگھّاں نال نِبڑن لئی سرکار نیں نوِیں نِیتی گھڑی ہَے۔

ادالتاں دے کمّ-کاج دی مٹھّی رفتار کارن سرکار کافی سمیں تۄں پریشان سی۔ سِںگھّاں ’تے چلّ رہے مُکدّمِیاں دی گِݨتی دھڑا-دھڑ ودھ رہی سی٬ پر نِپٹارے ناں برابر سن۔ فَیسلا ہُںدّے مُکدّمِیاں دے سِٹّے تسلّی-بخش نہِیں سن۔

پیشی بھُگتݨ لئی سِںگھّاں نُۄں دُۄر-دُراڈے دِییاں ادالتاں وِچ لِجاݨا پَیںدا سی۔ اِک اتّوادی لئی گھٹّۄ-گھٹّ اِک بُلٹ پرُۄف گڈّی اتے چار پُلِس مُلاذماں دی گَیںگ چاہِیدی سی۔ سُۄبے دی ادھّی پُلِس اِسے کمّ ’چ لگّی ہۄئی سی۔

پیشی بھُگتݨ جا رہے سِںگھّاں نُۄں چھُڈائُݨ دِییاں وارداتاں وِچ تیذی نال وادھا ہۄ رِہا سی۔ لۄک اُس مُکابلے نُۄں سہی سمجھدے سن٬ جِس وِچ کۄئی پُلِس مُلاذم مارِیا جاں پھٹّڑ ہۄئِیا ہۄوے۔ نہِیں تاں اُہ سۄچدے سن کِہ سرکار جھُۄٹھ بۄل رہی ہَے۔ پُلِس ہِراست وِچۄں بھجّݨ دے بہانے اُس نُۄں گڈّی چڑھا دِتّا گِیا ہَے۔

خرچِیاں اتے بدنامی تۄں ڈردی سرکار نیں نوِیں نِیتی گھڑ لئی سی۔

نابھے دی جیلہ نُۄں ’اتی سُرکھِّئت‘ گھۄشِت کر دِتّا گِیا۔ اُس دے آلے-دُیالے سُرکھِّیا-پْربںدھّ سخت کر دِتّے گئے۔ کانُۄن وِچ سۄدھ کر کے اِک وِشیش ادالت دا گٹھن کِیتا گِیا۔ اُس ججّ دی کُرسی نُۄں جیلہ وِچ ڈاہِیا گِیا۔ وکھّ-وکھّ ادالتاں وِچ چلّدے مُکدّمِیاں نُۄں بدلائِیا گِیا۔ سُۄبے دِییاں باکی جیلہاں وِچ بںدّ سارے سِںگھّاں نُۄں نابھا جیلہ بدلݨ دا ہُکم سُݨائِیا گِیا۔

اِسے نِیتی تہِت اِس جیلہ وِچ بںدّ سِںگھّاں نُۄں تِیار رہِݨ لئی آکھِیا جاݨ والا سی۔

اِس نِیتی دی بھِݨک مِلدِیاں ہی جتھیدار نیں بَیٹھک بُلائی۔ پُٹّی جا رہی سُرںگّ دا جائِذا لِیا۔ جدۄں کِسے وی ڈھںگّ نال اِہ سمیں سِر مُکمّل ہُںدّی نذر ناں آئی تاں بھرے من نال فَیسلا لِیا گِیا کِہ سرکار نُۄں سِںگھّاں دے جیلہۄں فرار ہۄݨ دی یۄجنا دی سُۄہ ناں مِلے٬ اِس لئی پُٹّی سُرںگّ نُۄں پُۄر دِتّا جاوے۔

سال بھر دی مِہنت نُۄں مِٹّی ہیٹھ دبا کے سِںگھّ ہُکماں دی اُڈِیک کرن لگّے۔

مِیتا اِک سال سِںگھّاں نال رِہا سی۔ اُہناں دی سُہبت کارن اُہ سِںگھّ سج چُکّا سی۔ ادالت پہِلاں ہی اُس نُۄں اتّوادی گھۄشِت کر چُکّی سی۔ اِس لئی جتھیدار اُس نُۄں آپݨے نال نابھے لِجاݨا چاہُںدّے سن۔

جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں سِںگھّاں دی اِس مںگّ نال اسہِمتی پْرگٹائی۔ اُس نُۄں اتّوادی کاروائیِیاں والے کیس وِچ سذا ذرُۄر ہۄئی سی٬ پر اُہ اتّوادی نہِیں سی۔ اُس دا ناں سِںگھّاں دی سُۄچی وِچۄں کٹائُݨ لئی اُسنے سرکار نُۄں بھیجی آپݨی رِپۄرٹ وِچ ٹِپّݨی کِیتی٬ “مِیتا سِںگھّاں دا پْربھاو کبُۄلدا جا رِہا ہَے۔ جے اُس نُۄں نابھے بھیج دِتّا گِیا تاں اُس نیں پکّا اتّوادی بݨ جاݨا ہَے۔”

سرکار تۄں آپے بݨے اتّوادی کابُۄ نہِیں سن آ رہے۔ اُہ اِک سادھارن کَیدِینُۄں اتّوادی بݨن دا مَۄکا دیݨ دا خترا نہِیں سی سہیڑ سکدی۔ جیلہ سُپرڈَیںٹ دی ٹِپّݨی نال سہِمتی پْرگٹا کے سرکار نیں مِیتے دا ناں سِںگھّاں والی سُۄچی وِچۄں کٹّ دِتّا۔

اجّ سِںگھّاں نُۄں نابھے اتے مِیتے نُۄں پںچھِّییاں دی بَیرک وِچ بھیجِیا گِیا سی۔

سِںگھّ کَیدِییاں والی وردی نہِیں سن پائُںدے۔ اُںجھ اُہناں نیں آپݨی پُشاک تہِ کِیتی ہۄئی سی۔ تیڑ کُڑتا-پجاما پہِندے سن۔ سِر ’تے کالی پگّ بنّہدے سن۔ سردِییاں وِچ کالی لۄئی لَیںدے سن۔

اُہناں دی رِیسِیں مِیتا وی اُہۄ وردی پہِندا سی۔ پہِلاں-پہِل اِہ پُشاکپا کے اُہ آکڑ-آکڑ تُردا سی۔ ہُݨ کُجھ سمیں تۄں اُہ اِس وردی تۄںئُکتائِیاہۄئِیا سی۔ اُہ کاہلا سی٬ کدۄں اُہ بَیرک پُجّے اتے کدۄں اِس پُشاک تۄں کھہِڑا چھُڈاوے۔

مِیتا سِںگھّاں بارے کُجھ وی سۄچدا ہۄوے۔ سِںگھّاں نیں اُس بارے چںگّا ہی سۄچِیا سی۔ وِچھڑن تۄں پہِلاں اُہناں نیں اُس نُۄں کُجھ تۄہفے دِتّے سن۔

اُہناں وِچۄں اِک گُٹّ ’تے بنّہݨ والی سُنہِری گھڑی سی اتے اِک جیب وِچ پائُݨ والا ٹراںذِسٹر۔

اِک تݨِییاں والا وڈّا کھدّر دا جھۄلا۔ جھۄلے وِچ دۄ نویں کُڑتے-پجامے سن۔ اِک لۄئی٬ سفَید چادر٬ نوِیں دری اتے کھیس۔ کُجھ سٹِیل دے بھاںڈے۔ اُس دے اِک ہتھّ وِچ چار کِلّۄ والی پِیپی سی۔ پِیپی وِچ کھۄئے دِییاں پِنِّییاں اتے پںجِّیری سی۔

سِںگھّاں دا مُشکّتی ہۄݨ کارن مِیتے تۄں کَیدِییاں دے نال-نال جیلہ کرمچاری وی تْربکدے سن۔ مِیتے دا خِیال سی کِہ اُس رۄہب-دائب کارن اُس نُۄں بِناں تلاشِیئۄں اتے بِناں لُٹّ-کھۄہ تۄں بَیرک اںدّر جاݨ دِتّا جاویگا۔

مِیتے نیں سُݨ رکھِّیا سی کِہ تھاݨیدار دی ماں دے بھۄگ ’تے ہذاراں چمچے جُڑدے ہن۔ تھاݨیدار دے بھۄگ ’تے دس نہِیں آئُںدے۔ اُسے ترہاں جاپدا سی٬ سِںگھّاں دا رۄہب وی اُہناں دے نال ہی چلِیا گِیا سی۔

پںچھِّییاں دی بَیرک دے مُنشی نیں مِیتے نال سادھارن کَیدِییاں ورگا وِوہار کرنا شُرُۄ کِیتا۔

مِیتے نیں پہِلاں ہی دھاری ہۄئی سی کِہ جے مُنشی نیں ٹںگّ اڑائی تاں اُہ کھۄئے دِییاں پِنِّییاں والی پِیپی اُس دے ہوالے کر دیویگا۔ ملک بھاگۄ دی اِس کڑاہ پُۄری وِچۄں مِیتے نُۄں لہُۄ دی بُۄء آئُںدی سی۔

مُنشی بہُتا اڑِیا تاں اُہ کپّڑِیاں والا جھۄلا اُس دے ہوالے کر دیویگا۔ اُس لئی اِہ ہُݨ بیکار سن۔

اُس نُۄں بسّ گھڑی اتے ٹراںذِسٹر نال مۄہ سی۔

مُنشی جِویں ستّاں پتّݨاں دا تارُۄ سی۔ اُس نیں اُہۄ چِیذاں جھپٹِییاں جۄ مِیتے نُۄں پِیارِییاں سن۔

سبر دا گھُٹّ بھر کے مِیتا بَیرک اںدّر جا وڑِیا۔

 

 

22

رۄٹی-ٹُکّ تۄں وِہلے ہۄئے کَیدی ٹۄلِییاں بݨائی بَیٹھے سن۔ کۄئی تاش کُٹّ رِہاسی٬کۄئی گا-وجا رِہا سی۔ کۄئی بھںگّ رگڑ رِہا سی اتے کۄئی سُلفا پی رِہاسی۔

مِیتے نُۄں اُہناں دِناں دی یاد آئی٬ جدۄں اُہ آپݨے دھںدّے وِچ پُۄری ترہاں کھّبھِیا ہۄئِیا سی۔ اُدۄں سال وِچۄں اٹھّ مہِینے اُہ جیلہ وِچ رہِںدّا سی۔ جیلہ میلے واںگ لگّدی ہُںدّی سی۔ بہُتے کَیدی ہم-اُمر٬ ہم-پیشا اتے ہم-خِیال ہُںدّے سن۔ سارا دِن ہاسے-مذاک اتے کھیڈ-کُدّ وِچ لںگھّدا سی۔

اُس سمیں مِیتے دے واکفاں دا گھیرا بہُت وِشال سی۔ اِٹّ چُکّے تۄں مِتّر نِکل آئُںدا سی۔ اِک وار اُس نُۄں دِلّی دی اتے اِک وار کُلُّۄ دی جیلہ دی ہوا کھاݨی پئی سی۔ اُتھے وی اُس نُۄں جاݨکار مِل گئے سن۔

مِیتے نُۄں دھںدّا چھڈِّیاں کئی سال ہۄ گئے سن۔ دھںدّا چھڈّدے سمیں اُس نیں پکّا فَیسلا کِیتا سی کِہ کُجھ وی ہۄوے٬ مُڑ اِس رستے ’تے نہِیں چلّیگا۔ اِسے لئی اُس نیں پُراݨے ساتھِییاں نالۄں ناتا تۄڑ لِیا سی۔ ناں کدے اُس نیں کِسے نُۄں تھاں ٹِکاݨا دسِّیا سی٬ ناں کِسے تۄں پُچھِّیا سی۔

آپݨے اُس فَیسلے ’تے ہُݨ اُس نُۄں پچھتاوا ہۄ رِہا سی۔ کی پتا سی کدے مُسِیبت دا پہاڑ سِر ’تے آ ڈِگّیگا۔ کی پتا سی٬ اُمر بھر لئی جیلہ وِچ رہِݨا پَے جائیگا۔

پھیر وی مِیتے نیں پُۄری ترہاں آس نہِیں سی چھڈّی۔ جاپدا سی دِن کٹّی لئی اِتھے وی کۄئی واکف مِل جائیگا۔

آم بَیرکاں واںگ اِہ بَیرک وی کھچا-کھچ بھری ہۄئی سی۔ کِدھرے دری وِچھائُݨ لئی تھاں مِلُۄ جاں نہِیں؟ اِہ جائِذا لَیݨ لئی اُہ بَیرک نُۄں اِک سِرے تۄں دُۄجے سِرے تک گھۄکھݨ لگّا۔

اِنے وِچ تاش کھیڈ رہی اِک ٹۄلی وِچۄں اِک ہٹّا-کٹّا نَۄجوان اُٹھِیا۔اُسنے مِیتے دے پَیرِیں ہتھّ لائے اتے ’مِیتا اُستاد‘ آکھدا اُہ اُس نال لِپٹ گِیا۔

“بھۄلے تُۄں)” جپھّی ڈھِلّی ہُںدّے ہی مِیتے نیں جپھّی پائُݨ والے نُۄں پہِچاݨ لِیا۔

بھۄلا اُس دا سبھ تۄں چہیتا شاگِرد سی۔ اُس نُۄں اُس نیں پُتّاں واںگ پالِیاسی۔

ٹی.بی. دی بِیماری کارن جدۄں بھۄلے دی ماں مری سی٬ اُس سمیں اُس دی اُمر چھے-ستّ سال سی۔ مترےئی ماں نیں بھۄلے ’تے اُہ سبھ ذُلم کِیتے٬ جِنہاں دا ذِکر پُراݨے کِسّے کہاݨِییاں وِچ ہُںدّا ہَے۔ رۄذ دے ٹںٹّے تۄں تںگّ آئِیا بھۄلا اِک دِن گڈّی چڑھ گِیا۔ کِسے آسمی دا پِچھّا کردا مِیتا اُسے گڈّی وِچ سوار سی۔ گڈّی دی دَۄڑ امبّالے جا کے مُکّ گئی۔ سوارِییاں اُتر کے گھراں نُۄں چلِییاں گئیِیاں۔ بھوںتّرِیا بھۄلا چِںگھّاڑاں مارن لگّا۔ مِیتے نیں سواری دا کھہِڑا چھڈّ کے بھۄلے نُۄں سمبھّال لِیا۔ باںدری واںگ اُس نُۄں ہِکّ نال لا لِیا۔ بھۄلے نُۄں دیݨ لئی مِیتے کۄل سۄنا چاںدی تاں ہَے نہِیں سی۔ دھںدّے دے جِنّے گُر اُس نیں سِکھّے سن٬ اُہ سارے اُس دی جھۄلِیپا دِتّے۔ دِناں وِچ ہی بھۄلا اُڈار ہۄ گِیا اتے آپݨا شِکار آپ مارن لگّا۔

دھںدّے دا تِیاگ کردے سمیں مِیتے نیں پہِلاں بھۄلے نُۄں آپݨا وارِس گھۄشِت کِیتا اتے پھیر جیب-کترا برادری کۄلۄں آپݨا اِلاکا اُس نُۄں دِوائِیا۔

“اُستاد٬ تُۄں دھںدّا چھڈّ گِیا سی۔ پھیر اِتھے کِس ترہاں؟”

مِیتے کۄلۄں پِیپی اتے جھۄلا پھڑ کے اُس نُۄں آپݨے کھڈّے ولّ لِجاںدے بھۄلے نیں پُچھِّیا۔ مِیتے نیں سںکھّیپ شبداں وِچ آپݨی وِتھِیا سُݨا دِتّی۔

“اِہ میرا اُستاد مِیتا ہَے۔ جِس دِییاں سارا دِن مَیں گلّاں کردا ہُنّاں۔”

مِیتے دی آپݨے ٹۄلِیداراں نال جاݨ-پہِچاݨ بھۄلے نیں بڑے ماݨ نال کرائی۔

آپݨے اُستاد دے اُستاد لئی ستِکار پْرگٹ کرن لئی بھۄلے دے ٹۄلِیدار اُٹھّ کے کھڑے ہۄئے اتے اِک-اِک کر کے گۄڈِیں ہتھّ لائُݨ لگّے۔

بھۄلے دے چیلِیاں نیں اِک کمبّل دُۄہرا کر کے دری اُپر وِچھائِیا ہۄئِیا سی۔ اُس نُۄں اُہ گدّی کہِںدّے سن۔ اِس اُپر کیول اُستاد بَیٹھ سکدا سی۔

ستِکار وجۄں بھۄلے نیں اُہ گدّی آپݨے اُستاد نُۄں بخشی۔ آپ اہ آپݨے چیلِیاں کۄل بَیٹھ گِیا۔

مِیتے دا چیلِیاں وِچ رلݨ دا کۄئی اِرادا نہِیں سی۔ اِس لئی کمبّل اِکٹھّا کر کے اِک پاسے رکھّ دِتّا اتے سادھارن کَیدی واںگ دری اُپر بَیٹھ گِیا۔

بھۄلا اُستاد دا اِرادا سمجھ گِیا۔ اُہ اُستاد نُۄں جُرم دی دُنِییاں وِچ مُڑ شامل کرن لئی کاہلا نہِیں سی۔

“اُستاد٬ تُۄں سِںگھّ سج گِئَں؟” مِیتے دے پہِراوے تۄں اںدّاذا لا کے بھۄلے نیں پُچھِّیا۔

“نہِیں٬ خربُۄذِیاں ’چ رہِ کے خربُۄذا رںگّ پھڑن لگّ پِیا سی۔” پھیر مِیتے نیں سِںگھّاں دی بَیرک اںدّرلے تجربے اُہناں نال ساںجھے کِیتے۔

“لَے پہِلاں اِہ بھُلیکھا پائۄُ باݨا بدلِیئے۔”

آکھدے مِیتے نیں آپݨا جھۄلا چُکِّیا٬ اُس وِچۄں لابھ سِںگھّ کۄلۄں پہِلے دِن تۄہفے وِچ مِلِیا نواں کُڑتا-پجاما کڈھِّیا اتے پہِن لِیا۔

اُستاد دی منشا سمجھ کے بھۄلے نیں پہِلاں جردا پیش کِیتا اتے پھِر اُس دی منبھائُںدی ’پھۄر سُکیئر‘ دی سِگرٹ۔

مِیتے نُۄں بِیڑی سِگرٹ چھڈِّیاں کئی سال ہۄ گئے سن۔ تماکُۄ نال اُس نُۄں منۄں نفرت ہۄ گئی سی۔ ہُݨ ناں اُس دا دِل جردا لائُݨ نُۄں کردا سی٬ ناں سِگرٹ پِیݨ نُۄں۔

پر آپݨے آپ نُۄں اتے ساتھی کَیدِییاں نُۄں اِہ یکِین دِوائُݨ لئی کِہ اُہ سِںگھّ نہِیں ہَے٬ اُس نیں جردا لائِیا اتے سِگرٹ پِیتی۔

“اُستاد) ہُݨ سمَیک دا دَۄر چلّݨا چاہِیدا ہَے۔”

نںدُّۄ نُۄں جردا٬ سِگرٹ ’تے تسلّی نہِیں سی ہۄئی۔ اُہ دادا اُستاد دی بھرپُۄر سیوا کرنی چاہُںدّا سی۔

“تُۄں اُستاد بݨ گِئَں بھۄلے؟”

مِیتے نُۄں بھۄلے دے اُستاد بݨن ’تے خُشی دی تھاں افسۄس ہۄئِیا۔

“سادھ بݨ کے تُۄں نذارا دیکھ تاں لِیا اُستاد۔ رںڈّی رںڈّیپا کٹّ لئے پر مُشٹںڈّے کٹّݨ نہِیں دِںدّے۔ آپاں اِتھے ٹھِیک ہاں۔ اِہ میرے چیلے ہن۔ مَیں اِہناں بارے تَینُۄں دسّداہاں۔”

آکھدے بھۄلے نیں پہِلاں نںدُّۄ دے مۄڈھے ’تے ہتھّ رکھِّیا۔ نںدُّۄ دا باپ بھٹھّے ’تے اِٹّاں پتھّدا سی۔ بھٹھّے تۄں سَۄ غذ دی دُۄری ’تے سکُۄل سی۔ نںدُّۄ دا باپ چاہُںدّا سی٬ اُہ پڑھ-لِکھ کے اِس ذِلّت وِچۄں نِکلے۔ سرکاری نَۄکر نہِیں بݨ سکدا تاں گھٹّۄ-گھٹّ بھٹھّے دا مُنشی تاں بݨے۔ بڑے ارماناں نال اُس نیں نںدُّۄ نُۄں سکُۄل پائِیا پر اُہ سکُۄل سرکاری سی۔ ادھِیاپکاواں دی ساری دِہاڑی سوَیٹر بُݨدِیاں اتے چُغلِییاں کردِیاں لںگھّ جاںدی سی۔ نںدُّۄ دے گھر سکُۄل دا کمّ کرائُݨ والا کۄئی نہِیں سی۔ کمّ ناں کر کے لِیائُݨ کارن سکُۄل وِچ ادھِیاپکاواں کُٹّدِییاں سن۔ پڑھائی وِچ نالائِک ہۄݨ کارن گھرے باپُۄ کُٹّدا سی۔ مار تۄں ڈردا اُہ سکُۄلۄں ٹل کے کدے سٹیشن ’تے جا بَیٹھدا٬ کدے بسّ سٹَیںڈ ’تے۔ بھۄلے اتے نںدُّۄ دی مُلاکات بسّ سٹَیںڈ ’تے ہۄئی سی۔ آپݨا پرِوار چھڈّ کے اُہ ہُݨ پکّے تَۄر ’تے بھۄلے نال آ رلِیا سی۔

دُۄسرا چیلا راجُۄ پہاڑِییا سی۔ اُس دا باپ پِچھّے پہاڑ وِچ کتُۄرِیاں واںگ بچّے پَیدا کردا سی۔ مُںڈّے نُۄں چھے-ستّ سال دا ہُںدّے ہی اِدھر ہلوائی دی دُکان ’تے چھڈّ جاںدا سی۔ کھاݨ-پِیݨ دا اِںتذام ہلوائی دے ذِمّے ہُںدّا سی۔ تنخاہ اُہ سال بھر پہِلاں پھڑ کے لَے جاںدا سی۔ بارہاں-تیراں سال دا ہۄݨ ’تے وِیاہ دِںدّا سی۔ نُۄںہ نُۄں گھر رکھّ لَیںدا سی۔ دۄہاں جِییاں دی کمائی ’تے اُہ گُلشرے اُڈائُںدا سی۔

دِیوالی دے نیڑے ہلوائی دی دُکان ’تے کمّ ودھ جاںدا سی۔ نِیلا ہلوائی نَۄکراں نُۄں دِن رات جۄڑی رکھّدا سی۔ مُںڈّے تھکّ ناں جاݨ اِس لئی کدے بھُکّی اُبال کے دے دِںدّا سی۔ کدے افِیم کھُیا دِںدّا سی۔ ہۄر نَۄکراں واںگ راجُۄ نُۄں بھُکّی کھاݨ دی  لتّ لگّ گئی سی۔ دِیوالی بائد ناں اُہناں نُۄں بھُکّی مِلدی٬ ناں افِیم۔ تنخاہ وِچۄں پَیسا لَیݨ دا ہُکم نہِیں سی۔ بھُکّی خرِیدن دا ولّ اُس نُۄں بھُکّی ویچݨ والِیاں نیں سِکھائِیا۔ کہِںدّے٬ “ہلوائی نُۄں بتھیری وٹّت ہَے۔ دِن وِچ پںجّ-چار رُپئے کھِسکا لَیݨ نال اُس نُۄں کۄئی پتا نہِیں لگّݨا۔” کمائی گھٹدی ویکھ کے ہلوائی نُۄں شکّ ہۄݨ لگّا۔ کڑِکّی لا کے اُس نیں راجُۄ نُۄں چُۄہے واںگ مُۄںہ ماردے رںگّے ہتھِّیں پھڑ لِیا۔ نالے کُٹِّیا٬ نالے نَۄکرِیئۄں کڈھّ دِتّا۔ باپ دی چھِترَۄل تۄں ڈردا راجُۄ شہِر چھڈّݨ دِییاں ترکِیباں سۄچݨ لگّا۔

ہلوائی دی دُکان سٹیشن دے باہر سی۔ بھۄلا آپݨا وِہلا سماں اُتھے گُذاردا سی۔ دۄہاں دی پہِلاں تۄں جاݨ-پہِچاݨ سی۔ اَۄکھے ویلے بھۄلے نیں راجُۄ دی باںہ پھڑی۔ ہُݨ پرچھاویں واںگ اُہ ہمیشا بھۄلے دے نال رہِںدّا ہَے۔

بھۄلے دے چیلِیاں نیں مِیتے دی خُۄب سیوا کِیتی۔ ہُݨ واری اُس دی سی۔

آپݨا فرذ نِبھائُݨ لئی مِیتے نیں جھۄلے وِچۄں سٹِیل دِییاں پلیٹاں کڈھِّییاں اتے اُہناں وِچ ساری پںجِّیری اتے پِنِّییاں اُلٹا دِتِّییاں۔

“لئۄ٬ مُۄںہ مِٹھّا کرۄ۔”

آکھدے مِیتے نیں پلیٹاں بھۄلے ولّ کھِسکا دِتِّییاں۔

خُشی وِچ کھِیوے ہۄئے بھۄلے نیں مہاں بھۄج وِچ شامل ہۄݨ لئی آپݨے مِتّراں نُۄں آواذ مار لئی۔

بھۄلا نالے دۄستاں وِچ پِنِّییاں وںڈّدا رِہا٬ نالے آپݨے اتے اُستاد دی ہڈّ-بِیتی سُݨائُںدا رِہا۔

آنے-بہانے بھۄلا اُستاد نُۄں دسّݨ لگّا۔ ہُݨ اُہ اِکلّا رہِ جاݨ ’تے بڑائُݨ والا بھۄلا نہِیں ہَے۔ ہُݨ اُس دا ناں سُݨ کے لۄک ڈردے ہن۔ ہُݨ اُہ پںجّ-پںجّ سَۄ دی جیب نہِیں کٹّدا۔ سُپارِییاں لَیںدا ہَے۔ اُہ بھاںڈا-ٹھِیکر چۄری کرن دے جُرم وِچ جیلہ نہِیں آئِیا۔ مِیتے اُستاد واںگ اُس اُپر وی کتل دا کیس ہَے۔

بھۄلا جیلہ ’چ کُجھ دِناں دا پْراہُݨا ہَے۔ اُس دے جیلہۄں باہرلے دۄستاں نیں سبھ اِںتذام کر رکھِّیا ہَے۔ مُکدّمے دی سُݨوائی شُرُۄ ہُںدّے ہی اُس نیں بری ہۄ جاݨا ہَے۔

“بھۄلے٬ میرے ذِمّے کۄئی سیوا لا۔ ہُکم ہۄوے تاں اُستاد وِرُدھّ جھُۄٹھی گواہی دیݨ والے گواہاں وِرُدھّ ہُکمناما جاری کر دیواں۔”

بِلُّۄ اُستاد نُۄں مِیتے دے جھُۄٹھے مُکدّمے وِچ سذا ہۄݨ ’تے دُکھّ سی۔ اِس سذا لئی گواہ ذِمّیوار سن۔ بِلُّۄ نیں گواہاں نُۄں سبک سِکھائُݨ لئی آپݨے سہِیۄگ دی پیشکش کِیتی۔

بِلُّۄ پھڑھاں نہِیں سی مار رِہا۔ اُہ جۄ کہِںدّا سی٬ کر دِکھائُںدا سی۔

لۄک بِلُّۄ نُۄں ’سٹیشن دا بادشاہ‘ آکھدے سن۔ اِس لئی نہِیں کِہ اُہ سٹیشن دے پُل ’تے بَیٹھ کے مںگّدی مںگّتی دے پیٹۄں جمِّیا سی٬ بلکِہ اِس لئی کِئُںکِہ سٹیشن ’تے ہُںدّا ہر جُرم اُس دی سہِمتی نال ہُںدّا سی۔

بِلُّۄ دا گرۄہ مُسافِراں نال گھُلݨ-مِلݨ, اُہناں دا دِل جِتّݨ اتے پھیر کھاݨ-پِیݨ ساںجھا کرن دا ماہِر سی۔ اُہ کھاݨ-پِیݨ والے سامان وِچ نشِیلا پدارتھ مِلا کے سواری نُۄں کھوا دِںدّے سن۔ سواری جدۄں بیہۄش ہۄ جاںدی٬ اُہ سامان لَے کے پتّرا واچ جاںدے۔ سٹیشن چھۄٹا سی۔ دِن وِچ دۄ شِکار مار ہُںدّے سن۔ پِچھلے کُجھ مہِینِیاں تۄں اُہناں دے دِن گردش وِچ سن۔ اُہناں ورگے کمّ کرن والی اِک ہۄر ٹۄلی سٹیشن ’تے اُتری سی۔ تِنّ-چار دِناں وِچ اُہناں نیں اٹھاراں-وِیہ چینِییاں جھپٹ لئیِیاں۔ ریلوے وِبھاگ دے نال-نال ریلوے پُلِس دی بدنامی ہۄݨ لگّی۔  ماملا دِلّی تک پُجّ گِیا۔ ریل وِبھاگ نیں مُسافراں نُۄں چَۄکس کرن لئی سٹیشن اُپر وڈّے-وڈّے بۄرڈ لگوا دِتّے۔ نال ہر پںدّراں-مِںٹّاں بائد لائۄُڈ سپِیکر تے چِتاونی دیݨی شُرُۄ کر دِتّی۔ سُچیت ہۄئے مُسافراں نیں اݨجاݨ بںدِّیاں نال کھاݨا-پِیݨا تاں دُۄر٬ گلّ تک کرنی وی چھڈّ دِتّی۔

ماملے دے ٹھںڈھّا ہۄݨ تک بِلُّۄ ہۄراں نُۄں واردات دا ترِیکا بدلݨا پِیا۔

اُہناں نیں اِک پُراݨا تھری-وہِیلر خرِید لِیا۔ سوارِییاں چڑھائُݨ لئی تھری-وہِیلر نُۄں سٹیشن اگّے کھڑھائُݨ لگّے۔ ٹۄلی دے دۄ-تِنّ مَیمبر پہِلاں ہی سوارِییاں بݨ کے تھری-وہِیلر وِچ بَیٹھ جاںدے۔ جدۄں کۄئی مالدار سواری تھری-وہِیلر وِچ بَیٹھدی٬ اُہ تھری-وہِیلر لَے کے تُر پَیںدے۔ سُنّسان جگہا ’تے لِجا کے سواری نُۄں لُٹّ لَیںدے۔ کُجھ مُسافر نںگّ-ملںگّ ہ کے گھر نُۄں مُڑ جاںدے۔ کُجھ تھاݨے پُجّ جاںدے۔ پُلِس والے تھۄڑھی-بہُت بھجّ-نٹھّ کر کے ماملا ٹھپّ دِںدّے۔

اِک فُرتِیلی سواری نیں بیڑی وِچ وٹّے پا دِتّے۔ سواری کدے ٹَیمپُۄ یُۄنِیئن دی پْردھان رہی سی۔ اُہ سبھ ٹَیمپُۄ والِیاں نُۄں جاݨدی سی۔ بِلُّۄ ہۄراں دے ہُلِیئے دسّ کے اُس نیں پُلِس کںٹّرۄل رُۄم تۄں سبھ ناکِیاں ’تے فۄن کروا دِتّے۔ چَۄکس ہۄئی پُلِس نیں گِرۄہ دے کھِںڈّݨ تۄں پہِلاں اُہناں نُۄں دبۄچ لِیا۔

جیلہ بِلُّۄ لئی سہُرے گھر واںگ سی۔ آئُݨا-جاݨا لگّا رہِںدّا سی۔ اِںس وار جیلہ آئُݨ ’تے اُس نُۄں خُشی ہۄئی سی۔ جیلہ وِچ اُس دا بھۄلے اُستاد نال واہ پِیا سی۔ بھۄلے نیں وکھّ-وکھّ گِرۄہاں دے اُستاداں نُۄں اِکٹھّے کر کے یُۄنِیئن بݨا رکھّی سی۔ بِلُّۄ نُۄں اِس یُۄنِیئن وِچ شامِل ہۄݨ دا سدّا مِلِیا سی۔ دھںدّے دے گُر بِلُّۄ نُۄں پہِلاں بتھیرے آئُںدے سن۔ یُۄنِیئن نیں اُس نُۄں مُکدّمے وِچۄں بری ہۄݨ دے گُر دسّے۔ اُہناں وِچۄں اِک گُر ڈرا-دھمکا کے گواہاں نُۄں گواہی تۄں مُکرائُݨا سی۔ بِلُّۄ ہۄری سبھ جیلہ دے اںدّر سن۔ گواہاں نُۄں ڈرائے تاں کَۄݨ? یُۄنِیئن دے مَیمبر بݨدے ہی اِہ سمسِّیا ہلّ ہۄ گئی۔ جھٹّ باہرلے مَیمبراں نیں گواہاں نُۄں سمجھائِیا٬ ’جے ادالت وِچ جا کے گواہی دِتّی٬ باہر نِکلدے ہی اُستاد نُۄں مِلی سذا نالۄں دُگّݨی سذا مِلیگی۔” ڈردے گواہاں نُۄں کمبّݨی چھِڑ گئی۔ بِلُّۄ دے مُکدّمے دے سارے گواہ مُکّر چُکّے سن۔ اُہ بری ہۄݨ والا سی۔

“کملِیا٬ میرے مُکدّمے دا فَیسلا ہۄ چُکِّیا ہَے۔ ہُݨ کِہڑے گواہاں نُۄں مُرکائیںگا؟”

مِیتے نیں بِلُّۄ دا دھنّواد کِیتا اتے آپݨے مُکدّمے دی ستھِتی سمجھائی۔

“پھیر ہائی کۄرٹ لئی ودھِییا وکِیل کر دِںدّے ہاں۔ پہِلاں اُہ ذمانت کرائیگا٬ پھیر بری٬ پَیسا یُۄنِیئن دیویگی۔”

مِیتے دی مدد وِچ اُستاد نِیلے خاں پِچھّے نہِیں سی رہِݨا چاہںدّا۔ یُۄنِیئن دا مَیمبر بݨ کے اُس نُۄں جِس گلّ دا سبھ تۄں ودھّ فائِدا ہۄئِیا سی٬ اُہ اُہۄ سُجھاء پیش کرن لگّا۔

“ایکے وِچ برکت ہُںدّی ہَے٬” اِس ٹۄٹکے دی سمجھ نِیلے خاں نُۄں یُۄنِیئن دا مَیمبر بݨ کے آئی سی۔

اُس دے گِرۄہ وِچ ستّ مَیمبر سن۔ اُہ ستّے ہُݨ اُس دے نال سن۔ اجّ کلّہ ’کالے کچھِّیاں والے‘ گِرۄہ دے ناں نال مشہُۄر سن۔

پہِلاں اُہ اِس ترہاں دے نہِیں سن۔ بِہارۄں رُذگار دی بھال وِچ اِدھر آئے سن۔ آئُںدے ہی اِک فَیکٹری وِچ کمّ وی مِل گِیا۔ جلدی ہی ہتھّ سُکھالا ہۄ گِیا۔ اُسے سَۄکھ نیں اُہناں دے مُجرم بݨن دی نِیںہ رکھّی۔ ہۄلی والے دِن دارُۄ پی کے اُہناں ہلّڑباذی کِیتی۔ شام نُۄں ہُلّڑباذی لڑائی وِچ بدل گئی۔ رات نُۄں اِہ لڑائی اُہناں نُۄں ہوالات لَے گئی۔

اُہناں نُۄں چھڈّݨ لئی پُلِس نیں جِنّے پَیسے اُہناں کۄلۄں مںگّے٬ اۄنے ناں اُہناں کۄل سن ناں اُہناں دیݨے سن۔ اُہناں سۄچِیا اسِیں کِہڑا کِسے دا سِر پاڑِیا ہَے۔ آپس وِچ ’تُۄں-تُۄں مَیں-مَیں‘ ہۄئے ہاں۔ ساڈا راذِیناما ہۄ گِیا۔ آپے دۄ-چار دِناں بائد چھڈّ دیݨگے۔

پر ماملا ہۄر ہی رُۄپ دھار گِیا۔

اُس تھاݨے دے تھاݨیداراں نیں پہِلے مہِینے ’ڈکَیتی دی تِیاری ’چ رُجھّے‘ چار گِرۄہ پھڑے سن۔ اِس وار مہِینے دے اخِیر وِچ اِک گِرۄہ وی ہتھّ نہِیں سی لگّا۔ افسراں دِییاں جھِڑکاں تۄں ڈردی اتے مںگّے پَیسے ناں دیݨ دے ہٹھّ تۄں کھِجھی پُلِس نیں جھٹّ اِہناں ’تے اِس دھارا تہِت مُکدّما درج کر دِتّا۔ مُکدّما مذبُۄت کرن لئی پُلِس نیں کِسے کۄلۄں دیسی پِستَۄل اتے کِسے کۄلۄں چاکُۄ پھڑِیا دِکھا دِتّا۔

اُہنِیں دِنِیں ’کالے کچھِّیاں والا‘ گِرۄہ سچّمُچّ سرگرم سی۔ آئے دِن لُٹّ-کھسُٹّ اتے مار-کُٹائی ہُںدّی سی۔ ہالات نُۄں دھِیان وِچ رکھّدِیاں ججّ نیں پہِلاں اُہناں نُۄں ذمانت ’تے چھڈّݨۄں ناںہ کر دِتّی٬ پھیر تیذی نال سُݨوائی مُکمّل کر کے تِنّ-تِنّ سال دی سذا سُݨا دِتّی۔

پِچھّۄں بَۄرِییا برادری نال سمبّںدھِّت کالے کچھِّیاں والِیاں دا اسلی گِرۄہ پھڑِیا گِیا۔ اُہ وی نِیلے خاں والی بَیرک وِچ پُجّ گئے۔

آپݨا بھائیِچارا منّ کے بَۄرِییاں نیں اُہناں نُۄں آپݨے گِرۄہ وِچ شامل کر لِیا اتے کمّ-کار دے ڈھںگّ سِکھا دِتّے۔

تِنّ سال بائد ناں اُہ ہتھِّیں کمّ کرن دے یۄگ رہے٬ ناں اُہناں نیں اِس دی ذرُۄرت سمجھی۔ مِہنت مذدُۄری نالۄں اِس دھںدّے وِچ دِہاڑی سَۄکھی اتے ودھّ مِلدِیسی۔

ہُݨ کدے اُہ پھڑے جاںدے سن٬ کدے چھُٹّ جاںدے سن۔

نِیلے خاں دے اُستاد سارے سُۄبے وِچ مار کردے سن۔ اُہناں نیں ہر تھاں آپݨے پکّے وکِیل کِیتے ہۄئے سن۔ ہر مہِینے اُہناں نُۄں بجھّوِیں فِیس دِںدّے سن۔ جدۄں گِرۄہ دا کۄئی مَیمبر پھڑِیا جاںدا٬ وکِیل آپے پَیروی شُرُۄ کر دِںدّا۔ وکِیل ہائیِکۄرٹ تک تاراں کھڑکا دِںدّا٬ “پُلِس نیں میرے سائِل نُۄں سٹیشن تۄں چُکّ لِیا ہَے۔ جھُۄٹھے مُکدّمے وِچ پھسائے جاݨ دا ڈر ہَے۔” پھڑے مَیمبر ’تے کِہڑا کیس بݨائِیا جاوے؟ اِہ سۄچدی-سۄچدی پُلِس کئی دِن لںگھّا دِںدّی سی۔ تار دے آدھار ’تے اُہناں دی گْرِفتاری پُلِس ولّۄں دِکھائی گْرِفتاری تۄں پہِلاں ہی سِدھّ ہۄ جاںدی سی۔ شکّ دے آدھار ’تے اُہ بری ہۄ جاںدے سن۔

بَۄرِییاں ولّۄں ورتِیا جاںدا اِہ گُر نِیلے خاں نیں یُۄنِیئن والِیاں نُۄں دسِّیا۔ یُۄنِیئن والِیاں نیں جھٹّ اِس نُۄں اپݨا لِیا۔ یُۄنِیئن نیں ہائی کۄرٹ تک پکّے وکِیل کر لئے٬ اُہ وی اُچّ کۄٹی دے۔ بجھّوِیں فِیس مِلݨ دے لالچ وِچ چںگّے وکِیل سستے بھاء مِل گئے۔ دۄہاں دھِراں نُۄں فائِدا ہۄئِیا۔ ہر مَیمبر نُۄں دۄ-تِنّ سَۄ رُپئے مہِینا دیݨا پَیںدا سی۔ وکِیلاں دا بُۄںد-بُۄںد نال گھڑا بھر جاںدا سی۔

یُۄنِیئن دے اِس اُدّم دے سِٹّے چںگّے نِکل رہے سن۔ پہِلاں پُلِس پھڑے دۄشی نُۄں کئی-کئی دِن تھاݨے بِٹھائی رکھّدی۔ یُۄنِیئن دے وکِیل ہُݨ جھٹّ ہائی کۄرٹ دا ریڈ کروا دِںدّے ہن۔ ڈردی پُلِس پھڑن سار مُکدّما درج کردی ہَے۔ پہِلاں بِناں کارن مَیجِسٹْریٹ دس-دس دِناں دا پُلِس رِماںڈ دے دِںدّا سی۔ ہُݨ اِک-دۄ دِناں تۄں ودھّ نہِیں دِںدّا۔ ہڈّ ٹُٹّݨۄں بچ جاںدے ہن۔ اگّے پُلِس پھڑدی کُجھ سی٬ پائُںدی کُجھ سی۔ ہُݨ ہیراپھیری دی سمبھّاونا گھٹ گئی ہَے۔ اگّے وکِیلاں دِییاں فِیساں تۄں ڈردے چھۄٹے-مۄٹے مُجرم اپِیل نہِیں سن کردے۔ کئی وار جھُۄٹھے مُکدّمے وِچ سذا کٹّݨی پَے جاںدی سی۔ ہُݨ ہر فَیسلے وِرُدھّ اپِیل ہُںدّی سی۔ بہُتِییاں اپِیلاں منذُۄر ہُںدِّییاں سن۔

اِسے لئی نِیلے خاں چاہُںدّا سی کِہ اُستاد نُۄں وکِیل یُۄنِیئن ولّۄں کر کے دِتّا جاوے۔

“نہِیں بھائی) میرا کیس سمّتی لڑ رہی ہَے۔ مَینُۄں اُہناں ’تے پُۄری تسلّی ہَے۔ اُہ میری اپِیل منذُۄر کروا کے چھڈّݨگے۔”

مِیتے نُۄں آپݨے سمرتھکاں ’تے بھرۄسا سی۔

“بابِئۄ) سمّتی والِیاں دا کھہِڑا چھڈّۄ۔ اُہناں بابُۄیاں تۄں کُجھ نہِیں ہۄݨا۔ لۄہے نُۄں کٹّݨ لئی لۄہا چاہِیدَے۔ اِہ کیس ساڈے ہوالے کرۄ۔ پھیر دیکھۄ ساڈے ہتھّ۔ دِناں وِچ بری کروا دیواںگے۔”

پٹّ ’تے تھاپی مار کے بںتّے فَۄجی نیں پھڑھ ماری۔

 

 

 

 

“پہِلاں مَیں تُہاڈے واںگ سۄچِیا کردا سی٬ پر مِتّرۄ٬ ودھِییا ذِںدّگی جِئۄُݨ دا اِہ ترِیکا نہِیں۔ اَۄکھا رہاں٬ سَۄکھا رہاں٬ ہُݨ مَیں پہِلے راہ نہِیں پَیݨا۔”

مِیتے نیں گلّ مُکائی۔

“اُستاد) اِک گلّ دسّ۔ نویں راہ پَے کے کھٹِّیا کی؟ اُمر کَید۔ ہَے ناں۔ پںچھِّییاں ورگی پہِلی بیفِکر ذِںدّگی وِچ کی گھاٹ سی؟ جے تُۄں پہِلاں والا مِیتا اُستاد ہُںدّا٬ ناں تَینُۄں پُلِس اِس مُکدّمے وِچ گھڑِیسدی٬ ناں گواہ جھُۄٹھی گواہی دیݨ دی ہِمّت کردے۔ سانُۄں تیرا اِہ راہ چںگّا نہِیں لگّدا۔”

مِیتے نال ہۄئے دھکّے کارن بھۄلا تلخ ہۄݨ لگّا۔

“کۄئی نی٬ سمّتی والِیاں نُۄں آ لَیݨ دے٬ سۄنُۄں اُہناں نال مِلاواںگا۔ پھیر سۄنُۄں پتا لگُّۄ اسلی راہ کِہڑا ہَے۔”

مِیتے نُۄں آپݨی گلّ مُکائُݨ لئی بہُتے ترک نہِیں سن دیݨے آئُںدے۔ اِس لئی باکی دی گلّ اُس نیں سمّتی ’تے چھڈّ دِتّی۔

“کَۄݨ سِدھّے راہ ’تے ہَے اتے کَۄݨ پُٹھّے٬ اِہ گلّ چھڈّۄ۔ آئۄ٬ ہُݨ اُستاد دے مِلݨ ’تے جشن منائیِئے۔” پںجِّیری ختم کر کے ہتھّ جھاڑدے نِیلے خاں نیں ترک-بترک نُۄں بںدّ کرن دی گھۄشݨا کِیتی۔ پھیر خُشی-خُشی اُہ رات نُۄں منائے جاݨ والے جشن دی تِیاری وِچ رُجھّ گئے۔

 

 

23

سںگھّرش سمّتی دے کمّ دِییاں خبراں دُۄر-دُۄر تک پھَیلݨ لگِّییاں۔ پُلِس ولّۄں دھکّے وِرُدھّ لۄک فرِیاد لَے-لَے آئُݨ لگّے۔ جھُۄٹھے کیساں وِچ پھسے اتے جیلہاں وِچ سڑدے بیکسُۄر کَیدِییاں دِییاں درخاستاں آئُݨ لگِّییاں۔

ہلکے وِچ کمّ کردِییاں چھۄٹِییاں-چھۄٹِییاں سںسّتھاواں نیں سمّتی ولّ رُخ کِیتا۔ اِہ سںسّتھاواں آپݨے تَۄر ’تے سرکار٬ پُلِس جاں ادالت نال نجِٹھّݨ دے یۄگ نہِیں سن۔ بُۄںد-بُۄںد رل کے سمُںدّر دا رُۄپ دھار سکدی ہَے۔ آپݨے آپ نُۄں سمُںدّر وِچ سمائُݨ لئی اِہ سںسّتھاواں آپݨے سہِیۄگ دی پیشکش کرن لگِّییاں اتے آپݨِییاں سمسِّیاواں وی لَے کے آئُݨ لگِّییاں۔

سںگھّرش سمّتی دا اُتشاہ ودھݨ لگّا۔ کارکُنّاں نُۄں مہِسُۄس ہۄݨ لگّا کِہ “اِکلّے پالے مِیتے نُۄں بری کرائُݨ نال مسلا ہلّ نہِیں ہۄݨا٬ اُہناں ورگِیاں دی گِݨتی دِنۄ-دِن ودھ رہی ہَے۔ اِس بارے سۄچݨا چاہِیدا ہَے۔”

سمّتی نُۄں اِہ وی مہِسُۄس ہۄݨ لگّا٬ “سںگھّرش نُۄں تھاݨے کچہِری تک سِیمت رکھّ کے اسل مںذِّل پْراپت ہۄݨ والی نہِیں۔ لڑائی دا گھیرا وسِیہ کرنا پئیگا۔ سںگھّرش نُۄں سڑکاں تک لِجاݨا پئیگا۔ جن-سادھارن نُۄں نال جۄڑنا پئیگا۔”

سۄچ-وِچار بائد سمّتی نیں اَیلان کِیتا٬ “سمّتی ہر اُس وِئکتی لئی کانُۄنی سںگھّرش کریگی٬ جِس نال تھاݨے جاں کچہِری وِچ دھکّا ہۄئِیا ہَے۔”

اِہ اَیلان ہُںدِّیاں ہی سبھ تۄں پہِلاں اِستری سبھا نیں سمّتی ولّ ہتھّ ودھائِیا۔ سبھا نُۄں اجِہے کئی ماملِیاں وِچ سمّتی دی سہائِتا دی ذرُۄرت سی۔ جِنہاں وِچ اَۄرتاں نال سراسر دھکّا ہۄئِیا سی۔ آپݨے سِیمت سادھناں اتے کانُۄن دی جاݨکاری دی گھاٹ کارن اِستری سبھا چاہُںدّی ہۄئی وی پِیڑت اَۄرتاں دی مدد نہِیں سی کر سکی۔

پْردھان اِںدرجِیت کَۄر دی پُرذۄر سِفارش سی کِہ نَۄجوان کُڑِییاں نُۄں ورگلا کے اُہناں کۄلۄں دھںدّا کرائُݨ دے دۄش وِچ بںدّ نِیلم نُۄں تُرںتّ کانُۄنی سہائِتا دِتّی جاوے۔

ایڈذ ورگی بھِیانک بِیماری نال پِیڑت نِیلم جے ہفتے دے اںدّر-اںدّر باہر ناں آئی تاں اُس دی لاش باہر آئیگی اتے جے اِںجھ ہۄئِیا تاں اِس دی ذِمّیوار اِستری سبھا ہۄئیگی۔

نِیلم دی اِہ دُردشا سبھا دی اݨگہِلی اتے لاپْرواہی کارن ہۄئی سی۔

اُہنِیں دِنِیں اخباراں وِچ پُلِس دے سۄہلے گائے جا رہے سن۔ پُلِس نیں نَۄجوان کُڑِییاں کۄلۄں دھںدّا کرائُݨ والے اِک بہُت وڈّے گِرۄہ دا بھںڈّا پھۄڑ دِتّا سی۔ چھاپے دَۄران گِرۄہ دی سرگنا نِیلم دے گھرۄں اِک سۄلہاں سال دی کُڑی برامد ہۄئی سی۔ نِیلم کِس ترہاں اُس کُڑی نُۄں اِس دھںدّے وِچ لِیائی اتے کِس-کِس ترہاں اُس نُۄں ذلِیل کِیتا٬ اِس دے کِسّے لُۄݨ-مِرچ لگّ-لگّ اخباراں وِچ چھپ رہے سن۔

پُلِس کۄل درج کرائے آپݨے بِیان وِچ کُڑی نیں دسِّیا کِہ اُہ اناتھ سی۔ اُس دے ماں-باپ دی مَۄت بچپن وِچ ہی ہۄ گئی سی۔ نِیلم اُس دی ماسی سی۔۔ راجی نُۄں اُس دی چاچی کۄلۄں اُہ اِہ کہِ کے لَے آئی سی کِہ ماسی اُس نُۄں دِل دا ٹُکڑا بݨا کے رکھّیگی٬ پر کُڑی دے جوانی وِچ پَیر دھردِیاں ہی ماسی نیں اُس دی جوانی دا مُلّ وٹّݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ پَیسے دی ہوس کارن نِیلم راجی نُۄں اِکۄ رات وِچ پںجّ-پںجّ٬ ستّ-ستّ بںدِّیاں اگّے پیش کردی سی۔ پیںڈُۄ شرابی گاہکاں نُۄں کُڑی مساں مِلدی سی۔ اُہ اُسنُۄں ہابڑ کے پَیںدے سن۔ کُڑی دی ہڈّی-ہڈّی نۄچ دِںدّے سن۔ اُس دا کئی وار گربھپات ہۄ چُکّا سی۔ اِلاج دی گھاٹ کارن اُس دے اںدّر ذخم ہۄ گئے سن اتے ذخماں وِچ پِیک پَے گئی سی۔ پُلِس دے چھاپِیاں تۄں ڈردی نِیلم ہر مہِینے گھر اتے ہر چھِماہی پِںڈّ بدل لِیا کردی سی۔ گْرِفتاری سمیں راجی دا جۄ ہال سی اُس تۄں نِیلم دے جںگّلی سُبھاء دی اَۄرت ہۄݨ دا سبُۄت مِلدا سی۔ کُڑی دے سرِیر وِچۄں بُۄء ماردی سی۔ اِک ہفتے تۄں اُہ نہاتی نہِیں سی۔ اُس دے کپّڑے مَیلے-کُچَیلے ہی نہِیں٬ ٹاکِییاں لگّے وی سن۔ ہتھّاں-پَیراں اُپر مَیل جمّی ہۄئی سی۔ چھۄٹی اُمر وِچ ہی اُہ کئی بِیمارِییاں سہیڑ بَیٹھی سی۔ پتا نہِیں مرد کِس ترہاں اُس دے نیڑے جاںدے ہۄݨگے۔

پُلِس نیں اِک ہۄر بِیان داغِیا سی۔ نِیلم نیں راجی ورگِییاں کئی کُڑِییاں نُۄں وسّ وِچ کِیتا ہۄئِیا سی۔ لُک-چھِپ کے پہِلاں اُہ نںگِّییاں کُڑِییاں دِییاں تسوِیراں کھِچّ لَیںدی سی اتے پھیر تسوِیراں دِکھا-دِکھا اُہناں نُۄں ڈرائُںدی سی۔ بدنامی تۄں ڈردِییاں کُڑِییاں اُہۄ کردِییاں سن٬ جۄ نِیلم آکھدی سی۔

خبراں پڑھ کے اِستری سبھا ہرکت وِچ آ گئی۔ سبھا نیں نِیلم وِرُدھّ جلُۄس کڈھِّیا اتے سخت کاروائی دی مںگّ کِیتی۔ ادالت ولّۄں درخاست دے کے راجی نُۄں ناری نِکیتن بھیجݨ دی تھاں آپݨے کۄل ٹھہِرائُݨ دی اِجاذت لَے لئی سی۔

اِستری سبھا دی سیوا ’تے دھِجّݨ اتے سبھا دے آپݨی ہمدرد ہۄݨ دے یکِین بائد راجی نیں جۄ رام کہاݨی سُݨائی٬ اُس نیں کہاݨی دا رُکھ مۄڑ دِتّا۔

اسلِیئت اِہ سی کِہ نِیلم راجی دی ماں سی۔ بدنامی تۄں ڈردی اُہ اُس نُۄں آپݨی بھاݨجی آکھدی سی۔ راجی دا باپ ٹرکّ ڈرائیِور سی۔ بہُتی دیر گھرۄں باہر رہِںدّا سی۔ باہرۄں ایڈذ دی بِیماری سہیڑ لئی۔ پتا لگّدِیاں ہی مالک نیں چھُٹّی کر دِتّی۔ گھر وِچلا سارا پَیسا-دھیلا وی اُس نُۄں بچا ناں سکِیا۔ مرن تۄں پہِلاں اُہ نِیلم نُۄں ایڈذ دا تۄہفا دے گِیا۔ نِیلم تۄں ناں آپݨے سرِیر دی سمبھّال ہۄ رہی سی ناں دھی دی اِذّت دی۔ ’ماڑے دی رنّ سبھ دی بھرجائی‘ واںگ ہر لںڈّا چِڑا راجی ’تے اکھّ رکھّݨ لگّا۔ اِکلّی اتے بیوسّ سمجھ کے کئیِیاں نیں اُس نُۄں گھیرِیا وی۔ اِک ناں اِک دِن کُڑی دی اِذّت داء ’تے لگّݨی سی۔ سۄچ کے نِیلم نیں راجی نُۄں خُد اِس دھںدّے وِچ پا لِیا۔ سۄچِیا جِںنیں دِن سُکھ دی رۄٹی مِلُۄ٬ اُنے دِن سہی۔

سرِیر ویچ کے وی سُکھ دی رۄٹی نسِیب ناں ہۄئی۔ کِسے گاہک دا دِل کردا٬ دۄ پَیسے دے جاںدا۔ ناں دِل کردا دھکّا کر کے تُردا بݨدا۔ تِیوِییاں نِماݨِییاں ناں برابری کر سکدِییاں سن٬ ناں رَۄلا پا سکدِییاں سن۔ اِسے کارن راجی دی اِہ ہالت ہۄئی سی۔

ناں نِیلم نیں کِسے ہۄر کُڑی دی فۄٹۄ کھِچّی سی٬ ناں کِسے کۄلۄں دھںدّا کرائُںدِیسی۔

پُلِس دے جھُۄٹھ نُۄں نںگّا کرن لئی اِستری سبھا نیں پھیر رۄس مُذاہرا کِیتا سی۔

پاج کھُلّہݨ تۄں ڈردی پُلِس نیں جھٹّ چلان تِیار کر کے ادالت وِچ پیش کر دِتّا۔

یاد-پتّر لَے کے گئے اِستری سبھا دے نُمائِںدِیاں نُۄں پُلِس کپتان نیں مِٹھِّییاں-مِٹھِّییاں گلّاں مار کے مۄڑ دِتّا۔

“مُکدّما ادالت دے وِچار ادھِین ہَے۔ ہُݨ جۄ کُجھ کریگی٬ ادالت کریگی۔ پُلِس کُجھ نہِیں کر سکدی۔ تُہانُۄں آپݨا پکھّ ادالت وِچ پیش کرنا چاہِیداہَے۔”

ادالت دے کمّ وِچ دخل دیݨ تۄں ڈردی سبھا جلسے-جلُۄس بںدّ کر کے گھر بَیٹھ گئی سی۔

اِستری سبھا نُۄں ہُݨ سمجھ آئی سی۔ سںگھّرش سمّتی واںگ چلّدے مُکدّمے دَۄران لۄک-رائے تِیار کر کے سںگھّرش کِیتا جا سکدا سی۔

نِیلم دی بِیماری دِنۄ-دِن ودھ رہی سی۔ جیلہ ڈاکٹر جاݨ-بُجھ کے اُس دی بِیماری چھُپا رِہا سی۔ اُس دی بِیماری دا اِلاج ناں جیلہ ہسپتال وِچ سی تے ناں سِول ہسپتال وِچ۔ ذمانت اُپر رِہاء ہۄݨ بائد اُسدا اِلاج سمبھّو ہۄ سکدا سی۔ سمّتی اُس دی ذمانت کرائے۔ سبھا اُس دا اِلاج کرائیگی۔

سمّتی نیں جھٹّ نِیلم دے مُکدّمے دی پَیروائی آپݨے ذِمّے لَے لئی۔

 

 

 

 

24

بیسہارا اتے غرِیب بچِّیاں دی سہائِتا لئی پڑھے-لِکھے نَۄجواناں ولّۄں  بݨائی سںسّتھا ہَیلپلائیِن آپݨے کمّ دا گھیرا وسِیہ کرنا چاہُںدّی سی۔ سںسّتھا نیں آپݨے کمّ دی شُرُۄیات سکُۄلی بچِّیاں نُۄں وردِییاں٬ پُستکاں اتے لِکھݨ سمگّری وںڈّ کے کِیتی سی۔

چںگّے سِٹّے نِکلدے دیکھ کے شہِر دے پتوںتّے سجّݨ سہائِتا لئی ہتھّ ودھائُݨ لگّے۔

اُتشاہت ہۄئے نَۄجواناں نیں پڑھائی دے نال-نال کمذۄر اتے بِیمار بچِّیاں نُۄں ڈاکٹری سہائِتا دیݨ دا بِیڑا چُکّ لِیا۔ دۄ ڈاکٹراں نیں مہِینے وِچ اِک-اِک دِن بچِّیاں دے مُفت ڈاکٹری مُیائِنے لئی راکھواں کر دِتّا۔ دوائی اتے ہۄر لۄڑِیںدی سمگّری اُپلبدھ کرائُݨ دی ذِمّیواری اَین.آر.آئی. (نان رَیذِیڈَیںٹ اِںڈِیئن) سبھا نیں سمبھّال لئی۔

جِہڑے پیںڈُۄ بچِّیاں نیں کدے شہِر دا ریلوے سٹیشن نہِیں سی دیکھِیا٬ اُہناں نُۄں پہاڑاں دی سَیر کرائُݨ لئی گرِین ٹراںسپۄرٹ کمپّنی نیں آئے مہِینے اِک بسّ بھیجݨ دی ذِمّیواری لَے لئی۔ لںگّر دا پْربںدھّ ٹرکّ یُۄنِیئن دے ذِمّے سی۔

پِچھلے کُجھ سمیں تۄں ہَیلپلائیِن والِیاں نُۄں اِک نوِیں سمسِّیا نیں گھیرِیا ہۄئِیا سی۔ شہِرِییاں ولّۄں ہَیلپلائیِن کۄلۄں جیلہ وِچ بںدّ کُجھ بچِّیاں ولّ دھِیان دیݨ دی مںگّ کِیتی جا رہی سی۔ سںسّتھا مُسِیبت وِچ پھسے بچِّیاں دی سہائِتا کرنا چاہُںدّی سی٬ پر سہائِتا کِس ترہاں کِیتی جاوے٬ اِہ سمجھ نہِیں سی آ رہی۔

ہَیلپلائیِن دا ڈائِرَیکٹر٬ ترسیم٬ جیلہ ادھِکارِییاں نال کئی مِیٹِںگّاں کر چُکّا سی۔ جیلہ وِچ بںدّ بچِّیاں دا پِچھۄکڑ جاݨ چُکّا سی۔ اُہناں نُۄں رِہاء کرائُݨ دے ڈھںگّ-ترِیکے سمجھ چُکّا سی۔

جیلہ وِچ بںدّ چَۄداں وِچۄں دۄ بچّے اُمر کَید کٹّ رہے کَیدِییاں دے سن۔ اُہناں وِچۄں اِک کَیدی اِستری سی٬ اِک پُرش۔ اِستری کَیدݨ جدۄں گْرِفتار ہۄئی تاں اُہ گربھوتی سی۔ اُس اُپر آپݨی سسّ نُۄں گلا گھُٹّ کے مارن دا دۄش سی۔ کَیدݨ دے سہُرِیاں نیں تاں اُس دا وِرۄدھ کرنا ہی سی٬ ماپِیاں نیں وی اِک وار آ کے دھی کۄلۄں اِہ نہِیں سی پُچھِّیا کِہ اُس نیں آپݨی سسّ دا گلا کِئۄں گھُٹِّیا سی؟ شِیلا دے پیکِیاں نیں سہُرِیاں دے اِس دۄش نُۄں سہی منّ لِیا سی کِہ اُس دے پیٹ وِچ پلدا بچّا ناجائِذ سی۔

اٹھّ سال دی اُمر تک بچّا ذنانا وارڈ وِچ ماں نال رہِںدّا رِہا۔ جِئۄں ہی بچّے نیں نَۄویں سال وِچ پَیر دھرِیا٬ تِئۄں ہی جیلہ نِئماں دی پالݨا کردے ہۄئے اُس نُۄں ذنانا وارڈ وِچۄں کڈھّ کے بچّا وارڈ وِچ بھیج دِتّا گِیا۔ ہُݨ اُہ دۄ سال تۄں اِتھے بںدّ سی۔ جیلہ ادھِکارِییاں نیں شِیلا دے پیکِیاں اتے سہُرِیاں دۄہاں دھِراں نال سمپّرک کِیتا۔ کۄئی دھِر بچّے نُۄں لَیݨا چاہے تاں لَے سکدی ہَے۔ کۄئی وی دھِر ناجائِذ بچّے نُۄں آپݨے چَۄںکے چڑھائُݨ لئی تِیار نہِیں سی۔

چھے سال دا دُۄسرا بچّا اِک مںگّتے کَیدی دا سی۔ مںگّتے دی جیلہ اںدّر مَۄت ہۄ گئی سی۔ مںگّتے دے اگّے-پِچھّے دا کِسے نُۄں کُجھ پتا نہِیں سی۔ کُجھ مںگّتے بچّے نُۄں لَیݨ آئے سن۔ ذِلہا پْرشاسن نیں بچّے نُۄں مںگّتِیاں ہوالے کرنا اُچِت نہِیں سمجھِیا۔ مںگّتِیاں نیں بچّے نُۄں مںگّتا بݨائُݨا سی۔ تِنّ سال تۄں اِہ بچّا بِناں متلب جیلہ وِچ بںدّ سی۔ پہِلاں-پہِلاں کُجھ جۄڑے اِس بچّے نُۄں گۄد لَیݨ آئے٬ پر بچّا ناں دیکھݨ وِچ دِلکش سی٬ ناں بہُتا چُست چلاک۔ نَۄں سال دا ہۄ کے وی اُس نُۄں کِتاب سِدھّی پھڑنی نہِیں سی آئُںدی۔ اُپرۄں مںگّتِیاں والا پِچھۄکڑ ہۄݨ کارن جۄڑے مُڑدے رہے۔

 

باکی کَیدی بچِّیاں دے پِچھۄکڑ مُجرمانا سن۔ کۄئی چۄری کردا پھڑِیا گِیا سی اتے کۄئی جیباں کٹّدا۔ کِسے نُۄں جُۄیا کھیڈݨ دی لت سی اتے کِسے نُۄں چرس پِیݨ دی۔ کِسے دا باپ چاکُۄمار سی اتے کِسے دی ماں دھںدّا کردی سی۔

ہَیلپلائیِن نُۄں پہِلے دۄ بچِّیاں دا فِکر سی۔ ودھّ چِںتّا اِس گلّ دی وی سی کِہ اُہناں نُۄں پیشیور مُجرماں نال رکھِّیا جا رِہا سی۔ خربُۄذے نُۄں ویکھ کے خربُۄذا رںگّ پھڑ رِہا سی۔ بِیڑی سِگرٹ پِیݨی اُہناں نیں پہِلاں ہی شُرُۄ کر دِتّی سی۔ جے اُہناں نُۄں جلدی رِہاء ناں کرائِیا گِیا تاں اُہناں وی مُجرم بِرتی دا بݨ جاݨا سی۔ جِنہاں نُۄں گُڑھتی وِچ جُرم دا پاٹھ مِلِیا ہۄوے٬ اُہناں نیں وڈّے ہۄ کے کی بݨنا ہَے٬ اِس دا اںدّاذا لائُݨا مُشکِل نہِیں سی۔

جیلہ ادھِکاری دۄہاں بچِّیاں نُۄں ذمانت اُپر رِہاء کرن لئی تِیار سن۔ اُہناں دی چںگّی پرورشِ دی ذِمّیواری کَۄݨ لئے اتے رِہاء کرائُݨ بائد کِتھے رکھِّیا جاوے؟ ہَیلپلائیِن والِیاں نیں اُڈّدی-اُڈّدی خبر سُݨی سی۔ لۄک سںگھّرش سمّتی نیں غرِیب پِیڑت لۄکاں نُۄں مُفت کانُۄنی سہائِتا دیݨ دا اَیلان کِیتا سی۔

اِس خبر دی پُشٹی اِستری سبھا دی پْردھان کۄلۄں ہۄ گئی۔ جۄ کمّ سبھا تۄں چھے مہِینے وِچ نہِیں سی ہۄئِیا٬ اُہ سںگھّرش سمّتی نیں چھے دِناں وِچ کر دِتّا۔

اِستری سبھا چاہںدّی سی٬ نِیلم نُۄں ذمانت ’تے رِہاء کرائِیا جاوے۔ سمّتی چاہُںدّی تاں نِیلم نُۄں اِک گھںٹّے دے اںدّر-اںدّر ذمانت ’تے رِہاء کروا دِںدّی٬ پر ذمانت ’تے باہر آئُݨا نِیلم دے ہِتّ وِچ نہِیں سی۔ اُہ خترناک بِیماری دی شِکار سی۔ اِلاج بہُت مہِںگّا سی۔ ناں اِس دا بۄجھ اِستری سبھا تۄں جھلّ ہۄݨا سی٬ ناں سںگھّرش سمّتی تۄں۔ اُس دا اِلاج سرکاری خرچے ’تے ہۄݨا چاہِیدا سی۔

سںگھّرش سمّتی نیں نِیلم دا ڈاکٹری مُیائِنا ماہِر ڈاکٹراں کۄلۄں کرائُݨ دی ادالت وِچ درخاست لائی۔ ارذ منذُۄر ہۄئی۔ ڈاکٹری ہۄئی۔ اُچِت اِلاج لئی نِیلم نُۄں سُۄبے دے اُچّ کۄٹی دے ہسپتال وِچ داخل کرائُݨ دی ہدائِت ہۄئی۔

نِیلم دے ادالت دی ہِراست وِچ ہۄݨ کارن اتے ہر پںدّراں دِناں بائد سِہت سمبّںدھّی مںگّی جاںدی رِپۄرٹ کارن ڈاکٹراں نُۄں اُس دا اِلاج دھِیان نال کرنا پَے رِہا سی۔

اُس دی ہالت سُدھر گئی سی۔ کِسے وی سمیں اُس نُۄں ہسپتالۄں چھُٹّی ہۄ سکدِیسی۔

چھُٹّی ہۄݨ ’تے سمّتی نیں اُس دی ذمانت کروا لَیݨی سی۔

 

اِستری سبھا دی پْردھان نیں ہَیلپلائیِن والِیاں نُۄں سلاہ دِتّی۔

“تُسِیں سںگھّرش سمّتی والِیاں کۄل جائۄ۔ اُہناں کۄلۄں سہائِتا لئۄ۔ لۄڑ پَیݨ ’تے اُہناں نُۄں سہائِتا دِئۄ۔ ساںجھے سںگھّرش نال مسلے ہلّ ہۄݨے ہن۔”

پْردھان دی کرۄڑاں رُپئے دے ملّ دی رائے ’تے جھٹّ پھُلّ چڑھائے گئے۔

سمّتی والِیاں جھٹّ وِچار-وٹاںدرے لئی دی مِیٹِںگّ بُلا لئی۔

 

“بچِّیاں نُۄں رِہاء کرائُݨ دی کۄئی دِکّت نہِیں ہَے۔ جِنہاں بچِّیاں نُۄں اسِیں رِہاء کرائُݨا چاہُںدّے ہاں٬ اُہ اپرادھی نہِیں٬ بیسہارا ہن۔ اُچِت دیکھ-بھال دا یکِین دِوا کے کۄئی وی سںسّتھا اُہناں نُۄں چھُڈا سکدی ہَے۔ اِس اُدّم دی کانُۄن اِجاذت ہی نہِیں٬ اُس نُۄں اُتشاہِت وی کردا ہَے۔ سمسِّیا اِہ ہَے کِہ بچّے رہِݨگے کِتھّے؟ اِہناں دی پرورِش کَۄݨ کریگا؟

گُرمِیت نُۄں بچِّیاں دے ورتمان دے نال-نال بھوِکھّ دی چِںتّا سی۔ اِہ چِںتّا اُس نیں ہَیلپلائیِن والِیاں نال ساںجھی کِیتی۔

“ہال دی گھڑی اِس سمّسِیا دا ہلّ ساڈے کۄل نہِیں ہَے۔ سانُۄں بچِّیاں نال نجِٹھّݨ دا تجربا نہِیں ہَے۔ سہائِتا لئی کِسے وڈّی سںسّتھا نال سمپّرک کِیتا جا سکدا ہَے۔”

ترسیم نیں آپݨی سںسّتھا دِییاں سِیماواں دا بِناں جھِجک ذِکر کِیتا۔

“اِک ہلّ ہۄ سکدا ہَے۔ آپاں ادالت دا درواذا کھڑکائیِئے۔ بیکسُۄر بچِّیاں نُۄں اپرادھِییاں نالۄں وکھّ رکھّݨ دا ہُکم کرائیِئے۔ اُہناں نُۄں ہۄر وِگڑن تۄں بچائیِئے۔ جِنہاں-جِنہاں سہُۄلتاں دا کانُۄن وائدا کردا ہَے٬ اُہ بچِّیاں نُۄں اُپلبدھ کرائیِئے۔”

بدلویں پْربںدھّ ہۄݨ تک گُرمِیت سمسِّیا نُۄں کانُۄنی ڈھںگّ نال نجِٹھّݨا چاہُںدّا سی۔

“جے بیسہارا بچّے اپرادھِییاں نالۄں وکھّ ہۄ جاݨ, اُہناں نُۄں کھاݨ-پِیݨ چںگّا مِلݨ لگّ جائے اتے پڑھائی-لِکھائی دا پْربںدھّ ہۄ جائے تاں ہال دی گھڑی اِہۄ بتھیراہَے۔”

گلّبات بائد نِکلے سِٹّے ’تے ترسیم نیں تسلّی پْرگٹائی۔

فَیسلے نُۄں تُرںتّ املی رُپ دیݨ اتے آپݨے-آپݨے کمّاں وِچ جُٹّ جاݨ لئی دۄویں دھِراں اُٹھّ کھڑۄتِییاں۔

 

 

25

آپݨے سںدّیش نُۄں آم لۄکاں تک پہُںچّائُݨ دے مکسد نال سںگھّرش سمّتی سۄچی-سمجھی نِیتی تہِت کمّ کرن لگّی۔

اِس وار سمّتی نیں پْرِیتۄ دی ذمانت کرائُݨ بائد آپݨِییاں گتِیوِدھِییاں نُۄں کچہِری تک سِیمت نہِیں سی رکھِّیا۔ گھر اتے ذمِین تۄں کبذا چھُڈائُݨ لئی وی پہِل کِیتی سی۔

اِستری سبھا نال مِل کے جلسے جلُۄس شہِراں دی تھاں پِںڈّاں وِچ کِیتے سن۔

پہِلاں گھبرائی پُلِس نیں دھنّے دا ساتھ چھڈِّیا۔ پھیر گھبرائے دھنّے نیں کبذا چھڈّ دِتّا۔

اِہناں ساںجھے سںگھّرشاں بائد اِستری سبھا اتے سمّتی دا گھِئۄ-کھِچڑی والا رِشتا بݨ گِیا۔ اِک سںسّتھا جے سںگھّرش وِڈھّدی تاں دُۄجی بِناں پُچھّے پُجّ جاںدی ہَے۔

ہَیلپلائیِن والِیاں دا مسلا کانُۄنی سی۔ ادالت وِچ درخاست دِںدِّیاں ہی سمسِّیا سُلجھ گئی۔ بیسہارا بچِّیاں نُۄں کِشۄر اپرادھِییاں نالۄں وکھّ کر دِتّا گِیا۔ نال ہی ودھّ تۄں ودھّ سہُۄلتاں دیݨ دا ہُکم ہۄ گِیا۔

نَۄجوان تبکا سمّتی دا اہِسانمںدّ ہۄ گِیا۔

چَۄتھا درجا کرمچارِییاں دی جتھیبںدّی نُۄں جدۄں کانُۄنی سہائِتا دی ذرُۄرت پئی تاں ہَیلپلائیِن والِیاں نیں اُہناں دی باںہ سمّتی والِیاں نُۄں پھڑا دِتّی۔

جتھیبںدّی دا اِک مَیمبر سِول ہسپتال وِچ سیوادار سی۔

پِچھلے مہِینے ہسپتال دے مُکھی ڈاکٹر نیں پھُۄڈ اِںسپَیکٹر نُۄں نال لَے کے کھاݨ- پِیݨ دِییاں چِیذاں دے نمُۄنے بھرن دی مُہِمّ چھیڑی سی۔

بہُتِییاں تھاواں تۄں پہِلاں ہی بجھّواں مہِینا آئُںدا سی۔ اُہناں دُکانداراں نُۄں پھُۄڈ اِںسپَیکٹر نیں آپݨے آئُݨ دی سُۄچنا پہِلاں دے دِتّی۔ آنے-بہانے دُکاناں بںدّ کر کے اُہ ٹِیم دے دفترۄں نِکلݨ تۄں پہِلاں کھِسک گئے۔ کُجھ نال مَۄکے ’تے لَیݨ-دیݨ ہۄ گِیا۔ جِنہاں نُۄں افسراں نال گلّ کرن دی جاچ نہِیں سی٬ اُہناں دِییاں چِیذاں دے نمُۄنے بھرے گئے۔

نمُۄنے بھرن نِکلی ٹِیم دا مکسد سِہت لئی ہانِیکارک چِیذاں وِکݨِییاں بںدّ کرائُݨا نہِیں سی سگۄں افسراں دا مُکھّ اُدیش لۄکاں نُۄں ڈرائُݨا-دھمکائُݨا٬ جِہڑے مہِینا نہِیں دِںدّے اُہناں نُۄں سبک سِکھائُݨا اتے آپݨِییاں جیباں بھرنا سی۔ نالے مہِکمے ولّۄں نِشچِت کۄٹے دے نمُۄنے بھر کے خانا-پُۄرتی کرنا سی۔

ٹِیم دے سارے مَیمبر آپݨا اِہ فرذ با-خُۄبی نِبھا رہے سن۔

اݨجاݨپُݨے وِچ جِہڑے دُکانداراں نیں نمُۄنے بھرا لئے٬ اُہناں نُۄں کھجّل-خُیاری وِچۄں نِکلݨ دے ڈھںگّ-ترِیکے ٹِیم دے مَیمبر ہی سمجھائُݨ لگّے۔

“فِیس دے دے۔ نمُۄنے جاںدے ہۄئے نالے وِچ سُٹّ جاواںگے۔” کِسے دُکاندار نُۄں اِہ گُر دسِّیا گِیا۔

“پہِلاں آپݨی چِیذ پْرائیِویٹ لَیبارٹری وِچۄں ٹَیسٹ کرا لَے۔ جدۄں پاس ہۄ جاوے لَے آئیِں۔ مال بدل دیواںگے۔ نمُۄنے آپے پاس ہۄ کے آئُݨگے۔” کِسے دُکاندار نُۄں اِہ ترِیکا دسِّیا گِیا۔

ڈاکٹر نیں دُکانداراں نُۄں رِیائِتاں وی نِہںگّاں والِییاں دِتِّییاں۔ہردُکاندار تۄں پںجّ ہذار مںگِّیا گِیا۔ جاںدے چۄر دی لںگّۄٹی سمجھ کے لَے دۄ سَۄ وی لِیا۔

نِینا آچار فَیکٹری وِچ گلّبات کُجھ ذِیادا لٹک گئی۔

نِینا اِس فَیکٹری دی مالک دا ناں سی۔ اُس دا پتی پاپڑ-وڑِییاں دا کمّ کردا سی۔ شہِر وِچ اُس دی چںگّی پڑت سی۔ پِچھلے سال اِک اَیکسِیڈَیںٹ وِچ اُس دی مَۄت ہۄ گئی۔ چھے مہِینے گھر بَیٹھی نِینا رۄںدی کُرلاںدی رہی۔ جدۄں چُلّہا مگھدا رکھّݨ وِچ دِکّت آئُݨ لگّی تاں بھَیݨ-بھراواں اتے پتی دے دۄستاں نیں سمجھائِیا٬ “کُجھ کرنا پئیگا۔”

نِینا دے جِیجے دی پںچّکُۄلے آچار دی فَیکٹری سی۔ آپݨے مِستری بھیج کے اُس نیں آچار دی فَیکٹری چالُۄ کروا دِتّی۔ پُراݨے دُکانداراں نیں مُلاہذا نِبھائِیا۔ باکی دے آچار مںگّوائُݨے بںدّ کر کے اُہناں نیں نِینا فَیکٹری دا آچار ویچݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ نال سلاہ دِتّی۔

“کُڑِیئے٬ جے سہی ارتھاں وِچ کامیاب ہۄݨا ہَے تاں مال دی کُیالِٹی بݨائی رکھِّیں۔”

نِینا نیں گلّ لڑ بنّہ لئی۔

نِینا نُۄں یکِین سی کِہ اِںسپَیکٹر چاہے سارے آچاراں دے نمُۄنے بھر لئے٬ سبھ پاس ہۄݨگے۔

پر اِںسپَیکٹر نُۄں مال دی کُیالِٹی نال متلب نہِیں سی۔ اُس نُۄں مہِینا چاہِیدا سی۔ اُہ ہَیران سی۔ چھے مہِینِیاں تۄں فَیکٹری چلّ رہی سی۔  اُس نُۄں پتا تکّ نہِیں سی لگّا۔

نِینا نُۄں سبک سِکھائُݨ لئی اُس نیں چار نمُۄنے بھر لئے۔

نال نِینا دے بھۄلیپݨ ’تے ترس آئِیا۔ نِینا دا بھرم دُۄر کرن لئی اُس نیں سمجھائِیا۔

“کُڑِیئے٬ مال ’تے ہںکّار ناں کرِیں۔ نمُۄنے ٹَیسٹ کرن والے راجا ہرِیش چںدّر نہِیں ہن۔ اُہناں دے وی پیٹ لگّے ہۄئے نیں۔ نمُۄنے اُہۄ پاس ہۄݨگے٬ جِہڑے اسِیں کرواواںگے۔ باکی فیلہ ہۄ کے آئُݨگے۔ اڑی چھڈّ تے گلّ کر۔”

گلّ نِینا دی سمجھ آ گئی۔ اُس نیں گلّا پھرۄلِیا۔ گلّے وِچ ستّ-اٹھّ سَۄ رُپِیا سی۔ ساری رکم پھُۄڈ اِںسپَیکٹر دے ہوالے کر دِتّی۔

“اِس نال کی بݨنا ہَے؟ ہذار رُپئے مہِینا دے ہِساب نال چھے ہذار پِچھلا٬ اگلی تِماہی دا تِنّ ہذار پیشگی۔ اِہ نمُۄنے سُٹّݨ دے الگّ۔ گھٹّۄ-گھٹّ دس ہذار چاہِیدا ہَے۔

نِینا نیں ترلا کِیتا۔ ہذار رُپِیا مہِینا اُس نُۄں خُد نہِیں بݨدا۔

اِںسپَیکٹر اڑِیا رِہا۔

“تِنّ سَۄ رُپِیا مہِینا چاہ دی ریہڑی لائُݨ والے بھئیِئے تۄں لئیِدا ہَے۔ پںجّ سَۄ رُپِیا جھُگِّییاں-جھَۄمپڑِییاں وِچلِییاں کرِیانے دِییاں دُکاناں والِیاں تۄں۔ تیری فَیکٹری تۄں گھٹّۄ-گھٹّ ہذار رُپِیا مہِینا چاہِیدا ہَے۔”

گھبرائی نِینا اِںسپَیکٹر دی گلّ منّ گئی۔

دۄہاں دھِراں وِچ تہِ ہۄئِیا۔ ہفتے دے اںدّر-اںدّر نِینا اُہناں نُۄں باکی دی رکم دیویگی۔ پَیسے پُۄرے ہۄݨ ’تے ٹِیم بھرے نمُۄنے اُس نُۄں واپس کر دیویگی۔ اگّۄں تۄں ٹِیم فَیکٹری ولّ مُۄںہ نہِیں کریگی۔

تِیجے دِن سیوادار آ اپّڑِیا۔

ڈردی نِینا نیں ہذار ہۄر دے دِتّا۔

شام نُۄں دِئۄراں-جیٹھاں نال سلاہ کِیتی۔ اِنے پَیسے دے نالۄں تاں کمّ بںدّ کِیتا چںگّا۔

دِئۄر-جیٹھ بھڑک گئے۔ اُہناں سںگھّ والِیاں نال گلّ کِیتی۔ سںگھّ والے نِینا نُۄں نال لَے کے چَۄکسی وِبھاگ والِیاں کۄل پُجّ گئے۔

وِجِیلَیںس والِیاں نُۄں اجِہی شِکائِت دی پہِلاں ہی اُڈِیک سی۔ فُۄڈ اِںسپَیکٹر خُد مہِینا اِکٹھّا کر رِہا سی٬ پر وِجِیلَیںس والِیاں نُۄں مہِینا پُجّدا کرن وِچ آناکانی کر رِہا سی۔ سبک سِکھائُݨ دا ودھِییا مَۄکا سی۔

جھٹّ اُہناں ٹِیم دے مَیمبراں نُۄں رںگّے ہتھِّیں پھڑن دی یۄجنا گھڑ لئی۔

“ٹِیم نُۄں اگلے دِن فَیکٹری بُلائۄ۔ پَیسے دے کے رںگّے ہتھِّیں پھڑائۄ۔”

نِینا دے آکھݨ دے باوجُۄد ناں ڈاکٹر پَیسے لَیݨ آئِیا٬ ناں پھُۄڈ اِںسپَیکٹر۔ آئِیا تاں سیوادار۔

نِینا نیں وِجِیلَیںس والِیاں نُۄں بتھیرا سمجھائِیا٬ سیوادار نُۄں ناں پھڑۄ٬ پر اُہناں نیں اِک ناں منّی۔

چَۄکسی وِبھاگ دی اِک ٹِیم نیں اِدھر سیوادار پھڑِیا٬ اُدھر دُۄجی ٹِیم نیں ڈاکٹر دی کۄٹھی ’تے چھاپا مار دِتّا۔

ڈاکٹر ہسپتال سی۔ اُتھۄں اُہ فرار ہۄ گِیا۔

ڈاکٹر کابُۄ ناں آئِیا٬ پر خانا-تلاشی تۄں ڈھیر ساری نکدی٬ وِکاس-پتّر٬ بَیںک دِییاں کاپِییاں تے کۄٹھِییاں تے ذمِیناں دِییاں رجِسٹرِییاں ہتھّ لگّ گئیِیاں۔

اگلے دِن اخباراں وِچ ڈاکٹر دا پِچھۄکڑ چھپِیا۔ اُہ اِک سادھارن بَیںک کلرک دا مُںڈّا سی۔ ڈِگری دی پڑھائی کرن لئی اُس نیں بَیںک تۄں کرذا لِیا سی۔ پڑھن وِچ ہُشِیار سی۔ کالجۄں نِکلدے ہی نَۄکری مِل گئی۔ پھڑی گئی ساری جائِداد اُس نیں ہیراپھیری نال بݨائی سی۔

ڈاکٹر نیں تِنّ دِن دے اںدّر-اںدّر سبھ دے مُۄںہ بںدّ کر دِتّے۔ پہِلاں ادالت وِچۄں پیشگی ذمانت کرائی۔ پھیر جھُۄٹھے-سچّے ہِساب-کِتاب پیش کر کے سارے دستاویذ اتے نکدی واپس کروا لئی۔

پھُۄڈ اِںسپَیکٹر اُس تۄں وی تیذ سی۔ اُس نیں پہِلے دِن ہی اُپرۄں چَۄکسی وِبھاگ والِیاں نُۄں فۄن کروا دِتّا سی۔ اُس نُۄں پیشگی ذمانت کرائُݨ دی وی ذرُۄرت نہِیں سی پئی۔ پہِلے ہلّے ہی اُس نُۄں بیکسُۄر ٹھہِرا دِتّا گِیا۔

ہفتے بائد ڈاکٹر نَۄکری ’تے ہاذر ہۄئِیا۔ درخاست دے کے اُچّ پدھّری جاںچ کرائی۔ آپݨے آپ نُۄں بیکسُۄر سابت کروا کے سیوادار وِرُدھّ چلان پیش کروا دِتّا۔

سیوادار جتھیبںدّی نُۄں افسراں ’تے گِلا سی۔ اُہناں نیں آپݨی جان تاں بچا لئی٬ پر غرِیب سیوادار نُۄں پھسا دِتّا۔ اُہ پُچھّ رہے سن۔ سیوادار دی فِیس پںجّ ہذار رُپئے ہُںدّی ہَے۔ سیوادار نیں اِنی وڈّی رکم لَے کے نِینا دا کی فائِدا کرنا سی؟ جۄ کرنا سی٬ اُہ افسراں نیں کرنا سی٬ پر اُہناں دی پُکار کۄئی نہِیں سی سُݨ رِہا۔ چَۄکسی وِبھاگ والے وی نہِیں۔

اُہ نِینا دا ہلفِییا بِیان چُکّی پھِردے سن۔ سیوادار نیں ناں رِشوت مںگّی سی٬ ناں اُس نیں اُس نُۄں رِشوت دِتّی سی۔ اِہ پَیسے افسراں لئی سن٬ پر کۄئی نِینا دے ہلفِییا بِیان نُۄں پڑھن تک لئی تِیار نہِیں سی۔

جتھیبںدّی نیں ادھِکارِییاں وِرُدھّ دھرنا مارن دی یۄجنا بݨائی۔ ڈاکٹر جھٹّ اُہناں دے افسراں دے دفتر پُجّ گِیا۔ ہر افسر نیں آپݨے-آپݨے سیوادار نُۄں دھمکائِیا۔ “جے جلسا کِیتا٬ تیرا جلُۄس پہِلاں نِکلُۄ” اِہ سمجھائِیا۔

ڈردے سیوادار دھرنا مارن تۄں مُکّر گئے۔

جتھیبںدّی دے اہُدیدار اِنساف چاہُںدّے سن۔

اِسے آس نال اُہ سمّتی دے در ’تے آئے سن۔

اِسے مکسد لئی سمّتی بݨی سی۔

سمّتی دے کارکُنّاں نیں جھٹّ تفتِیش شُرُۄ کر دِتّی۔

نِینا دے بِیان اُپر چَۄکسی وِبھاگ نیں جۄ رپٹ درج کِیتی٬ اُس وِچ ساف لِکھِیا سی٬ رِشوت ڈاکٹر اتے پھُۄڈ اِںسپَیکٹر نیں مںگّی سی۔ اُہ ہُݨ وی اِسے بِیان ’تے اڑی ہۄئی سی۔

سمّتی نیں پہِلاں اُس رپٹ دی نکل ہاسل کِیتی۔

ڈاکٹر دی کۄٹھی دی تلاشی سمیں جِہڑے دستاویذ مِلے سن٬ اُہناں دی اِک فرد تِیار ہۄئی سی۔ فرد اُپر نِینا دے دستخت ہۄئے سن۔ فرد دی اِک نکل ادالت وِچ پیش ہۄ کے چلان نال لگّی ہۄئی سی۔ اُس دی نکل ہاسل کِیتی گئی۔

پھیر ڈاکٹر دے بَیںک اکائۄُںٹ دِییاں نکلاں ہاسل کِیتِییاں گئیِیاں۔ ڈاکٹر ولّۄں کھاتِیاں وِچ جمہاں کروائے گئے پَیسِیاں دا ویروا پْراپت کِیتا گِیا۔ پھیر ذمِیناں٬ کۄٹھِییاں دِییاں رجِسٹرِییاں دِییاں نکلاں ہاسل کِیتِییاں گئیِیاں۔ اِہناں دا مُلّ پوائِیا گِیا۔

ڈاکٹر دے پِچھۄکڑ دی جاںچ چَۄکسی وِبھاگ پہِلاں ہی کر چُکّا سی۔

پھیر ڈاکٹر کۄل کرۄڑاں دی سمپّتّی کِتھۄں آئی؟

سیواداراں دی جتھیبںدّی نال مِل کے جلسے-جلُۄساں راہِیں سمّتی چَۄکسی وِبھاگ کۄلۄں پُچھّݨ لگّی۔

نِینا دا ہلفِییا بِیان ادالت وِچ پیش کِیتا گِیا۔ ادالت پہِلاں ہی اِس پکھّپاتی تفتِیش ’تے خفا سی۔ ہلفِییا بِیان دے آدھار ’تے جھٹّ سیوادار نُۄں بیکسُۄر کرار دِتّا گِیا۔

نال چَۄکسی وِبھاگ نُۄں ہدائِت ہۄئی۔ ڈاکٹر اتے پھُۄڈ اِںسپَیکٹر دِییاں جائِداداں اتے نکدی دے ویروے مہِینے دے اںدّر-اںدّر ادالت وِچ پیش کِیتے جاݨ۔

مُکدّمے وِچۄں بری ہۄݨ بائد جِتّ دی خُشی منائُںدی جتھیبںدّی سیوادار نُۄں جلُۄس دی شکل وِچ دفتر لَے گئی۔

سارے راہ اُہناں نیں آپݨی جتھیبںدّی دی تھاں سمّتی دے ہکّ وِچ نائرے لائیسن۔

 

 

26

پٹنا یُۄنِیورسِٹی دے کانُۄن وِبھاگ دے وِدِیارتھی ’کانُۄن دی برابرتا دا سِدھاںت اتے نِمن ورگ‘ وِشے اُپر کھۄج کر رہے سن۔ تتھّ اِکٹھّے کرن لئی وِدِیارتھِییاں دی اِک ٹِیم نیں جدۄں جیلہاں دا دَۄرا کِیتا تاں اِس سِدھاںت دا پہِلے ہلّے ہی پۄل کھلّہ گِیا۔

جیلہ وِچ بںدّ اسّی فِیسدی کَیدی نِمن ورگ نال سمبّںدھّ رکھّدے سن۔ اِہناں وِچۄں تِنّ-چَۄتھائی ہوالاتی اجِہے سن٬ جِنہاں دے مُکدّمے تفتِیش ادھِین جاں سُݨوائی ادھِین سن اتے اُہ کانُۄن ولّۄں نِشچِت کِیتی ودھّ تۄں ودھّ سذا نالۄں کئی گُݨا ودھّ سذا کٹّ چّکے سن۔ ہالے وی لمبّے سمیں تک اُہناں دے رِہاء ہۄݨ دے آسار نہِیں سن۔ کارن ہوالاتِییاں دی غرِیبی٬ سرکار دی بیرُخی اتے ادالتاں دی لاپْرواہی سی۔

رِپۄرٹ دے اخباراں وِچ چھپدے ہی سُپرِیم کۄرٹ ولّۄں اِس گمبھِّیر مسلے دا نۄٹِس لِیا گِیا۔ بِہار سرکار دے مُکھّ سکتّر نُۄں ہُکم ہۄئِیا کِہ مہِینے دے اںدّر-اںدّر اُہ تتھّاں بارے سپشّٹی کرن دیوے۔ نالے ہائی کۄرٹ دے کنّ کھِچّے گئے۔ اُہ کُمبھّکرنی نِیںد تۄں اُٹھّے۔

بِہار وِچ آئے بھُچال دے جھٹکے اِس سُۄبے وِچ وی مہِسُۄس کِیتے گئے۔ مُکھّ مںتّری نیں اہِلکاراں نُۄں سلاہ دِتّی٬ “تُفان دے اِدھر رُخ کرن تۄں پہِلاں گھر نُۄں سمبھّال لَیݨ وِچ سِیاݨپ ہَے۔”

جیلہ مںتّری ولّۄں جیلہ وِبھاگ نُۄں ہُکم ہۄئِیا٬ “مہِکمے دا سکتّر اِس مسلے ولّ خُد دھِیان دیوے۔ سارے تتھّ اِکٹھّے کر کے رِپۄرٹ اِک مہِینے دے اںدّر-اںدّر مںتّری کۄل پُجّدی کِیتی جاوے۔”

جیلہ وِبھاگ دے مُکھی نیں جیلہاں دے درۄغِیاں نُۄں تاڑِیا٬ “اجِہا اِک وی ہوالاتی جیلہ وِچ بںدّ نہِیں رہِݨا چاہِیدا۔ جے کۄئی ہَے تاں اُس نُۄں تُرںتّ رِہاء کرائِیا جاوے۔ پھیر ’سبھ ٹھِیک ٹھاک ہَے‘ دی رِپۄرٹ مُکھّ دفتر نُۄں بھیجی جاوے۔”

جیلہ پْرشاسن دا وِچار سی کِہ اُہناں دا سُۄبا بِہار نہِیں ہَے٬ جِتھے بھُکھّمری دا راج ہَے۔ اُہناں دا سُۄبا دیش دے خُشہال سُۄبِیاں وِچۄں اِک ہَے۔ اِتھۄں دے واسی کۄئی ہُۄلا پھکّݨ, بِیماری سمیں دوائی بُۄٹی اتے مُکدّمے سمیں وکِیل دا اِںتذام ذرُۄر کردے ہن۔ شائِد ہی کۄئی اجِہا مُلذم ہۄوے٬ جِہڑا کانُۄنی چاراذۄئی دی کمی کارن جیلہ وِچ سڑ رِہا ہۄوے۔

پھیر وی سرکار دا ہُکم تاں وجائُݨا سی۔ من دی تسلّی لئی چھاݨبِیݨ شُرُۄ ہۄئی۔

جِئۄں ہی کِیڑِیاں دے بھَۄݨ نُۄں چھیڑِیا گِیا٬ اںدّرۄں نِکلݨ والے کِیڑِیاں دی گِݨتی ودھدی گئی۔

جیلہ وِچ سٹاف دی پہِلاں ہی کمی سی۔ اُپرۄں اِہ کمّ پیچِیدا سی۔ اِک دۄشی  اُپر دس-دس جُرم لگّے ہۄئے سن۔ کِس دۄشی نُۄں کِس دۄش وِچ کِنّی سذا دیݨی ہَے؟ کِس مُلذم دی کِنّی دیر بائد ذمانت ہۄݨی چاہِیدی ہَے؟ مغذ-کھپائی کرن بائد وی جیلہ پْرشاسن تۄں گُتھّی سُلجھ نہِیں سی رہی۔

اِہ سمسِّیا کانُۄنی ماہِر ہی ہلّ کر سکدے ہن۔

جیلہ ادھِکارِییاں نیں رہِنُمائی لئی سرکاری وکِیلاں نال سمپّرک کِیتا۔ اُہناں کۄل سِر کھُرکݨ دی وِہل نہِیں سی۔ کچہِری چھڈّ کے اُہ پںدّراں سَۄ کَیدِییاں دے کیساں دی گھۄکھ نہِیں سن کر سکدے۔ اُہناں نیں کانُۄن دی مُڈھّلی جاݨکاری دے کے نالے سلاہ دِتّی٬ “باکی دا کمّ پْرائیِویٹ وکِیلاں تۄں لئۄ۔”

وکِیلاں دے پْردھان نیں گلّ کِیتی۔ اُہ نویں وکِیلاں دی اِک ٹِیم جیلہ بھیجݨ لئی سہِمت ہۄئِیا٬ پر اِک شرت ’تے۔ “اُتشاہ ودھائُݨ لئی نَۄجواناں نُۄں کُجھ مِہنتانا دِتّا جاوے۔”

مہِکمے دا بجٹ پہِلاں ہی گھاٹے وِچ سی۔ جیلہ وِبھاگ وادھُۄ بۄجھ سہارن دی ستھِتی وِچ نہِیں سی۔ جیلہ وِبھاگ نیں سُجھاء دِتّا٬ “ہوالاتِییاں نُۄں آکھۄ۔ اُہ آپݨے کیس خُد آپݨے وکِیلاں کۄلۄں تِیار کروائُݨ۔”

اکھے ڈُبّی تاں جے ساہ ناں آئِیا۔ جِہڑے ہوالاتی وکِیلاں دِییاں فِیساں اُتارن دی ستھِتی وِچ سن٬ اُہ کدۄں دے رِہاء ہۄ چُکّے سن۔ لۄڑۄں ودھّ کَید اُہۄ کٹّ رہے سن جِنہاں دا اگّے-پِچھّے کۄئی نہِیں سی۔ جیلہ آ کے کیس تِیار کرن دی وکِیل دُگّݨی فِیس مںگّݨ لگّے۔

پھیر کِسے نیں دسّ پائی٬ “مائِیا نگر وِچ اِک وِکٹم وَیلفیئر سۄسائِٹی بݨی ہۄئی ہَے۔ اُہ لۄکاں نُۄں مُفت کانُۄنی سہائِتا دِںدے ہن۔ اُہ اِہناں کَیدِییاں دی مدد کرن لئی راذی ہۄ سکدے ہن۔”

سۄسائِٹی دے پْردھان نیں کۄرا جواب دے دِتّا۔ کہِںدّا٬ “ساڈی سںسّتھا مُلذماں ولّۄں ستائے پِیڑتاں دا پکھّ پُۄردی ہَے٬ مُلذماں دا نہِیں۔ اسِیں مُلذماں نُۄں بِناں متلب دِتِّییاں جا رہِییاں سہُۄلتاں دے وِرُدھّ ہاں۔ اسِیں آپݨے نِئماں دی اُلںگھّݨا نہِیں کر سکدے۔”

جدۄں سُبھاش جَین نُۄں جیلہ پْرشاسن نُۄں پیش آ رہی اِس سمسِّیا بارے پتا لگّا تاں اُہ ٹھہاکا مار کے ہسِّیا۔ کہِںدّا٬ “کنّہے کُڑی گرائۄں ہۄکا۔ اِک سمجھدار وکِیل جیلہ وِچ بںدّ ہَے۔ فَیکٹری دے ہِساب-کِتاب دا کمّ میرے کۄلۄں لِیا جا سکدا ہَے۔ وکِیل تۄں وکالت کرائۄ۔”

جَین دی گلّ سُݨ کے سُپرڈَیںٹ نُۄں آپݨی اکل ’تے پئے پردے ’تے ہَیرانی ہۄئی۔ اُس دے گھر اگّۄں دی گںگّا وہِ رہی سی اتے اُہ بُۄںد-بُۄںد لئی ترس رِہا سی۔

جھٹّ ہاکم نُۄں فَیکٹرِیئۄں بُلائِیا گِیا۔ لِیگل سَیلّ بݨا کے اُس دا مُکھِییا بݨائِیا گِیا۔ سہائِتا لئی ادھِیاپک کَیدی اُس لال لائِیا گِیا۔

لِیگل سَیلّ والِیاں نُۄں کمّ سمجھائِیا گِیا٬ “تُسِیں بَیرک-بَیرک جاݨا ہَے۔ ہر ہوالاتی دے کیس دا مُیائِنا کرنا ہَے۔ جِہڑی رِیائِت کِسے نُۄں دِتّی جا سکدی ہۄوے٬ اُس دی سِفارش کرنی ہَے۔”

ہاکم سِںگھّ نُۄں اِک بچن دِتّا گِیا٬ “تں من لا کے کمّ کر۔ بدلے وِچ تَینُۄں رجّوِیں مُیافی دِتّی جائیگی۔”

ہاکم اِس کمّ دی پہِلاں ہی تِیاری کر کے آئِیا سی۔ اِک وار اُس نیں جیلہ پْرشاسن کۄل آپݨی مںگّ رکھّی سی۔

“جیلہ مَینُۄئل کہِںدّا ہَے٬ کَیدی نُۄں کابلِیئت انُسار کمّ دِتّا جاوے۔ مَیں وکِیل ہاں٬ غرِیب کَیدِییاں نُۄں کانُۄنی سہائِتا دی سخت ذرُۄرت ہَے۔ مَینُۄں اِہ سیوا بخشی جاوے۔

پر اُس سمیں جیلہ ادھِکارِییاں دا وِچار سی کِہ کَیدِییاں نُۄں کانُۄن پڑھائُݨا سپّاں نُۄں دُدھّ پِیائُݨ واںگ ہَے۔ افسر آپݨِییاں داہڑِییاں نُۄں ہتھّ پائُݨ والے آپ تِیار نہِیں کر سکدے۔

ہُݨ مجبُۄری وسّ اُہناں نُۄں ہاکم دی سہائِتا لَیݨی پئی سی۔

مَۄکا مِلدِیاں ہی ہاکم پُۄرے تن-من نال آپݨے کمّ وِچ جُٹّ گِیا۔

 

 

27

ہاکم سِںگھّ لۄڑوںدّ کَیدِییاں دی سہائِتا دا من پہِلاں بݨا کے آئِیا سی۔ کَیدی-پکھّی کُجھ خاس فَیسلِیاں دِییاں نکلاں نال لِیائِیا سی٬ پر ہُݨ تک لابھ سِںگھّ نیں اُس دے پَیر نہِیں سن لگّݨ دِتّے۔

بدلِییاں ہاں-پکھّی پْرستھِتِییاں وِچ ہاکم سِںگھّ نیں سارے کانُۄن نُۄں مُڑ گھۄکھِیا۔ اُس نُۄں سادھنہِین کَیدِییاں نُۄں رِہاء کرائُݨ لئی کِس ترہاں ورتݨا ہَے٬ اُہناں بارِیکِییاں نُۄں سمجھِیا۔ جدۄں کامیابی دا بھرۄسا ہۄ گِیا تاں اُس نیں جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں ہِکّ تھاپڑ کے آکھِیا٬ “تُسِیں مَینُۄں بسّ سہِیۄگ دیوۄ۔ مَیں تِنّ مہِینے دے اںدّر-اںدّر ادھّی جیلہ خالی کروا دیواںگا۔”

جیلہ وِبھاگ نیں گرم-جۄشی نال ہتھّ ودھائِیا۔ اُس دی مںگّ ’تے تارا چںدّ اُس دا سہائِک بݨِیا۔ اُہ پڑھِیا-لِکھِیا تاں سی ہی٬ نالے اِیماندار اتے وفادار وی سی۔

جیلہ آئُݨ تۄں پہِلاں تارا چںدّ سرکاری سکُۄل وِچ سماج شاستر دا ادھِیاپک سی۔ کدے-کدے کوِتا وی لِکھدا سی۔ ادھِیاپک یُۄنِیئن وِچ سرگرم سی۔ اِہ سرگرمی ہی اُس دے جیلہ آئُݨ دا سببّ بݨی سی۔

اُس دا وڈّا بھرا مںڈِّیکرن بۄرڈ وِچ سہائِک اِںجِینِیئر سی۔ اُس دی بھرجائی امِیر گھر دی تاں سی٬ پر بہُتی پڑھی-لِکھی نہِیں سی۔ اُس نُۄں گلّبات کرندِیتامِیذ نہِیں سی۔ اِسے گلّ ’تے مِییاں-بِیوی وِچکار تکرار رہِںدّا سی۔ ہر رۄذ دی کِڑ-کِڑ تۄں تںگّ آئی بھرجائی نیں اِک دِن سلفاس دِییاں گۄلِییاں کھا لئیِیاں۔ بھرجائی دے تکڑے پیکِیاں نیں سادھارن خُدکُشی نُۄں ’داج دی بلی‘ وِچ بدل دِتّا۔

“جے اِہ لِیڈر باہر رِہا تاں مُکدّمے دی پَیروی کرُۄ۔ اِس نُۄں پہِلاں ٹںگّۄ۔”

بھرجائی دے پیکِیاں دے ہمائِتِییاں نیں رائے دِتّی۔

تے آٹے نال پلیتھݨ وی سیکِیا گِیا۔

بھرا دے نال-نال تارا چںدّ نُۄں وی اُمر کَید ہۄ گئی۔ بھجّ-نٹھّ بائد وی یُۄنِیئن والے تارا چںدّ نُۄں بری ناں کروا سکے٬ پر جیلہ آئُںدے-جاںدے رہِݨ کارن اُہناں دی جیلہ ادھِکارِییاں نال چںگّی جاݨ-پہِچاݨ سی۔ آپݨا اسر-رسُۄخ ورت کے اُہناں نیں تارا چںدّ نُۄں مُشکّت تۄں بچا لِیا اتے لِکھا-پڑھی دے آسان کمّ ’تے لگوا لِیا۔ اگّۄں آپݨی مِہنت نال تارا چںدّ نیں آݨا راہ آپ پدھّرا کر لِیا۔ وارڈراں نال دۄستی گٹھّ لئی۔ انپڑھ کَیدِییاں دِییاں ارذِییاں پتّر لِکھ-لِکھ نالے کَیدی خُش کر لئے٬ نالے آپݨا ہتھّ سُکھالا کر لِیا۔

تارا چںدّ کَیدِییاں دِییاں ارذِییاں لِکھݨ دا ماہِر سی۔ اُس نُۄں لِیگل سَیلّ دا مَیمبر بݨائے جاݨ دا اِک کارن اِہ سی۔ جدۄں کِسے پڑھے-لِکھے وِئکتی ’تے مُکدّما بݨدا ہَے تاں آپݨے بچاء دا رستا تلاشدا اُہ کانُۄن دِییاں کِتاباں نال گھُلݨ لگّدا ہَے۔ اِہ بھُۄت تارا چںدّ نُۄں وی سوار ہۄئِیا سی۔ پرچا درج ہۄݨ والے دِن تۄں لَے کے فَیسلے والے دِن تک اُہ دہیج اتے دہیج کارن ہُںدّے جھگڑِیاں نال سمبّںدھِّت ہذاراں فَیسلے پڑھ چُکّا سی۔ اُس دا گِیان اُس دے آپݨے کمّ ناں آئِیا٬ پر جیلہ وِچ مجمے لا-لا اُہ دُۄجے کَیدِییاں دی رہِنُمائی ذرُۄر کردا سی۔

“’مَینُۄں اِک آم وکِیل جِنّا کانُۄن آئُںدا ہَے۔” اِسے بھرم تہِت تارا چںدّ نیں آپݨِییاں سیواواں لِیگل سَیلّ نُۄں ارپِت کِیتِییاں سن۔

کمّ شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں ہاکم سِںگھّ نیں ہر مُکدّمے نُۄں وِگِیانک ڈھںگّ نال گھۄکھِیا۔ پھیر سِٹّا کڈھِّیا۔ شُرُۄ وِچ لِیگل سَیلّ نُۄں تِنّ مُڈھّلے کانُۄنی نُکتِیاں ’تے کمّ کرنا چاہِیدا ہَے۔ تارا چںدّ نُۄں کمّ کرن وِچ آسانی رہے٬ اِس لئی پہِلاں اُس نیں اُہ نُکتے اُس نُۄں سمجھائے۔

“پُلِس نُۄں پہِلاں دۄشی وِرُدھّ سبُۄت اِکٹھّے کرنے چاہِیدے ہن۔ پھیر اُس نُۄں گْرِفتار کرنا چاہِیدا ہَے۔ ساڈی پُلِس اُلٹ چلّدی ہَے۔ پہِلاں مُلذم نُۄں پھڑدی ہَے٬ پھیر سبُۄت اِکٹھّے کرن لگّدی ہَے۔ کئی وار پہاڑ کھۄدݨ بائد ہیٹھۄں چُۄہا وی نہِیں نِکلدا۔ چُۄہے دی تلاش وِچ پُلِس سالاں بدھّی تفتِیش لٹکائی رکھّدی ہَے۔ جیلہ وِچ بَیٹھا دۄشی بِناں متلب جیلہ وِچ سڑدا رہِںدّا ہَے۔ اِس دا دُۄجا پکھّ وی ہَے۔ کئی وار ماملے گُںجھّلدار ہُںدّے ہن۔ پُلِس نُۄں سبُۄت اِکٹھّے کردِیاں سالاں دے سال لگّ جاںدے ہن۔ اِس دا اِہ متلب نہِیں کِہ دۄشی دۄش-پتّر دائِر ہۄݨ دا اِںتذار کردا رہے۔ کانُۄن نیں گُںجھّل وِچ پھسے اجِہے دۄشی دا دھِیان رکھِّیا ہَے۔ پُلِس نُۄں ہدائِت کِیتی گئی ہَے کِہ اُہ نِشچِت سمیں دے اںدّر تفتِیش مُکمّل کرے٬ دۄش-پتّر تِیار کر کے ادالت وِچ دیوے۔ جے اُہ اِںج نہِیں کر سکدی تاں ادالت دۄشی نُۄں مُکدّمے دے فَیسلے تک ذمانت ’تے رِہاء کرے۔ سںگِّین تۄں سںگِّین جُرم وِچ اِہ سماں-سِیما نبّے دِن ہَے۔ باکی جُرماں وِچ سٹھّ دِن۔ بہُتے کَیدِییاں نُۄں اِس نِئم دی جاݨکاری نہِیں۔ اُہ کئی-کئی سال جیلہ وِچ سڑدے رہِںدّے ہن۔ آپاں اجِہے ہوالاتِییاں دی مدد کرنی ہَے۔ دۄشی دا جیلہ وارںٹّ لَے کے پہِلاں آپاں اِہ دیکھاںگے کِہ دۄشی نُۄں کِس تارِیخ نُۄں پھڑِیا گِیا ہَے۔ پھیر دیکھاںگے٬ اُس اُپر کِہڑا دۄش لگّا ہَے؟ دۄش-پتّر سٹھّ دِناں وِچ دائِر ہۄݨا چاہِیدا سی جاں نبّے دِناں وِچ؟ جے اِک دِن وی اُپر لںگھّدا ہَے تاں آپاں جھٹّ درخاست لاواںگے۔ اِک گلّ چںگّی ترہاں سمجھ لَے۔ مِیاد لںگھّݨ بائد مَیجِسٹْریٹ دۄشی نُۄں اِک گھںٹّا وی جیلہ وِچ نہِیں رکھّ سکدا۔

اِسے نُکتے دی تارا چںدّ نُۄں پہِلاں سمجھ سی۔ کُجھ شکّ سن۔ اُہ اُس نیں دُۄر کر لئے۔ “دُۄجے نُکتے تہِت اسِیں اُہناں ہوالاتِییاں نُۄں رِہاء کروائُݨا ہَے٬ جِنہاں دے مُکدّمِیاں دی سُݨوائی سالاں تۄں لٹکی ہۄئی ہَے۔ کانُۄن نیں ہر جُرم لئی ودھّ تۄں ودھّ سذا نِسچِت کِیتی ہۄئی ہَے۔ نال اِہ وی نِئم بݨا رکھِّیا ہَے کِہ دۄشی نُۄں نِشچِت سذا نالۄں ودھّ سماں جیلہ وِچ نہِیں رکھِّیا جا سکدا۔  اِہ دیکھݨا ہَے کِہ ادالت نیں کِہڑے جُرم لائے ہن۔ دۄشی نُۄں ودھّ تۄں ودھّ کِنّی سذا ہۄ سکدی ہَے٬ اِس دا ہِساب ادالت ولّۄں لگّے دۄشاں انُسار لائُݨا ہَے۔ جے دۄشی نیں اِک دِن وی ودھّ سذا کٹّ لئی ہَے تاں اسِیں اُس نُۄں رِہاء کرائُݨاہَے۔”

 

“ہُݨ سُݨ اُہناں ابھاگِیاں لئی نُکتا جِنہاں دے اگّے پِچھّے کۄئی نہِیں ہَے۔ ماڑے-دھِیڑے خاس کرکے پرواسِییاں نُۄں ذمانت ’تے رِہاء کردے سمیں ادالت نُۄں دھُڑکُۄ لگّا رہِںدّا ہَے۔ جیلہۄں چھُٹّدے ہی اُہ آپݨے دیش ولّ شُۄٹ وٹّ دیویگا۔ پِچھّۄں اُس نُۄں کَۄݨ پھڑ کے لِیائیگا۔ بہُتی وار ذمانت دی ارذی منذُۄر نہِیں ہُںدّی۔ کدے ہۄ جاوے تاں وِیہ شرتاں لگّ جاںدِییاں ہن۔ ذمانتی ستھانک ہۄݨ اتے رجّے-پُجّے وی۔ پرواسِییاں کۄلۄں اِہ شرتاں پُۄرِییاں نہِیں ہُںدِّییاں۔ ذمانتِییاں دی گھاٹ کارن اُہ جیلہ وِچ سڑدے رہِںدّے ہن۔ اجِہے غرِیب-غُربِیاں دے کُجھ ہمائِتی اُچِّییاں ادالتاں وِچ بَیٹھے ہن۔ کُجھ فَیسلِیاں وِچ رہِم دِل ججّاں نیں ہیٹھلِییاں ادالتاں نُۄں دِشا-نِردیش دِتّے ہن۔ “جے دۄشی دی ہِراست لمبّی ہۄ جاوے تاں اُس نُۄں ذامن پیش کرن دی چھۄٹ دِتّی جاوے۔ اُس نُۄں نِجّی ذمانت دے آدھار ’تے چھڈّ دِتّاجاوے۔”اِہناں فَیسلِیاں دا ناں ججّ نُۄں پتا ہَے٬ ناں بہُتے وکِیلاں نُۄں۔ مَیں اِہ لبھّ لئے ہن۔ آپاں اِہناں فَیسلِیاں نُۄں لاگُۄ کرائُݨ دا سِرتۄڑ یتن کرناہَے۔”

ہاکم دِییاں گلّاں سُݨن بائد تارا چںدّ نُۄں مہِسُۄس ہۄئِیا کِہ اُس نُۄں اَیویں وہِم دا ڈھِڈّ ہۄئِیا سی۔ ہُݨ تک کھُںڈّاں والے وکِیلاں واںگ اُہ کَیدِییاں نُۄں گُمّراہ کردا رِہا سی۔ اسل نُکتے اِہ ہن۔

 

اُتشاہِت ہۄئِیا تارا چںدّ آپݨے کمّ وِچ رُجھّ گِیا۔

رِہاء ہۄݨ والے کَیدِییاں دی اِک وڈھِئۄں سُۄچی بݨا رہے تارا چںدّ دے من وِچ پْرشن اُٹھّݨ لگّا۔

“اِںج پیشیور اتے خُۄںخار مُجرم وی رِہاء ہۄ جاݨگے۔ کی اُہناں نُۄں رِہاء کرائُݨا لِیگل سَیلّ دا اُدیش ہَے؟ ہاکم کِدھرے کۄئی ہدائِت دیݨی بھُلّ تاں نہِیں گِیا؟”

شکّ دُۄر کرن لئی اُس نیں ہاکم تۄں سپشّٹِیکرن مںگِّیا۔

“مَیں آپݨے دیش دے کانُۄن نُۄں کانُۄن نہِیں منّدا۔ اِہ جن-سادھارن دے کلِیاݨ لئی نہِیں بݨِیا۔ اِک وِشیش ورگ نیں آپݨے ہِتّاں دی راکھی اتے آم لۄکاں نُۄں غُلام بݨائی رکھّݨ لئی اِس نُۄں گھڑِیا ہَے۔ کانُۄن متھّا دیکھ کے ٹِکّا کڈھّدا ہَے۔ رِکشے والِیاں دا پںجّ-پںجّ رُپئے دا جُۄیا کھیڈݨا جُرم ہَے٬ کلبّاں وِچ لکھّاں دا جُۄیا کھیڈݨا جائِذ ہَے۔ ڈھِڈّ دھاپھڑن لئی جھَۄمپڑی وِچ سرِیر ویچݨا جُرم ہَے٬ پںجّ تارا ہۄٹلاں وِچ ہم-بِستر ہۄݨا جائِذ ہَے۔ دسّ٬ جِس جُرم وِچ تَینُۄں سذا ہۄئی ہَے٬ کی اُہ تُۄں کِیتا ہَے؟ جِس جُرم وِچ مَینُۄں سذا ہۄئی ہَے٬ کی مَیں اُہ کِیتا ہَے؟ کۄئی وِئکتی مُجرم آپݨی مرذی نال نہِیں بݨدا۔ پْرستھِتِییاں اُس نُۄں مُجرم بݨائُںدِییاں ہن۔ سرکار دا مُڈھّلا فرذ بھَیڑِییاں پْرستھِتِییاں نُۄں بݨن تۄں رۄکݨا ہَے۔ جدۄں سرکار آپݨے فرذاں تۄں بھٹکی ہۄئی ہَے تاں پْرستھِتِییاں وِچ گھِرے لۄکاں نیں کُراہے پَیݨا ہی ہَے۔ مَیں اُہناں نُۄں اُنے کسُۄروار نہِیں منّدا٬ جِنّا ساڈا کانُۄن منّدا ہَے۔ اِس سمیں مَیں کانُۄن بدلݨ دی مںگّ نہِیں کر رِہا۔ چںگّا-ماڑا جۄ کانُۄن ہَے٬ اُسے نُۄں لاگُۄ کرائُݨ دا یتن کر رِہا ہاں۔ آپݨے ماڑے کمّ دی اِہ سذا بھُگت چُکّے ہن۔ لۄڑۄں ودھّ اِہناں نُۄں جیلہ وِچ ڈکّی رکھّݨ دا کِسے نُۄں ادھِکار نہِیں ہَے۔ اِہناں نُۄں اِہناں دے ہکّ مِلݨے چاہِیدے ہن۔”

شکّ دُۄر ہۄݨ بائد گد-گد ہۄئِیا تارا چںدّ ہۄر مِہنت کرن لگّا۔

 

 

28

ماڑے-دھِیڑِیاں دی بَیرک وِچ رِہاء ہۄݨ والِیاں دی گِݨتی سبھ تۄں ودھّ سی۔ اِسے لئی لِیگل سَیلّ والِیاں نیں آپݨے کمّ دی شُرُۄیات اِسے بَیرک تۄں کِیتی سی۔ پِچھلے ہفتے چھے درخاستاں لِکھِییاں گئیِیاں سن۔ پںجّ وِچ کامیابی مِل چُکّی سی۔ چھیوِیں دا کی بݨِیا٬ ہُݨ پتا لگّݨا سی۔ دُۄجی وار ماڑے-دھِیڑِیاں دی بَیرک ولّ جاںدے لِیگل سَیلّ والے پُۄرے اُتشاہ وِچ سن۔

پِچھلی وار سبھ تۄں پہِلاں درخاست ننّے ولّۄں لِکھی گئی سی۔ اُہ چاکُۄ-مار سی۔ ناذ سِنمے والِیاں نیں کُڑِییاں-کترِییاں نال چھیڑ-چھاڑ کرن والِیاں نُۄں سبک سِکھائُݨ لئی اُس نُۄں آپݨے کۄل رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ اِوذ وِچ اُہ اُس نُۄں ٹِکٹاں بلَیک وِچ ویچݨ دی کھُلّہ دِںدّے سن۔ کدے فِلم ماڑی لگّی ہۄوے اتے گاہک گھٹّ پَیںدا ہۄوے تاں نشا-پتّا پُۄرا کرن لئی اُہ اِک-ادھّ جیب ساف کر لِیا کردا سی۔ اِس وار اُس نیں فِلم دیکھݨ آئے اِک مُںڈّے دی جیب وِچ ہتھّ پائِیا سی۔ مُںڈّے نُۄں بھِݨک پَے گئی۔ اُس نیں ننّے نُۄں رںگّے ہتھِّیں پھڑ لِیا۔ بچاء لئی ننّے نیں مُںڈّے دے ڈھِڈّ ولّ چاکُۄ دا وار کِیتا۔ مُںڈّے نیں وار ہتھّاں ’تے رۄک لِیا۔ پُلِس نیں اِرادا کتل دا مُکدّما درج کر کے اُس نُۄں گْرِفتار کر لِیا۔

مالک ننّے نال غّسے سن۔ اُس نیں گاہک ’تے چاکُۄ دا وار کر کے سِنیما مالکاں دی بدنامی کروائی سی۔ اِس ترہاں گاہکی ’تے اسر پَیںدا سی۔ آپݨا اسر-رسُۄخ ورت کے اُہناں نیں اِرادا کتل دی دفا تُڑوا دِتّی۔ پھیر وی پُلِس نیں جیب کٹّݨ دا یتن کرن اتے بِناں متلب سٹّاں مارن دے جُرم وِچ اُس وِرُدھّ دۄش-پتّر داخل کر دِتّا۔

اجِہی کِسم دا ننّے ’تے اِہ اٹھّواں مُکدّما سی۔ چار وِچ سذا بھُگت چُکّا سی۔ چار وِچ پیشِییاں بھُگتدا سی۔ ادالت اتے کانُۄن دا جِویں اُس نُۄں کۄئی ڈر نہِیں سی۔ ذمانت ’تے رِہاء ہُںدّے ہی نوِیں واردات کر دِںدّا سی۔ کھِجھے ججّ نیں اُس نُۄں ذمانت دیݨۄں ناںہ کر دِتّی۔ کھِجھے مالکاں نیں اُس دی پَیروائی کرنی چھڈّ دِتّی۔

دۄ سال مُدئّی گواہی دیݨ ناں آئِیا۔ پھیر تھاݨیدار باہرلے مُلک چلا گِیا۔ جیلہ دِییاں رۄٹِییاں بھنّدا ننّا ساڈھے تِنّ سال تۄں فَیسلا اُڈِیک رِہا سی۔

ننّے اُپر بھاویں پںجّ مُکدّمے چلّدے سن٬ پر کِسے جُرم وِچ وی سذا تِنّ سال تۄں ودھّ نہِیں سی۔ رِہاء ہۄݨا اُس دا کانُۄنی ہکّ سی۔

فَۄجداری ذابتے دِییاں دھارواں اتے سُپرِیم کۄرٹ دے فَیسلِیاں نُۄں آدھار بݨا کے جدۄں درخاست لِکھی گئی تاں تارا چںدّ جھٹّ سمجھ گِیا کِہ کۄئی مائی دا لال اِس درخاست نُۄں ردّ نہِیں کر سکدا۔

ننّے ولّۄں اِک درخاست مہِینا پہِلاں وی لِکھی گئی سی۔ اُہ درخاست تارا چںدّ نیں چِیف وارڈر دے کہِݨ ’تے لِکھی سی۔ اُہۄ گھِسے-پِٹے بہانے لائے سن٬ “مَیں گھر وِچ اِکلّا کمائۄُ-پتّ ہاں۔ میرے ماں-باپ بُڈھّے ہن۔ مَیں بِیمار رہِںدّا ہاں۔” آدِ۔ ہُݨ تارا چںدّ نُۄں سمجھ آئی۔ اِہ درخاست چِیف نیں ننّے لئی نہِیں٬ آپݨے فائِدے لئی لِکھائی سی۔ ننّے کۄلۄں اُس نیں پںجّاہ رُپئے بٹۄرے سن۔ چالی آپ رکھّے سن٬ دس تارا چںدّ نُۄں دِتّے سن۔

تاہِیئۄں پِچھلی وار ننّا تارا چںدّ دے ہتھّ وِچ کاغذاں والا لِفافا پھڑِیا دیکھ کے بھڑک اُٹھِیا سی٬ “تُسِیں اِس ماسٹر نُۄں پھیر پھڑ لِیاںدا۔ میرے کۄل پںجّاہ رُپئے نہِیں ہن۔ تُسِیں سارے چۄر ہۄ۔ مَیں اِک-اِک کرکے مساں پںجّاہ رُپئے جۄڑدا ہاں۔ بہانے نال تُسِیں جھٹّ رُپئے ٹھگّ لَیںدے ہۄ۔ مَینُۄں پتا ہَے٬ میری رِہائی نہِیں ہۄݨی۔ مَینُۄں رِہائی دی ذرُۄرت نہِیں۔”

ننّے دی کھبّی اکھّ پتھّر دی سی۔ اُس پتھّر اُپر ننّے دے غُسّے دا کۄئی اسر ناں ہۄئِیا۔ سبُۄتی اکھّ اگّ برسائُݨ لگّی۔ کِسے لڑائی وِچ ننّے دا متھّا ذخمی ہۄ گِیا سی۔ تھاں-تھاں ٹاںکِیاں نیں ستھائی تِئۄُڑِییاں دا رُۄپ دھار رکھِّیا سی۔ خُۄن دے ودھے دَۄرے کارن اُہ تِئۄُڑِییاں آکڑ گئیِیاں۔ ٹُٹّے جباڑے دی کمپّن نیں اُس دی شکل نُۄں ہۄر ڈرائُݨا بݨا دِتا۔

“میری خَیر نہِیں۔” سۄچدے تارا چںدّ دِییاں لتّاں کمبّݨ لگِّییاں۔

“بھَیݨ دِیا یارا٬ اِہ لِیگل سَیلّ والے ہن۔ کۄئی پَیسا نہِیں لَیݨگے۔ جدۄں مَیں کلّہ بھکائی کِیتی سی٬ اُدۄں تُۄں کِتھّے سی؟”

ننّے دے وِوہار ’تے کھِجھِیا سہائِک درۄغا جھئی لَے کے پِیا۔

“کۄئی نہِیں۔ اِس وِچ اِس دا کۄئی کسُۄر نہِیں۔ درخاستاں دے وار-وار ردّ ہۄݨ کارن اِس دا وِشواس اُٹھِیا ہۄئِیا ہَے۔ مَیں آپے سمبھّال لواںگا۔”

آکھدے ہاکم نیں سہائِک درۄغے دے ننّے دے مَۄراں ولّ ودھدے ڈںڈّے نُۄں رۄک لِیاسی۔

پہِلاں تارا چںدّ نُۄں آپݨی تِیہ-تِیہ رُپئے رۄذ دی کمائی ’تے خُشی ہُںدّی سی۔ اُس دِن تۄں اُس نُۄں اجِہی کمائی تۄں گلِیانی ہۄݨ لگّی سی۔

اجّ ماڑے-دھِیڑِیاں دی بَیرک ولّ جاںدا تارا چںدّ ڈر رِہا سی۔ کِدھرے کِسے ہۄر ننّے نال واہ ناں پَے جاوے۔ اُںجھ اجّ اُہ جیب وِچ کُجھ رُپئے پا کے لِیائِیا سی۔ نویں ننّے نال واہ پَیݨ ’تے پَیسے واپس کرن دا من بݨا کے آئِیا سی۔

دُۄجی درخاست جھۄٹِیاں دے بھیڑ وِچ آئے رامُۄ چاہ والے اتے لمبُّۄ رِکشے والے دی سی۔

اِک سال پہِلاں راما نںدّ ہسپتال دے پَیرا-مَیڈِیکل سٹاف نیں ہڑتال کِیتی سی۔ سٹاف دا کہِݨا سی کِہ ہسپتال دی ترکّی وِچ اُہناں دا یۄگدان وی اۄنا ہی ہَے جِنّا ڈاکٹراں دا۔ ڈاکٹراں واںگ اُہناں تۄں کُیارٹراں دے کِرائے ناں لئے جاݨ, بِجلی پاݨی مُفت دِتّی جاوے۔ سٹاف دے پرِوار دے مَیمبراں نُۄں ڈاکٹری سہائِتا مُفت دِتّی جاوے۔ ڈاکٹراں واںگ اُہناں نُۄں ہسپتال وِچ ہُںدّے ٹَیسٹاں وِچۄں کمِشن دِتّا جاوے۔

مَینیجمَیںٹ کہِںدّی سی کِہ سٹاف آپݨی اَۄکات نُۄں پہِچاݨے۔ کُتّا جے گڈّے ہیٹھ وڑ جاوے تاں اِس دا متلب اِہ نہِیں ہُںدّا کِہ گڈّا اُسے دے سہارے چلّ رِہا ہَے۔ جے دِلّی دکھّݨ تۄں مرِیذ اِس ہسپتال وِچ اِلاج کرائُݨ آئُںدے ہن تاں اِس دا کارن سٹاف دی کابلِیئت نہِیں٬ ڈاکٹراں دی مُہارت ہَے۔ سٹاف والے دُۄجے پْرائیِویٹ ہسپتال دے سٹاف نُۄں مِلدِییاں سہُۄلتاں ’تے نذر مارن۔ اُہناں دِییاں تنخاہاں ادھِّییاں ہن٬ کمّ کرن دے گھںٹّے ڈِئُڑے۔ جے سِر دُکھدے دی گۄلی کھاݨی پوے تاں اُہناں نُۄں پُۄری کِیمت چُکائُݨی پَیںدی ہَے۔ سٹاف چُپّ کر کے مَۄجاں ماݨدا رہے۔

تکرار ودھدا-ودھدا ہڑتال تک پُجّ گِیا۔ ہڑتال دا اسر ہسپتال دی آمدن اتے مشہُۄری اُپّر ہۄݨ لگّا۔ نویں مرِیذ آئُݨۄں ہٹ گئے۔ پُراݨے ہۄر ہسپتالاں وِچ جاݨ دی سۄچݨ لگّے۔ مَۄکا سمبھّالݨ دے اِرادے نال مَینیجمَیںٹ جھُکݨ لگّی۔ کُجھ مںگّاں منّݨ لئی سہِمت ہۄݨ لگّی۔ یُۄنِیئن دے اناڑی نیتا چامبھل گئے۔ کہِںدّے پُۄرِییاں مںگّاں منّوا کے ہڑاتل واپس لواںگے۔

مَینیجمَیںٹ نُۄں سہے نالۄں پہے دا فِکر ہۄݨ لگّا۔ اِںجھ یُۄنِیئن تکڑی ہۄ جاویگی۔ آئے دِن دھمکِییاں دِیا کریگی۔ سُۄلاں دے جمّدِییاں دے مُۄںہ مۄڑ دیݨے چاہِیدے ہن۔ سۄچ کے مَینیجمَیںٹ نیں اُچّ پُلِس ادھِکارِییاں نال گلّ کِیتی٬ “اسِیں تُہاڈے کُتّے-بِلِّییاں تک دا مُفت اِلاج کردے ہاں۔ ہُݨ سانُۄں لۄڑ پئی ہَے۔ ساڈی مدد کرۄ۔”

کھادھے نمک دا بدلا چُکائُݨ لئی پُلِس ہرکت وِچ آ گئی۔ دھرنے ’تے بَیٹھے نیتاواں نُۄں جبری چُکّݨ اتے جیلہاں وِچ سُٹّݨ دی یۄجنا بݨ گئی۔ پُلِس دے اِس منسُۄبے دی بھِݨک یُۄنِیئن والِیاں نُۄں پَے گئی۔ اُہناں نیں پُلِس دا ڈٹ کے مُکابلا کرن دا من بݨا لِیا۔

پُلِس نُۄں اِنی اُمِید نہِیں سی۔ ڈِپٹی دی کماںڈ ہیٹھ اِک چھۄٹی جِہی پُلِس ٹُکڑی دھرنا اُٹھائُݨ گئی سی۔ نیتاواں نال کھِچّ-دھُۄہ کردی پُلِس نُۄں لُک کے بَیٹھے ورکر پَے نِکلے۔ ہتھّۄ-پائی وِچ کُجھ پُلِس والِیاں دِییاں پگّاں لہِ گئیِیاں٬ کُجھ نُۄں جھرِیٹاں وجِّییاں۔ ڈِپٹی دری وِچ پھس کے ذمِین ’تے ڈِگّ پِیا۔ سرِیر بھارا ہۄݨ کارن کھڑا ہۄݨ نُۄں دیر لگّ گئی۔ اِنے وِچ پتّرکاراں نیں اُس دی ڈِگّے ہۄئے دی فۄٹۄ کھِچّ لئی۔ اِک نرس نیں اِک لیڈی کاںسٹیبل دی گُتّ پھڑ لئی۔ اِک چُست کَیمرامَین نیں اُہ دْرِش وی کَیمرے وِچ کَید کر لِیا۔

ودھّ غُسّا پُلِس نُۄں خالی ہتھّ مُڑن ’تے چڑھِیا۔

اُچّ ادھِکارِییاں نیں پھیر مِیٹِںگّ کِیتی۔ “بیئِذّتی دا تُرںتّ بدلا لِیا جاوے۔ پُلِس نُۄں ہتھّ پائُݨ والے ورکراں دے نال-نال پتّرکاراں نُۄں سبک سِکھائِیا جاوے۔” اِہ فَیسلا لِیا گِیا۔

سارے ذِلہے دی پُلِس اِکٹھّی کِیتی گئی۔ ہسپتال نُۄں چارے پاسِیاں تۄں گھیرِیا گِیا۔ پھیر ہسپتال ’تے اِئۄں ہملا ہۄئِیا جِویں دُشمݨ دے کِلہے ’تے ہُںدّا ہَے۔ رستے وِچ راہگِیر٬ وِدِیارتھی٬ مرِیذ جاں رِکشے ریہڑی والا جۄ مِلِیا٬ اُس نُۄں کُٹاپا چاڑھِیا گِیا۔ ریہڑِییاں٬ رِکشِیاں٬ کاراں اتے سکُۄٹراں دی بھنّ-تۄڑ کِیتی گئی۔

ٹِڈّی دل واںگ چڑھی آئُںدی پُلِس نُۄں دیکھ کے ورکراں وِچ بھگدڑ مچّ گئی۔ جان بچائُݨ لئی کۄئی فلشّ وِچ وڑ گِیا٬ کۄئی کائۄُںٹر ہیٹھ چھُپ گِیا۔ پُلِس نیں درواذے کھِڑکِییاں تۄڑ کے سبھ نُۄں باہر کڈھّ لِیا۔ مار-کُٹائی تۄں بچݨ لئی کُجھ ورکر چھتّ ’تے جا چڑھے اتے کُجھ درخّتاں ’تے۔ پُلِس نُۄں چھتّ ’تے چڑھدی دیکھ کے کُجھ نیں چھتّاں تۄں چھالاں مار دِتِّییاں۔ کۄئی بِجلی دِییاں تاراں وِچ پھس گِیا٬ کۄئی رَۄشندان وِچ۔ پتّرکاراں نیں پھیر پہِل کِیتی۔ چھتّاں تۄں چھالاں ماردے٬ تاراں ’چ پھسے اتے پُلِس دے ڈںڈّے کھاںدے لۄکاں دِییاں تسوِیراں کھِچّ لئیِیاں۔

ہتھّ آئے لۄکاں نُۄں پہِلاں پُلِس نیں ہسپتال وِچ کُٹِّیا۔ پھیر اُہناں ورکراں دی شناخت کِیتی گئی٬ جِنہاں نیں پُلِس دی داڑھی پُٹّی سی۔ تھاݨے اُہناں نُۄں مُڑ بیئِذّت کِیتا گِیا۔ پھیر پُلِس نُۄں آپݨی ڈِئۄُٹی کرن تۄں رۄکݨ اتے سرکاری کرمچارِییاں اُپر جانلیوا ہملا کرن دے دۄش وِچ گْرِفتار کر کے اُہناں نُۄں جیلہ بھیجِیا گِیا۔

پھٹّڑ ہۄݨ کارن کُجھ ورکراں نُۄں ہسپتالاں وِچ داخل ہۄݨا پِیا۔ کُجھ جیلہ پُجّ گئے۔ دہِشت کارن باکی بھُۄمِیگت ہۄ گئے۔ ہڑتال اسفل ہۄ گئی۔ آرذی ورکر کمّ ’تے مُڑن لگّے۔

اگلے ہی دِن مَینیجمَیںٹ دی خُشی غم وِچ بدل گئی۔ اخباراں والِیاں نیں بݨی-بݨائی کھیڈ وِگاڑ دِتّی۔ پُلِس ولّۄں ورکراں اُپر ہۄئے اتِّیاچار دِییاں تسوِیراں اخباراں وِچ چھپ گئیِیاں۔ سارے دیش وِچ ہاہاکار مچّ گئی۔ کِسے تسوِیر وِچ کِسے اَۄرت ورکر نُۄں نںگّا کِیتا جا رِہا سی٬ کِسے وِچ بُۄٹاں ہیٹھ لتاڑِیا جا رِہا سی۔ پتّرکاراں نیں اُہناں پھٹّڑ لۄکاں دے ناں-پتے وی چھاپے٬ جِنہاں دا ناں سٹاف نال کۄئی سمبّںدھّ سی٬ ناں مَینیجمَیںٹ نال۔

منُکھّی ادھِکار سںسّتھاواں نیں جدۄں اِہ ماملا اُٹھائِیا تاں مَینیجمَیںٹ دے نال پُلِس وی مۄم واںگ نرم ہۄ گئی۔ سرکار دی ہدائِت ’تے ذِلہا پْرشاسن اتے شہِر دے پتوںتِّیاں نیں دخل دِتّا۔ دۄ مِیٹِںگّاں وِچ سمجھَۄتا ہۄ گِیا۔ ’جۄ مِلِیا اُہۄ غنِیمت‘ سمجھ کے ورکر کمّ ’تے آئُݨ لئی راذی ہۄ گئے۔

ہڑتال کارن ہسپتال چھڈّ کے گئے مرِیذاں دے مُڑن دی رفتار تیذ ہۄ گئی٬ پر ورکراں دے کمّ ’تے مُڑن دی رفتار مٹھّی رہی۔ مَینیجمَیںٹ نُۄں فِکر ہۄئِیا٬ پُۄرے سٹاف بِناں ہسپتال کِس ترہاں چلّیگا؟ بھُۄمِیگت نیتاواں نُۄں فِکر ہۄئِیا کِہ آپݨے نیتاواں نُۄں جیلہاں وِچ سڑدے چھڈّ کے کِہڑے مُۄںہ اُہ کمّ ’تے مُڑنگے۔

مَینیجمَیںٹ اتے ورکراں وِچکار اِک وار پھیر مِیٹِںگّ ہۄئی۔ مَینیجمَیںٹ نیں وائدا کِیتا کِہ اُہ تُرںتّ جیلہ بَیٹھے ورکراں نُۄں چھُڈائیگی۔

پُلِس ادھِکارِییاں دا غسّا ہالے ٹھںڈھّا نہِیں سی ہۄئِیا۔ ورکراں ہتھّۄں کُٹّ کھاںدی پُلِس دِییاں تسوِیراں لگبھگ ہر اخبار نیں وڈّے-وڈّے ہاشِیئے لا کے چھاپِییاں سن۔ لۄکاں دی یاداشت ہالے مٹھّی نہِیں سی پئی۔ ورکراں دی جھٹپٹ رِہائی کروا کے پُلِس آپݨے مُلاذماں دا منۄبل ڈیگݨ لئی تِیار نہِیں سی۔

پُلِس کیس واپس لَیݨ تۄں آنا-کانی کرن لگّی۔

کھِجھی مَینیجمَیںٹ نیں مُکھّ مںتّری نال گلّ کِیتی۔

مُکھّ مںتّری دی ہدائِت ’تے پُلِس اتے مَینیجمَیںٹ وِچکار اِک وار پھیر مِیٹِںگّ ہۄئی۔ مَینیجمَیںٹ نیں پُلِس نُۄں یکِین دِوائِیا٬ “شرارتی انسر ساڈِییاں اکھّاں وِچ وی رڑکدے ہن۔ اسِیں مَۄکا سمبھّالݨا ہَے۔ ہالات ٹھِیک ہُںدِّیاں ہی سبھ نال نجِٹھّݨا ہَے۔ تُسِیں کُجھ مہِینے لئی مِسل نُۄں ٹھںڈھّے بستے وِچ پا دیوۄ۔ پھیر بھاویں دۄش-پتّر تِیار کر کے ادالت وِچ دے دیݨا۔ مَینیجمَیںٹ کۄئی گِلا کرن دی تھاں تُہاڈا ساتھ دیویگی۔”

سۄچ وِچار بائد اِک راہ لبھِّیا گِیا۔ غلتی نال پُلِس نیں کُجھ آم لۄکاں نُۄں پھڑ رکھِّیا سی۔ آپݨا وکّار رکھّݨ لئی پُلِس اُہناں وِرُدھّ آپݨا سکںجّا کسّی رکھّیگی۔ ورکر رِہاء ہۄݨ, اِس لئی گواہاں دے بِیاناں وِچ ردّۄ-بدل کریگی۔

مَینیجمَیںٹ نیں گواہاں نال سمپّرک کِیتا۔ اُہناں تۄں ہلفِییا بِیان لئے٬ “واردات سمیں اُہ مَۄکے ’تے ہاذر نہِیں سن۔”

مَینیجمَیںٹ نیں وکِیل نُۄں ہدائِت کِیتی٬ “تُسِیں یُۄنِیئن دے وکِیلاں دی مدد کرۄ۔ ودھّ تۄں ودھّ ورکر رِہاء کرائۄ۔”

یۄجنا سِرے چڑھن لگّی۔ اِک-اِک کر کے ورکر رِہاء ہۄݨ لگّے۔

پہِلاں یُۄنِیئن والِیاں نیں آم لۄکاں نُۄں یکِین دِوائِیا سی کِہ  اُہناں دا مُکدّما مُفت وِچ لڑِیا جاویگا۔

بدلے ہالاتاں وِچ یُۄنِیئن نُۄں اُہناں دا خِیال بھُلّ گِیا۔

رِکشے ریہڑِییاں والے یُۄنِیئن دے مَیمبر نہِیں سن۔ مُکدّمے دی پَیروائی لئی وکِیل اُہناں کۄلۄں فِیساں مںگّݨ لگّے۔

جِنہاں دا ہتھّ سُکھالا سی٬ اُہناں نیں آپݨے وکِیل کھڑے کِیتے٬ ذمانتاں بھرِییاں اتے رِہاء ہۄ گئے۔

پِچھّے رہِ گئے لمبُّۄ اتے رامُۄ ورگے ملںگّ۔

رامُۄ رِکشا چلائُںدا سی۔ سواری دی اُڈِیک ہسپتال دے باہر کھڑھ کے کردا سی۔ اُس ابھاگے دِن اُہ مرِیذ دا سامان لَیݨ ہسپتال اںدّر چلِیا گِیا سی۔ رستے وِچ ہی ماںجِیا گِیا۔

لمبُّۄ ہسپتال دے باہر اِک درخّت ہیٹھ چاہ دی ریہڑی لائُںدا سی۔ درِیا دے تیذ وہاء واںگ آئی پُلِس دی لپیٹ وِچ اُس دی ریہڑی آ گئی سی۔ پُلِس نیں اُس دی ریہڑی دا وی کباڑ بݨا دِتّا اتے اُس دے سرِیر دا وی۔

دۄ دِن کرفِئۄُ ورگے ہالات بݨے رہے۔ جِتھے جِس دی پگّ پئی سی٬ پئی رہی۔ جِتھے کِسے دی جُتّی لٹکی سی٬ لٹکی رہی۔ لمبُّۄ دی ٹُٹّی ریہڑی اتے رامُۄ دے رِکشیدِییاں تسوِیراں اخباراں وِچ چھپِییاں سن۔ اُہلاں دی ڈھارس بجھّی کِہ سامان سُرکھِّئتہَے۔

کُجھ دِناں بائد کارپۄریشن والے آئے اتے لاوارس سامان چُکّ کے لَے گئے۔ رامُۄ نیں رِکشا کِرائے ’تے لِیا ہۄئِیا سی۔ مالک کمیٹی گِیا٬ جُرمانا بھرِیا اتے رِکشا چھُڈا لِیائِیا۔ پھیر اُہ مُلاکات لئی جیلہ آئِیا۔ رامُۄ دے پںجّ سَۄ رُپئے بتَۄر ذمانت جمہاں سن۔ اُہ کٹّ کے رامُۄ ولّ پںجّ سَۄ ہۄر کڈھِّیا۔ پرنۄٹ ’تے دستخت کرائے اتے چلا گِیا۔

لمبُّۄ اُس نالۄں خُشکِسمت سی۔ ریہڑی اُس دی آپݨی سی۔ اٹھّ سالاں دی مِہنت بائد مساں بݨائی سی۔ سٹۄو٬ پتِیلا اتے ہۄر نِکّ-سُکّ اُس نیں کِشتاں ’تے لِیا ہۄئِیا سی۔ لمبُّۄ دے ساتھی ریہڑی چھُڈائُݨ کمیٹی گئے۔ جُرمانے دی رکم ریہڑی دے کباڑ نالۄں ودھّ بݨدی سی۔ باکی دا سامان اُتھے جمہاں نہِیں سی۔ سبر دا گھُٹّ بھر کے اُہ واپس آ گئے۔

پیشی بھُگتݨ گئے لمبُّۄ دا مالک کچہِری مِلݨ آئِیا۔ ہِساب-کِتاب کر کے دۄ ہذار اُس ولّ کڈھّ گِیا۔

رامُۄ اتے لمبُّۄ ورگے اُہناں دے ساتھی سن۔ دس-دس٬ وِیہ-وِیہ پھڑ کے پہِلاں دۄ-تِنّ سَۄ رُپئے اِکٹھّے کردے٬ پھِر مِتّراں نُۄں رِہاء کرائُݨ دی آس نال کچہِری جاںدے۔ ٹائۄُٹ اُہناں نُۄں رستے وِچ ہی گھیر لَیںدے۔ اُہناں دی بچّت کدے کِسے مُنشی دے ڈھِڈّ وِچ سما جاںدی اتے کدے کِسے ٹائیِپِسٹ دے۔ درخاست ججّ تک پُجّݨ تۄں پہِلاں اُہ ملںگّ ہۄ جاںدے۔

اِسے کھِچّ-دھُۄہ وِچ سال لںگھّ گِیا۔

پِچھلے ہفتے جیلہ ادھِکارِییاں ولّۄں اَیلان ہۄئِیا سی۔ لۄڑوںدّ کَیدِییاں نُۄں سرکار ولّۄں مُفت کانُۄنی سہائِتا دِتّی جائیگی۔

اِہ اَیلان سُݨ کے رامُۄ ہۄراں دِییاں اکھّاں وِچ آس دی جۄت جگی سی٬ پر جِئۄں ہی اُہناں نُۄں پتا لگّا کِہ اُہناں دے ہتھّ وِچ پھڑائی درخاست وِچ اُہنانُۄں ذمانت ’تے رِہاء کرن دی ارذی درج ہَے تاں جھٹّ اُہناں دی آس دی جۄت بُجھگئی۔

اِہ ہُکم اِک بھلیماݨس ججّ نیں چھے مہِینے پہِلاں کر دِتّا سی۔

اِس مُکدّمے وِچ پُلِس نیں اٹھائی بںدّے پھڑے سن۔ کۄئی ناں کۄئی ہِیلا کر کے چھبّی رِہاء ہۄ چُکّے سن۔ مَیجسِٹْریٹ نُۄں اِہناں ’تے ترس آئِیا۔ بِناں کِسے ارذی-پتّر دے اُس نیں اُہناں نُۄں ذمانت ’تے چھڈّݨ دا ہُکم دے دِتّا۔

رامُۄ ہۄراں دے ساتھی بھجّے-بھجّے کچہِری گئے۔ جدۄں پتا لگّا کِہ پرواسی دۄشِییاں دے جامناں دا ستھانک ہۄݨا وی ذرُۄری ہَے اتے مۄٹِییاں ذمِیناں جائِداداں والا وی تاں اُہناں دے رںگّ وِچ بھںگّ پَے گِیا۔ گھر-بار چھڈّی اُہ پہِلاں ہی پْردیساں وِچ بَیٹھے ہۄئے سن۔ اُہناں دے ساتھی سںگّی پھُٹّپاتھاں اتے رِکشے-ریہڑِییاں ’تے سَۄݨ والے سن۔ اُہناں نیں کدے دس ہذار دا مالک بݨن دا سُپنا نہِیں لِیا۔ اُہ وڈِّییاں جائِداداں نُۄں خترے وِچ نہِیں سن پا سکدے۔ کئی مہِینے در-در دِییاں ٹھۄکراں کھاݨ بائد وی اُہ کۄئی ذمانتِییا کھڑا نہِیں سن کر سکے۔

پھیر کِسے نیں سلاہ دِتّی۔ کچہِری وِچ اجِہے کئی کھۄکھے ہن٬ جِنہاں وِچ ذمانتِییاں دی ڈار بَیٹھدی ہَے۔ اُہناں کۄل کۄٹھِییاں دِییاں رجِسٹرِییاں وی ہُںدِّییاں ہن اتے ذمِیناں دِییاں جمہامبںدِّییاں وی۔ گواہی پائُݨ لئی نمبّردار وی اتے مَیمبر پںچّائِت وی۔ لمبُّۄ ہۄراں دے ساتھی کھۄکھِیاں وِچ گئے۔ کِسے نیں دس ہذار فی بںدّا مںگِّیا٬ کِسے نیں اٹھّ ہذار۔ ہذار-پںدّراں سَۄ دی پیشکش سُݨ کے ذامن اِئۄں چھال مار کے دَۄڑ جاںدے٬ جِویں سپّ نیں ڈسِیا ہۄوے۔ ہُݨ تک ہار کے سبھ گھر بَیٹھ چُکّے سن۔ رامُۄ ہۄراں نُۄں ہُکم نہِیں٬ ذامن چاہِیدا سی۔

“ہُکم ساڈے کۄل ہَے۔ جے دے سکدے ہۄ تاں ذامن دِئۄ۔” درخاست پھڑن تۄں بائد آنا-کانی کردے رامُۄ نیں آکھِیا۔

“دِل کِئۄں چھڈّدا ہَیں۔ اِہ ارذی پڑھن بائد مَیجسِٹْریٹ تیرے کۄلۄں ذامن نہِیں مںگّیگا۔ تَینُۄں تیری نِجّی ذمانت اُپر چھڈّ دیویگا۔”

ہاکم نیں رامُۄ دی پِٹھّ تھاپڑ کے آکھِیا سی تے سچّمُچّ پیشی بھُگتݨ آئے رامُۄ ہۄراں دی تھاں اُہناں دی رِہائی دے ہُکم آئے سن۔

 

 

لِیگل سَیلّ آپݨے کمّ ’تے نذر رکھّ رِہا سی۔ نتِیجے اُتشاہ جنک آ رہے سن۔ ادالت دے پُۄرن سہِیۄگ کارن سارِییاں درخاستاں منذُۄر ہۄ رہِییاں سن۔

بَیرک ولّ جاںدے تارا چںدّ نُۄں شِیبُۄ بارے جانݨ دی اُبلچِتّی لگّی ہۄئی سی۔

اجّ اُہ پیشی بھُگتݨ گِیا سی۔ شِیبُۄ اِس بَیرک وِچ سبھ تۄں پُراݨا بشِںدّا سی۔ اُس اُپر آپݨے ساتھِییاں نال مِل کے اِک ریل مُسافر دا سُۄٹکیس چۄری کرن دا دۄش سی۔ پُلِس نیں اِہ دۄش وی لائِیا سی کِہ سُۄٹکیس وِچۄں نِکلِیا سامان سبھ نیں برابر وںڈِّیا سی۔ شِیبُۄ دے ہِسّے پںجّ سَۄ رُپِیا اتے اِک کُڑتا-پجاما آئِیا سی۔ اُس دے ساتھِییاں کۄلۄں نکدی اتے ہۄر سامان برامد ہۄئِیا سی۔

شِیبُۄ ہوالاتی سی۔ اُسنُۄں کَیدِییاں والی وردی نہِیں سی مِلدی۔ جِنہاں کپّڑِیاں وِچ اُہ پھڑِیا گِیا سی٬ اُہ کدۄں دے گھس گئے سن۔ اُس نُۄں نںگّیج ڈھکّݨا مُشکِل ہۄئِیا پِیا سی۔ اُس دی بَیرک وِچ اُسے ورگے نںگّ-ملںگّ بںدّے سن۔ کِسے دی مُٹھِّیچاپی کر کے٬ کِسے دے ہِسّے دی مُشکّت کر کے پَیسے کمائُݨ دا سببّ نہِیں سی بݨدا۔

غُربت تۄں تںگّ آئے شِیبُۄ نُۄں دیکھ کے اِک کَیدی نیں نالے اُس نُۄں کُجھ رُپئے دِتّے٬ نالے سلاہ۔

“ہر پیشی ’تے گِیا٬ ججّ نُۄں اِک درخاست دِیا کر۔ رِہائی اتے کیس دے جلدی نِپٹارے دی دُہائی پائِیا کر۔”

جیلہ وِچۄں ارذی لِکھائُݨ دی شِیبُۄ دی ہِمّت نہِیں سی٬ پر اُہ ہِمّت ہارن والا وی نہِیں سی۔ کچہِری جا کے کدے اُہ کِسے پڑھے-لِکھے کَیدی دی مِنّت کردا٬ کدے کِسے مُنشی دے ہاڑے کڈھّدا۔ کِتۄں ناں کِتۄں درخاست لِکھوا کے اُہ ججّ اگّے ذرُۄر رکھّدا۔

کدے ججّ بھجّ کے پَیںدا٬ “میرے کۄل چار ہذار کیس نیں۔ تیرے لئی مَیں وِہلا ہاں۔”

کدے مُۄڈ ٹھِیک ہںدّا تاں “اگلی واری نبیڑ دیواںگے۔” دا لارا لائُںدا۔

شِیبُۄ درخاستاں دے-دے ہمبھّ چُکّا سی۔

اُس نُۄں لگّا لِیگل سَیلّ والی درخاست دا وی اِہۄ ہشر ہۄݨا ہَے۔

شِیبُۄ نیں درخاست پھڑی٬ پھاڑی اتے ٹۄٹے ہوا وِچ کھِلاردا آپݨے کھڈّے ولّ تُر پِیا۔

ہاکم شِیبُۄ کۄل جا کے اُس نُۄں پِیار نال سمجھائُݨ لگّا٬ “تیرے جُرم دی سذا تِنّ سال ہَے۔ تُۄں اِک سال ودھّ سذا کٹّی بَیٹھا ہَیں۔ بِناں سِر-پَیر والی ارذی دیݨ دا کۄئی لابھ نہِیں ہںدّا۔ تَینُۄں جیلہ ’چ ڈکّی رکھّݨا غَیر-کانُۄنی ہَے۔ میری منّ اِک وارا درخاست دے کے دیکھ۔”

“مَیں غرِیب ہاں٬ میری کۄئی نہِیں سُݨدا۔” آکھ کے بھُبّاں ماردا شِیبُۄ٬ ننّا پھڑ کے بَیٹھ گِیا۔

ننّا٬ رامُۄ تے لمبُّۄ سبھ رِہاء ہۄ چُکّے سن۔ باغی شِیبُۄ دا کی بݨِیا؟ تارا چںدّ اِہ جاݨن لئی کاہلا سی۔

بَیرک وِچ وڑدِیاں ہی تارا چںدّ نیں سہائِک درۄغے کۄلۄں اِہۄ پّچھِیا۔

“اُہ ہرام دا بڑا چُست نِکلِیا۔ ننّے ہۄراں دے رِہاء ہۄݨ بائد اُس نُۄں آپݨی غلتی دا اہِساس ہۄئِیا۔ دۄ دِن اُہ ساڈِییاں مِنّتاں کردا رِہا۔ مَینُۄں نوِیں درخاست لِکھوا کے دِئۄ۔ مَیں پَیراں ’تے پاݨی نہِیں پَیݨ دِتّا۔ پیشی بھُگتݨ گئے نیں پتا نہِیں کی جادُۄ مارِیا۔ کِسے کۄلۄں درخاست لِکھوا کے ججّ دے پیش کر دِتّی۔ ججّ نیں جھٹّ منذُۄر کر دِتّی۔ سالا سامان لَیݨ بَیرک وِچ وی نہِیں آئِیا۔ ڈِئُڈھی وِچۄں ہی پتّرا واچ گِیا۔”

“سامان وِچ کِہڑا لُۄلاں پئیِیاں سن۔” سۄچدے اتے خُشی وِچ جھُۄمدے تارا چںدّ نیں کُرسی ’تے بَیٹھے ہاکم ولّ تکِّیا۔

کاغذاں دی گھۄکھ وِچ کھُبھے ہاکم نُۄں دیکھ کے اُس پںجّ سَۄ سال پہِلاں جیلہ ’چ چکّی پِیسدے بابا نانک دی یاد آئی۔

“دھنّ ہَیں تُۄں بابا۔ تُۄں ماڑے بںدِّیاں نُۄں ہکّ دِوا ہی نہِیں رِہا٬ اُہناں نُۄں ہکّ کھۄہݨ یۄگ وی بݨا رِہَیں۔”

پھیر من ہی من تارا چںدّ نیں ہاکم اگّے سِر جھُکائِیا۔

 

 

29

باکی بَیرکاں وِچ چھتّی پْرکار دے بھۄجن آئُںدے رہِںدّے سن۔ نںگّاں دی بَیرک وِچ لڈُّۄیاں دی پںسّیری پہِلی واری آئی سی۔

خُشِییاں دی اِہ پںڈّ بَیںک وِچۄں پَیسے کڈھائُݨ گِیا نںدّ فَۄجی لَے کے آئِیاسی۔

بَیرک دا دۄ-تِہائی ہِسّا لِیگل سَیلّ والِیاں دی ہِمّت کارن خالی ہۄ چُکّا سی۔ جۄ باکی بچدے سن٬ اُہناں دے چِہرے کھِلے ہۄئے سن۔ رِہائی بھاویں نہِیں سی ہۄ رہی پر اِنساف مِلݨ لگّا سی۔

اجّ سَیلّ والِیاں دی اِس بَیرک وِچ آئُݨ دی واری سی۔ کُجھ کَیدِییاں نیں  اُہناں کۄل آپݨے دکھّڑے رۄݨے سن۔ کُجھ نیں خُشِییاں ساںجھِییاں کرنِییاں شن۔

خُشِییاں ساںجھِییاں کرن والِیاں وِچۄں فَۄجی اِک سی۔

فَۄجی سرکاری رَیسٹ ہائۄُس دا چَۄکِیدار سی۔ اُس اُپر افسر نال آئی اِک جوان نَۄکراݨی نال بلاتکار کرن دا دۄش سی۔ دۄش سچّا جی جاں جھُۄٹھا٬ ہال دی گھڑی اِہ مسلا نہِیں سی۔ اُہ نوِیں کِسم دی سمسِّیا نال گھِرِیا ہۄئِیا سی۔ چَۄکِیدار لگّݨ تۄں دۄ مہِینے پہِلاں ہی اُہ فَۄج وِچۄں رِٹائِر ہۄئِیا سی۔ اُس دی پَینشن بَیںک وِچ جمہاں ہںدّی سی۔ خرچے لئی اُس نُۄں پَیسا چاہِیدا سی۔ پِچھلی وار چَیکّ اُس نیں آپݨے وکِیل نُۄں دِتّا سی۔ فِیس دا بکائِیا آکھ کے وِچۄں پںدّراں سَۄ اُس نیں رکھّ لِیا سی۔ پںجّ سَۄ اُس دے پلّے پِیا سی۔ بھرجائی وکِیل نالۄں ودھّ لالچی سی۔ پَینشن دے بَیںک وِچ جمہاں ہۄݨ دی بھِݨک پَیںدِیاں ہی اُہ جیلہ دے چکّر کٹّݨ لگّدی سی۔ کدے اُس نُۄں پَیسے بھتِیجے دی فِیس بھرن لئی چاہِیدے ہُںدّے سن٬ کدے بھتِیجی دی جُتّی خرِیدݨ لئی۔ چھڑا ہۄݨ کارن بھرجائی نال فَۄجی نُۄں تِہُ سی۔ کدے اُس نُۄں خالی ہتھّ نہِیں سی مۄڑِیا٬ پر اِک گِلا ذرُۄر سی۔ فَۄجی پںجّ سَۄ مںگّوائُںدا٬ اُہ سَۄ بھیجدی۔

آپݨی نَۄکری دَۄران فَۄجی بہُتا سماں برفِیلِییاں پہاڑِییاں اُپر تائِنات رِہا سی۔ اُس نُۄں رمّ پِیݨ دی لت پئی ہۄئی سی۔ کدے-کدے ماوا وی لا لَیںدا سی۔ اِہ چِیذاں جیلہ وِچ مِلدِییاں سن٬ پر بہُت مہِںگِّییاں۔ پَیسے دی تۄٹ کارن فَۄجی اَۄکھا سی۔

اکّے فَۄجی نیں فَیسلا کِیتا سی کِہ اگّۄں تۄں اُہ کِسے نُۄں دُیانی نہِیں دیویگا۔ ساری پَینشن جیلہ وِچ مںگّوائیگا۔ پھیر گُلشرے اُڈائیگا۔ سہی سلامت ساری رکم جیلہ کِس ترہاں پُجّے٬ اُہ اِس سمسِّیا نال گھِرِیا ہۄئِیا سی۔

ہلّ سُلجھائُݨ تۄں پہِلاں ہاکم نیں فَۄجی کۄلۄں اِہ بچن لِیا سی ادھّی رکم اُہ بھتِیجے-بھتِیجِییاں لئی چھڈّیگا٬ ادھّی جیلہ مںگّوائیگا۔

فَۄجی ولّۄں اِک درخاست لِکھی گئی٬ “مَینُۄں بَیںک جا کے پَیسے کڈھوائُݨ دی اِجاذت دِتّی جاوے۔” درخاست منذُۄر ہۄ گئی۔

فَۄجی نُۄں پہِلی وار آپݨے پَیسے آپݨی مرذی نال خرچݨ دی کھُلّہ مِلی سی۔ آپݨی اِہ خُشی اُہ ہاکم اتے ساتھی کَیدِییاں نال ساںجھی کرنا چاہُںدّا سی۔

لڈُّۄیاں دی خُشبُۄ نیں بَیرک دے ماہَۄل نُۄں خُشبُۄدار بݨا رکھِّیا سی۔ ہر اِک نُۄں مُۄںہ مِٹھّا کرن دی آس سی۔ کَیدِییاں تۄں مُۄںہ وِچ آئِیا پاݨی کابُۄ نہِیں سی ہۄ رِہا۔ آنے-بہانے اُہ لڈُّۄیاں والے لِفافے دُیالے بھِݨکݨ لگّدے۔

پر فَۄجی دا سخت ہُکم سی کِہ اِہ لڑائی اُس نیں آپݨے کپتان ہاکم سِںگھّ دی کِرپا نال جِتّی سی۔ جشن دا آرمبھّ ہاکم دے مُۄںہ مِٹھّا کرن بائد ہۄݨا سی۔

دُکھُۄ بھئیِئے کۄل لڈُّۄ لِیائُݨ جۄگے پَیسے نہِیں سن۔ اُںجھ اُہ فَۄجی نالۄں ودھّ خُش سی اتے آپݨی خُشی دا پْرگٹاوا ذۄر-شۄر نال کرنا چاہُںدّا سی۔

دُکھُۄ دی اپِیل منذُۄر ہۄ چُکّی سی۔ کلّہ نُۄں اُس نیں بری ہۄ جاݨا سی۔ اُس نُۄں وِیہ بۄتلاں ناجائِذ شراب رکھّݨ دے دۄش وِچ اِک سال دی کَید اتے پںجّ ہذار رُپئے جُرمانا ہۄئِیا سی۔

رۄذی-رۄٹی دی تلاش وِچ اُتّر پْردیش دے ذِلہا جَۄنپُر تۄں آئِیا دُکھُۄ سرداراں دے فارم ’تے کمّ کردا سی۔ پۄتے دی سالگِراہ منائُݨ لئی وڈّے سردار نیں مِتّراں نُۄں مۄٹر ’تے بُلائِیا سی۔ اِک بھئیِئے نُۄں مِیٹ رِنّہݨ لا کے دُکھُۄ نُۄں گُیاںڈھی پِںڈّ بھجائِیا سی۔

راہ وِچ چھاپا پَے گِیا۔ مۄٹر دی تھاں سݨے کینی اُہ تھاݨے پُجّ گِیا۔

پُلِس نیں جے آپݨے تَۄر ’تے پھڑِیا ہُںدّا تاں ہیٹھ-اُتاںہ کر کے چھڈّ دِںدّے٬پرمُخبری سرداراں دے دُشمݨاں نیں کِیتی سی۔ اُہ رںگّ وِچ بھںگّ پائُݨا چاہُںدّیسن۔

سردار دے دُکھُۄ نُۄں چھُڈائُݨ دے یتن اسفل ہۄ گئے۔ پُلِس نیں دائوا کِیتا٬ “مہِینے دے اںدّر-اںدّر بھئیِئے نُۄں چھُڈا دِیاںگے۔ ہالے اِس نُۄں اںدّر رہِݨ دِئۄ۔ پھیر اِکبال کروا دِیاںگے۔ کٹّی سذا جِنّی سذا کروا کے گھر لَے آواںگے۔”

مہِینے بائد پیشی بھُگتݨ گئے دُکھُۄ نُۄں ہَۄلدار نیں سمجھائِیا٬ “جے ججّ پُچھّے تاں آکھ دیئیِں٬ شراب میرے کۄلۄں پھڑی گئی ہَے۔ باکی کمّ سرکاری وکِیل دا ہَے۔”

سرکاری وکِیل نیں مَۄکا سمبھّالݨ دی تھاں وِگاڑ دِتّا۔ ہَۄلدار کہِںدّا سی٬ ’اِک بۄتل اتے مُرگے نال سر جائیگا۔” سرکاری وکِیل پیٹی تۄں ہیٹھاں نہِیں سی اُتر رِہا۔ کہِںدّا سی٬ اُس نُۄں اُپرۄں وگار پئی ہَے۔

اینا خرچا کرن تۄں سردار ٹل گئے۔ بھئیِئے تۄں سال بھر مذدُۄری کر کے وی پیٹی دا خرچ نہِیں جُڑنا۔ اِہ وی نہِیں پتا کِہ باہر نِکل کے دیش نُۄں بھجّ جاوے جاں رَۄلا پا کے بَیٹھ جاوے۔ شراب سردار نیں مںگّوائی سی٬ ’خرچا اُہۄ کرن‘ دی مںگّ رکھّ دیوے۔

جدۄں سَۄدا سِرے ناں چڑھِیا تاں سرکاری وکِیل مُۄںہ مۄٹا کر کے ججّ دے رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچ جا وڑِیا۔ پتا نہِیں اُس دے کنّ وِچ کی پھُۄک ماری کِہ ججّ نیں اُس نُۄں کَید اتے جُرمانے دی سذا سُݨا دِتّی۔

سرداراں نیں اپِیل کرن دی کۄشِش کِیتی۔ “وکِیل کہِںدّا کِہ پہِلاں جُرمانا بھرنا پئیگا۔” پںجّ ہذار کھُۄہ-کھاتے پَیںدا دیکھ سرداراں نیں اپِیل کرن دا خِیال تِیاگ دِتّا۔ پھیر بھئیِیا وی وِسار دِتا۔

جۄ کانُۄنی لڑائی سردار نہِیں سی لڑ سکے٬ اُہ دُکھُۄ کِس ترہاں لڑ سکدا سی۔ اُہ تھکّ-ہار کے بَیٹھ گِیا۔

دُکھُۄ اٹھّ مہِینے سذا کٹّ چُکّا سی۔ ڈھائی-تِنّ مہِینے دی مُیافی کما چُکّا سی۔ اُس نُۄں جاپدا سی کِہ اُس دے سںکّٹ دے دِن کٹّݨ والے ہن٬ پر اِک دِن جدۄں اُس نیں سہائِک درۄغے تۄں ہِساب کروائِیا تاں پتا لگّا کِہ رِہائی تۄں پہِلاں پںجّ ہذار رُپئے جُرمانا بھرنا پَیݨا سی٬ نہِیں تاں چھے مہِینے ہۄر سذا کٹّݨی پَیݨِیسی۔

اُس دِن تۄں دُکھُۄ دُکھی سی۔

ہاکم دا ہتھّ پِٹھّ ’تے ٹِکدِیاں ہی اُس دی اُداسی ہری گئی۔ ہاکم نیں اُسدیبچاء دے کئی راہ لبھّے۔ دۄشی کۄلۄں آپݨے جُرم دا اِکبال کرائُݨ دِیکاہل وِچ پُلِس کُجھ اہِم اُپچارکتاواں نِبھائُݨا بھُلّ گئی سی۔ اُہنانُۄمپھڑی شراب وِچۄں نمُۄنا کڈھّݨا چاہِیدا سی۔ نمُۄنے نُۄں ٹَیسٹ لئی ماہِراں کۄل بھیجݨا چاہِیدا سی۔ پھیر ہی دُکھُۄ کۄلۄں پھڑی چِیذ نُۄں ناجائِذ شراب آکھِیا جا سکدا سی۔

اُس دے بچاء دا دُۄجا کارن اُس ولّۄں آپݨے جُرم دا اِکبال کرنا سی۔ جُرم دے اِکبال کرن دا متلب رہِم دی جھاک ہُںدّا ہَے٬ پر جاپدا سی مَیجسِٹْریٹ سرکاری وکِیل دا پِچھلگّ سی۔ ججّ اتے سرکاری وکِیل دے لالچی ہۄݨ دی بُۄء فَیسلے وِچۄں آئُںدی سی۔ بسّ سَیشن ججّ نُۄں دھِیان دیݨ دی ذرُۄرت سی۔

پہِلی پیشی ہی سُݨوائی ہۄ گئی۔ ججّ نیں اُس نُۄں بری کرن دا اَیلان کر دِتّا٬ پر اجّ مہِینے دا آخری دِن سی۔ جِںنیں فَیسلے ججّ نُۄں کرنے چاہِیدے سن٬ اُہ کر چُکّا سی۔ نواں مہِینا چڑھدے ہی ججّ نیں آپݨے فَیسلِیاں دا سْری گنیش دُکھُۄ نُۄں بری کر کے کرنا سی۔

دکھُّۄ آپݨا بۄرِییا بِسترا بنّہی بَیٹھا سی۔ بسّ ہاکم سِںگھّ دے پَیرِیں ہتھّ لائُݨا باکی سی۔

دُکھُّۄ دِییاں گلّاں سُݨ-سُݨ اُہناں کَیدِییاں دے مُۄںہ وِچ پاݨی آ رِہا سی٬ جِنہاں نیں اگلے ہفتے پیشی بھُگتݨ کچہِری جاݨا سی۔ اُہناں دے مُکدّمِیاں نُۄں گھۄکھݨ ہی سَیلّ والِیاں نیں اِدھر آئُݨا سی۔

نںگّاں دی بَیرک وِچ بںدّ سارے ہوالاتِییاں نُۄں اُبل-چِتّی لگّی ہۄئی سی۔ کدۄں ہاکم ہۄرِیں بَیرک وِچ آئُݨ, کدۄں بھںگّڑے پا کے اُہ اُہناں دا سواگت کرن۔

 

 

30

“لِیگل سَیلّ والے ہر رۄذ چار-پںجّ مرد کَیدی رِہاء کروا دِںدے ہن٬” جدۄں اِہ خبر ذنانا جیلہ پُجّی تاں اُتھۄں مںگّ اُٹھّݨ لگّی٬ “تُرںتّ وکِیل نُۄں ساڈے کۄل بھیجِیا جاوے۔ ساڈی ہالت مرد کَیدِییاں نالۄں بھَیڑی ہَے۔ سانُۄں ناں سہُرے سہاردے ہن ناں پیکے۔”

ذنانا وارڈ وِچ شِیبُۄیاں٬ دُکھُۄیاں دی کمی نہِیں سی۔ اُتھۄں وی رِہائیِیاں ہۄݨ لگِّییاں۔

پھیر خبر برۄسٹل جیلہ پُجّ گئی۔ بچِّیاں نُۄں کانُۄنی سہائِتا دی سبھ تۄں ودھّ ذرُۄرت سی۔ اُہ جیلہ وِچ کیول اِس لئی بںدّ سن٬ کِئُںکِہ اُہناں دا کۄئی والی-وارس نہِیں سی۔

بچِّیاں نُۄں وی راہت مِلݨ لگّی۔

جیلہ پْرشاسن دی پہِل ’تے رِہاء ہۄ رہے کَیدِییاں دے کِسّے اخباراں وِچ چھپݨ لگّے۔ بِہار واںگ جیلہ ادھِکارِییاں ’تے چِکّڑ سُٹّݨ دی تھاں سُۄبے دے اخبار اُہناں دی تارِیف کرن لگّے۔

جیلہ پْرشاسن دی ہُںدّی تارِیف ’تے سَیشن ججّ نُۄں شرم آئی۔ کَیدِییاں دے ہکّاں دی راکھی کرنا ادالتاں دا کمّ ہَے۔ لۄڑ نالۄں ودھّ سماں ہوالاتِییاں نُۄں جیلہ ’چ بِٹھا کے اُہ اِنساف دی تھاں بیئِنسافی کر رہِییاں ہدُۄجے کتل دا پِچھۄکڑ وی پہِلے ورگا سی۔ اُتھے جھگڑا مالک اتے کِرائیدار دا سن۔ غلتی سُدھارن لئی سَیشن ججّ نیں ادالتاں دے پُراݨے بستے کھُلہائے۔ اجِہے کَیدِییاں دی بِناں درخاست رِہائی ہۄݨ لگّی۔

سَیشن ججّ نُۄں آپݨی نِجّی کۄتاہی دا اہِساس ہۄئِیا۔ اُہ ہر مہِینے جیلہ دا دَۄرا کردا سی۔ ’سبھ اچھّا ہَے‘ آکھ کے مُڑ آئُںدا سی۔ ادھّی جیلہ ناجائِذ کَیدِییاں نال بھری پئی سی٬ اِس تتھّ دی اُس نیں کدی گھۄکھ نہِیں سی کِیتی۔

اِس تۄں پہِلاں کِہ ہائی کۄرٹ اُس دی کھِچائی کرے٬ اُس نیں جیلہ اںدّر لۄک-ادالت لائُݨ دا اَیلان کر دِتّا۔ سارے مَیجِسٹْریٹاں نُۄں ہُکم ہۄئِیا۔ اگلے تِنّ دِن سُݨوائی جیلہ وِچ ہۄوے۔ چھۄٹے-چھۄٹے جُرماں وِچ پھسے دۄشِییاں دی مَۄکے اُپر سُݨوائی اتے جھٹّپٹّ رِہائی ہۄوے۔

وگدی گںگّا وِچ ہتھّ دھۄݨ لئی وکِیلاں نیں مُفت کانُۄنی سہائِتا دیݨ دا اَیلان کر دِتّا۔ تِنّ دِناں اںدّر ادھّی جیلہ خالی ہۄ گئی۔ سارے دیش وِچ سُۄبا سرکار دی پْرسںسّا ہۄݨ لگّی۔ ہۄئی پْرسںسّا دا مُلّ اُتارن لئی سُۄبا سرکار ولّۄں اِک وِشیش سماگم کِیتا گِیا۔ مِہنتی جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں وِشیش ترکِّییاں دے کے سنمانِت کِیتا گِیا۔ ہائی کۄرٹ وی پِچھّے نہِیں رہی۔ اُس ولّۄں وی سَیشن ججّ نُۄں پْرسںسّا پتّر بھیجِیا گِیا۔ شہِر دے پتوںتِّیاں نیں وکِیلاں دی کھُلّہ-دِلی دے سۄہلیگائے۔

پر اِس لہِر دے بانی٬ اِک کَیدی دا ناں کِسے نُۄں وی یاد ناں آئِیا۔