31

سمّتی دا سارے اِلاکے وِچ پکّا جن-آدھار بݨ چُکّا سی۔ اِلاکے وِچ کمّ کردی ہر چھۄٹی-وڈّی سںسّتھا دی کِسے ناں کِسے سمیں سمّتی نیں سہائِتا کِیتی سی۔ وڈّے سںگھّرشاں سمیں کِسے وی سمیں اُہناں نُۄں ہاک ماری جا سکدی سی۔

چۄݨاں سِر ’تے آ چُکِّییاں سن۔ آپݨِییاں بھَیڑِییاں کارگُذارِییاں کارن سرکار پُۄری ترہاں بدنام ہۄ چکّی سی۔ ستّادھاری پارٹی دے نیتاواں نُۄں لۄکاں نُۄں مُۄںہ دِکھائُݨ وِچ دِکّت پیش آ رہی سی۔ آپݨے ہکّ وِچ وۄٹاں مںگّݨ دا اُہناں کۄل کۄئی مُدّا نہِیں سی۔

لۄہا گرم سی۔ سرکار ’تے دباء پا کے آپݨی گلّ منّوائُݨ دا اِہۄ ودھِییا مَۄکا سی۔

سںگھّرش سمّتی دا گٹھن پالے مِیتے نُۄں بیکسُۄر سِدھّ کرن اتے اسل دۄشِییاں نُۄں گْرِفتار کرائُݨ لئی ہۄئِیا سی۔ سمّتی اسل کاتلاں دی شناخت کر چُکِّیسی۔

پر ہالے تک ناں پالا مِیتا بری ہۄئے سن٬ ناں اسل دۄشِییاں نُۄں پھڑِیا گِیاسی۔

آپݨے اسل مُدّے نُۄں پُۄرے ذۄر-شۄر نال اُٹھائُݨ لئی سںگھّرش سمّتی نیں اِک ہفتے دا پْرۄگرام اُلِیکِیا۔

اِس سمیں سمّتی کۄل ناں نیتاواں دی کمی سی اتے ناں سہِیۄگی سںسّتھاواں دی۔ بابا گُردِتّ سِںگھّ تۄں لَے کے نَۄجوان کامے شامُۄ تک دا آپݨا-آپݨا پْربھاو سی۔ ہُݨ گُرمِیت اتے پِیارے لال ودھِییا وکِیلاں دے نال-نال ودھِییا بُلارے وی بݨ گئے سن۔ مُکدّمِیاں اتے کانُۄن دِییاں دھاراواں دے ہوالے دے-دے جدۄں اُہ مَۄجُۄدا پْربںدھّ دِییاں دھجِّییاں اُڈائُںدے سن تاں جۄش لال بھرے لۄک ہر واک بائد تاڑِییاں مار-مار اسمان گُۄںجݨ لا دِںدّے سن۔

*تِیکاری فرںٹّ٬ بھگت سِںگھّ نَۄجوان سبھا٬ دھاگا مِلّ کاما سمّتی اتے لَینِن ناٹک کلا کیںدر ورگِییاں جتھیبںدِّییاں٬ لۄک سںگھّرش سمّتی دِییاں سہِیۄگی سںسّتھاواں سن۔ ہُݨ پُۄرے تن٬ من اتے دھن نال اِستری سبھا٬ ہَیلپلائیِن٬ چَۄتھا درجا کرمچاری جتھیبںدّی اتے پلّیداری یُۄنِیئن وی اُہناں دے نال سی۔ اِہناں سبھناں دے سہِیۄگ نال پْربھاوشالی لۄک لہِر اُساری جا سکدی سی۔

پہِلے تِنّ دِن جلسے پِںڈّاں وِچ ہۄݨے سن۔ ہلکے دے ہر پِںڈّ وِچ اُہناں نیں جاݨا سی۔ کِسے پِںڈّ وِچ پْربںدھّ اِستری سبھا نیں کرنا سی اتے کِسے پِںڈّ وِچ ہَیلپلائیِن والِیاں نیں۔ کِسے وِچ سہِیۄگ پلّیدار یُۄنِیئن نیں دیݨا سی اتے کِسے وِچ چَۄتھا درجا کرمچاری جتھیبںدّی نیں۔

ٹرَیکٹر یُۄنِیئن پِچھّے رہِݨ والی نہِیں سی۔ اُہناں دِییاں ٹرَیکٹر-ٹرالِییاں٬ سمیت ڈرائیِور ہاذر رہِݨِییاں سن۔

اگلے دۄ دِن جلسے بلاک پدھّر ’تے ہۄݨے سن۔ اِہناں سماگماں دے مُکھّ بُلارے بابا گُردِتّ سِںگھّ٬ گُرمِیت سِںگھّ اتے پِیارے لال ہۄݨے سن۔ واراں اتے ناٹک نالۄ-نال چلّݨے سن۔

چھیویں دِن بھرواں اِکٹھّ شہِر وِچ ہۄݨا سی۔

ستّویں دِن کُۄچ راجدھانی ولّ ہۄݨا سی۔

پھیر سںگھّرش نُۄں سارے سُۄبے وِچ پھَیلائِیا جاݨا سی۔

 

 

32

سُۄبا بھاںت-بھاںت دِییاں سمسِّیاواں وِچ گھِرِیا ہۄئِیا سی۔ مُکھّ مںتّری دی اِک ٹںگّ سُۄبے دی راجدھانی وِچ ہُںدّی اتے دُۄجی دیش دی راجدھانی وِچ۔ اُہ نُۄں آپݨے ہلکے ولّ دھِیان دیݨ دا مَۄکا نہِیں سی مِل رِہا۔

لۄکاں نال سمپّرک رکھّݨ دا کمّ اُس نیں آپݨے کُجھ وِشواس-پاتراں اُپر چھڈِّیا ہۄئِیا سی۔ اُہ جۄ سُجھاء دِںدّے سن٬ اُہۄ اُہ منّ لَیںدا سی۔

کُجھ سمیں تۄں اِہناں سلاہکاراں دی چِںتّا وِچ وادھا ہۄ رِہا سی۔

چۄݨاں وِچ کُجھ ہی سماں باکی سی۔ چۄݨاں لئی مۄٹی رکم دے نال-نال شراب٬ بھُکّی اتے افِیم دے ٹرکّ چاہِیدے سن۔

ستّادھاری پارٹی دی آمدن دا مُکھّ سۄما افسراں ولّۄں بجھّواں مِلدا مہِیناسی۔ شراب ٹھیکیداراں کۄلۄں آئُںدی سی۔ بھُکّی اتے افِیم آدِ دا پْربںدھّ پُلِس کردی سی۔

سلاہکار نُۄں جاپݨ لگّا کِہ اگلِییاں چۄݨاں وِچ پَیسے دی تۄڑ رہیگی اتے نشے-پتے دی وی۔

جاپدا سی سںگھّرش سمّتی نُۄں وِرۄدھی دھِر نیں آپدے ہتھّ ’تے چاڑھ لِیا سی۔ اُس دی چال وِچ آ کے سمّتی ستّادھاری پارٹی دے آرتھِک اتے جن-آدھار نُۄں کھۄرا لائُݨ وِچ جُٹّی ہۄئی سی۔

جدۄں تۄں پُلِس نیں خُراک وِبھاگ دے افسراں نُۄں سرکاری گۄداماں وِچۄں کݨک چۄری کر کے ویچݨ دے جُرم وِچ گْرِفتار کِیتا سی٬ اُدۄں تۄں ستّادھاری پارٹی دے پھںڈّاں وِچ کمی ہۄݨی شُرُۄ ہۄ گئی سی۔

سبھ نُۄں پتا سی کِہ خُراک وِبھاگ اتے بھارت خُراک نِگم دے ادھِکاری ہر سال کرۄڑاں دا اناج چۄری کر کے ویچدے سن۔ چۄری دا وڈّا ہِسّا ستّادھاری پارٹی دے کارکُنّاں نُۄں پُجّدا سی۔ بدلے وِچ سرکار افسراں دے سِر ’تے ہتھّ رکھّدی ہَے۔

ہلکے دی پُلِس نُۄں مُکھّ مںتّری دے دربار وِچ ہاذری لگوائُݨی پَیںدی ہَے۔ اُسنُۄں وی ہر مہِینے پَیسے دی ذرُۄرت ہُںدّی سی ۔

 

چۄݨاں نیڑے ہۄݨ کارن ہر مہِکمے دے ادھِکاری اُپر دباء ودھِیا ہۄئِیا سی۔ ہر مںتّری نُۄں ودھّ تۄں ودھّ پَیسا اِکٹھّا کرن دی کاہل لگّی ہۄئی سی۔

مُکھّ مںتّری دا ہلکا ہۄݨ کارن اِس اِلاکے دے ادھِکارِییاں نُۄںدُۄہرِیمارجھلّݨی پَے رہی سی۔ مُکھّ مںتّری دے سلاہکاراں نُۄں مِلݨا پَیںدا سی اتے سمبّںدھِّت مںتّری نُۄں وی۔

ودھّ تۄں ودھّ پَیسا کمائُݨ والی جۄ وی یۄجنا مںتّری اگّے پیش ہُںدّی٬ اُہ جھٹّ منذُۄر ہۄ جاںدی سی۔

خُراک وِبھاگ دے گۄداماں وِچ ہذاراں ٹن اناج پِیا سی۔ اُس نُۄں باہرلے سُۄبِیاں وِچ بھیج کے سبھ ہتھّ رںگّ سکدے سن۔

مُکھّ مںتّری دے دخل نال اِہ یۄجنا جھٹّ سِرے چڑھ گئی۔ کݨک اتے چَۄل ڈھۄݨ لئی مال-گڈِّییاں دی کتار مال-گۄدام ’تے آ کھڑۄتی۔

خُراک وِبھاگ والِیاں دے نال-نال پُلِس وی پَیسے کمائُݨ لئی کاہلی پَیݨ لگّی۔

پہِلاں مہِینے وِچ چۄری دے مال دا اِک-ادھّ ٹرکّ پھڑِیا جاںدا سی۔ لَے-دے کے ماملا رفا-دفا ہۄ جاںدا سی۔

جدۄں تۄں سپَیشل گڈِّییاں لگِّییاں سن٬ پُلِس دے چھاپے ذِیادا ودھ گئے سن۔ گُدامۄں نِکلدے ہر ٹرکّ پِچھّے پُلِس لگّ جاںدی سی۔ بچی کݨک نُۄں کھُرد-بُرد کرنۄں ناں خُراک وِبھاگ والے ہٹدے سن٬ ناں پُلِس اُہناں نُۄں پھڑنۄں ہٹدی سی۔

پُلِس اتے خُراک وِبھاگ والے کی کردے سن؟ اِس نال پلّیدار یُۄنِیئن نُۄں کۄئی متلب نہِیں سی۔ گُدام وِچۄں چلِّیا ٹرکّ سٹیشن ’تے اُتردا سی٬ آٹا مِلّ وِچ جاں کِسے چکّی ’تے٬ اِس نال پلّیدار نُۄں کۄئی واستا نہِیں سی۔ اُہناں نُۄں بجھّوِیں مذدُۄری مِلدی سی۔

چۄری دا مال پھڑے جاݨ ’تے پلّیدار پُلِس دی پُۄری سہائِتا کردے سن۔ مال کِتھۄں چلِّیا ہَے٬ کِس نیں بھرائِیا ہَے٬ کِتھے جاݨا ہَے٬ اِس دی پُۄری جاݨکاری دِںدّے سن۔ اُس سُۄچنا دے آدھار ’تے پُلِس چھاپے ماردی سی۔ بںدّے پھڑدی سی۔ سَۄدے ہُںدّے سن۔ اسل مُلذم چھُٹّ جاںدے سن۔ اِس نال وی پلّیداراں نُۄں کۄئی متلب نہِیں سی۔ پُلِس جِس نُۄں مرذی پھڑے٬ جِس نُۄں مرذی چھڈّے۔

پلّیداراں نُۄں اُس سمیں فِکر ہۄݨ لگّا سی٬ جدۄں تۄں پُلِس نیں پلّیداراں نُۄں چۄر گردان کے پھڑنا شُرُۄ کر دِتّا سی۔ بِناں متلب چۄر بݨے پلّیداراں نُۄں مہِینا-مہِینا تھاݨے اتے جیلہاں وِچ بںدّ رہِݨا پَیںدا سی۔ پھیر سالاں-بدھّی کچہِری وِچ دھکّے کھاݨے پَیںدے٬ سذا ہۄݨ دے ڈر دی تلوار سِر ’تے لٹکدی رہِںدّی۔

سپَیشل گڈِّییاں والے مہِینے٬ خُراک وِبھاگ نال سمبّںدھِّت ہر چھۄٹے-وڈّے کرمچاری دے گھر دِیوالی بݨدی رہی سی۔ سارا دِن ہڈّ تۄڑ کے رۄٹی کمائُݨ والے بِیسِییاں پلّیداراں نُۄں جیلہ دی ہوا کھاݨی پئی سی۔

پلّیدار یُۄنِیئن نیں اِس دھکّے وِرُدھّ آواذ بُلںدّ کرن دا یتن کِیتا۔ سُۄہ مِلدِیاں ہی پُلِس اتے خُراک وِبھاگ والِیاں نیں اُہناں نُۄں دھمکائُݨا شُرُۄ کر دِتّا سی۔ اُہ کہِںدّے سن۔

“تُسِیں کِہڑا لاٹ ساہِب ہۄ؟ دۄ دِن تھاݨے بَیٹھ گئے تاں پھیر کِہڑا لُۄلاں لہِ گئیِیاں۔ پُلِس تُہانُۄں کِہڑا کُجھ کہِںدّی ہَے۔ خرچا اسِیں کِیتا ہَے۔ تُہانُۄں وکِیل کر کے دیواںگے٬ ہۄئِیا نُکسان بھراںگے۔ کُجھ وادھُۄ پَیسے وی دیواںگے۔”

ٹھِیک ہَے٬ مہِکمے والے خرچ کردے  سن۔ کھہِڑا چھُڈوا دِںدّے سن پر پلّیداراں دی کھجّل-خُیاری کِئۄں ہۄوے؟ اسلی مُلذم کِئۄں ناں پھڑے جاݨ? ہۄر کِدھرے ڈھۄئی ناں مِلدی دیکھ کے پلّیدار یُۄنِیئن نیں سںگھّرش سمّتی کۄل پہُںچّ کِیتی سی۔

اُہناں نال ٹرَیکٹر یُۄنِیئن والے وی آئے سن۔ پلّیداراں دے نال-نال اُہناں دے ڈرائیِوراں نُۄں وِچے گھڑِیس لِیا جاںدا سی۔

ٹرَیکٹر یُۄنِیئن والِیاں دا اِک ہۄر گِلا سی۔ ٹرکّ یُۄنِیئن اُہناں نالۄں ہر پکھّۄں تاکتور سی۔ ناں اُہ آپݨا ڈرائیِور پھڑن دِںدّے سن٬ ناں ٹرکّ۔ ٹرَیکٹر یُۄنِیئن دے بںدّے پھڑے جا رہے سن اتے ٹرَیکٹر وی۔ مہِینا اںدّر رہِݨ کارن غرِیب ٹرَیکٹراں والِیاں دِییاں کِشتاں ٹُٹّ جاںدِییاں سن۔ فائِنَیںسر ٹرَیکٹر کھۄہ کے لَے جاںدے ہن۔ وِیہ ہۄر مُسِیبتاں کھڑِییاں ہۄ جاںدِییاں ہن۔

اُہناں دی مںگّ سی کِہ اُہناں نُۄں اِس دھکّے تۄں بچائِیا جاوے۔

کھِجھے پلّیداراں نیں سمّتی نُۄں اُہناں ٹرکّاں اتے ٹرَیکٹراں دی سُۄچی دِتّی٬ جِہڑے پِچھلے تِنّ مہِینِیاں وِچ پُلِس نیں پھڑ کے چھڈّے سن۔ اُہناں افسراں دے ناں وی دِتّے٬ جِنہاں نیں کݨک دے بھرے ٹرکّ ویچے سن۔ اُہناں رکماں دی جاݨکاری وی دِتّی٬ جِہڑی اِس کاںڈ دَۄران پُلِس نُۄں مِلی سی۔

اسل دۄشِییاں نُۄں رںگّے ہتھِّیں پھڑن لئی سمّتی ولّۄں یۄجنا گھڑی گئی۔

پلّیداراں نُۄں سمجھائِیا گِیا۔ ہُݨ جدۄں وی کۄئی ٹرکّ گُدامۄں باہر نِکلے تاں جھٹّ سمّتی نُۄں سُۄچِت کِیتا جاوے۔ پُلِس ٹرکّ پھڑیگی۔ سمّتی پُلِس نُۄں پھڑیگی۔

تِیجے دِن اِںج ہی ہۄئِیا۔ پُلِس نیں کݨک دے بھرے ٹرَیکٹر نُۄں پھڑِیا۔ سمّتی  نیں جھٹّ پُلِس نُۄں گھیر لِیا۔ سمّتی نُۄں پتّرکاراں نیں گھیر لِیا۔ پلّیداراں نیں جھٹّ بِیان دے دِتّے۔ ٹرَیکٹر اِتھۄں چلِّیا٬ اِتھے پُجّݨا ہَے۔

اُلٹا پُلِس نُۄں بھاجڑ پَے گئی۔

آپݨی جاݨ چھُڈائُݨ لئی پُلِس نُۄں دۄ اِںسپَیکٹر اتے اِک سہائِک افسر پھڑنا پَے گِیا۔

سمّتی نیں ہۄر سِیاپا پا دِتّا۔ افسراں دِییاں جائِداداں دے ویروے پُلِس دے ہوالے کر دِتّے۔ اِہ کرۄڑاں رُپئے کِتھۄں آئے؟ نال اِس دی پڑتال دی مںگّ رکھّ دِتّی۔

ڈرے اِںسپَیکٹراں نیں وڈّے افسراں دے ناں لَے دِتّے۔ وڈّے افسراں نیں اُںگل ہۄر اُپر ولّ کر دِتّی۔ راذ کھُلّہݨ لگّے۔

پَیڑ مُکھّ مںتّری دی کۄٹھی تک جاݨ لگّی۔ اِس کاںڈ نال ستّادھاری پارٹی نُۄں دُۄہرا نُکسان ہۄݨ لگّا۔ اِک پاسے بدنامی ہۄݨ لگّی٬ دُۄجے پاسے افسراں وِچ گھُسر-مُسر ہۄݨ لگّی۔

“وڈِّییاں رکماں اسِیں آپݨے پلِّئۄں نہِیں دیݨِییاں۔ کمائی وِچۄں دیݨِییاں ہن۔ جے سرکار سانُۄں بچا نہِیں سکی تاں اسِیں پُلِس کۄلۄں چھِتّر کِئۄں کھائیِئے؟”

وِچۄلِیاں نیں اُلامبھے دِتّے اتے اَیلان وی کِیتے۔

“چۄݨاں تک ناجائِذ کمّ بںدّ۔ مہِینا وی بںدّ۔”

سلاہکاراں نیں مسلا مُکھّ مںتّری دے دھِیان وِچ لِیاںدا۔ “خُراک وِبھاگ دے نال-نال ہۄر وِبھاگاں دے افسر وی ڈر گئے ہن۔ افسراں دے گِرے منۄبل نُۄں چُکّݨ دا اِںتذام کرۄ٬ نہِیں تاں پَیسے دی اَۄڑ لئی تِیار رہۄ۔”

پر مُکھّ مںتّری نُۄں جِویں کۄئی فِکر ہی نہِیں سی۔ اُس نیں گھیسل وٹّی رکھّی۔

اِہ اگّ بُجھی وی نہِیں سی کِہ نوِیں تھاں تۄں بھامبڑ نِکلݨ لگّے۔ سمّتی نیں شراب دے ٹھیکیداراں نُۄں گھیرنا شُرُۄ کر دِتّا۔

پِچھلِییاں بۄلِییاں سمیں آبکاری وِبھاگ دے ادھِکارِییاں نیں ستّادھاری پارٹی نُۄں اِک بہُمُلّا سُجھاء دِتّا سی۔&

“ٹھیکِیاں دی بۄلی بہُت اُچّی ہُںدّی ہَے۔ چھۄٹے تۄں چھۄٹے پِںڈّ دا ٹھیکا وی لکھّاں ’تے جا چڑھدا ہَے۔ ٹھیکا اِک پِںڈّ دا نِیلام کرۄ٬ چار پِںڈّاں ’چ شراب ویچݨ دی اِجاذت دۄ نمبّر وِچ دے دیوۄ۔ چار پِںڈّاں دے ٹھیکے دی رکم آپس وِچ وںڈّ لوۄ۔”

اِس ’سرو-ہِتکاری یۄجنا‘ ’تے کِسے نیں اِتراذ نہِیں سی کِیتا۔

ٹھیکیداراں اتے آبکاری والِیاں تۄں بِناں ہۄر کِسے نُۄں اِس یۄجنا دا پتا نہِیں سی۔ پہِلے دِن پِںڈّ-پِںڈّ ٹھیکا کھُلّہ گِیا سی۔ سرکاری بۄرڈ لگّ گئے سن٬ کِسے نُۄں کی پتا سی کِہ ٹھیکا سرکاری ہَے جاں غَیر-سرکاری۔

پر سمّتی والِیاں نیں پتا نہِیں کِتھۄں اِس کاںڈ دا کھُرا کھۄجِیا۔ اُہناں نیں پُلس نال جا-جا پِںڈّ-پِںڈّ چھاپے مروا دِتّے۔

پُلِس نیں بتھیرا ٹال-مٹۄل کِیتی٬ پر ہر پِںڈّ وِچ ہی اُٹھّ کھڑے تُفان نُۄں اِکلّی پُلِس کِس تراں ٹھلّہدی؟

ٹھیکیداراں دا دھںدّا چَۄپٹ ہۄ گِیا۔ اُہناں نیں وی افسراں واںگ سلاہکاراں نُۄں سپشّٹ کہِ دِتّا۔

“اگلِییاں چۄݨاں دَۄران ساتھۄں اِک پئۄُیا وی نہِیں دے ہۄݨا۔”

سلاہکار نیں اِک وار پھِر مُکھّ مںتّری نُۄں کُمبھّکرنی نِیںد تۄں جگائُݨ دا یتن کِیتا۔

کُجھ دیر جاگے٬ تھۄڑھے-بہُت ہتھّ-پَیر مارے٬ پھیر سَۄں گئے۔

ہُݨ جدۄں پِںڈّاں دے پِںڈّ سمّتی پِچھّے لگّݨ لگّے٬ مُکھّ مںتّری دے استِیفے دی مںگّ ہۄݨ لگّی٬ جلُۄس راجدھانی تک پُجّݨ لگّے اتے اِس لہِر دے سارے سُۄبے وِچ پھَیلݨ دا ڈر پَیدا ہۄݨ لگّا تاں مُکھّ مںتّری دے کنّ ’تے جُۄں سرکی۔

تاں اُس نُۄں آپݨے سلاہکاراں دی یاد آئی۔

 

 

33

آپݨے بِسترے ’تے پِیا ہاکم سِںگھّ اُسلوٹّے لَے رِہا سی۔ کُجھ دِناں تۄں اُہ ڈاڈھا پریشان سی۔

کانُۄنی لڑائی لڑ کے اُہ سَیںکڑے کَیدِییاں نُۄں رِہاء کروا چُکّا سی۔ باہرلِییاں دھکّیشاہِییاں نُۄں نجِٹھّ کے سَیںکڑے ہوالاتِییاں نُۄں راہت دِوا چُکّا سی۔

ہُݨ پھیر کُجھ کَیدی سمسِّیاواں وِچ گھِرے ہۄئے سن۔ اِس وار دھکّا جیلہ کرمچارِییاں ولّۄں ہۄ رِہا سی۔ کَیدی چاہُںدّے سن٬ ہاکم اُہناں نُۄں وی ربّ بݨ کے بہُڑے اتے ڈُبّدی بیڑی بنّے لاوے۔

ہاکم اُہناں نال کھڑھنا چاہُںدّا سی پر اُس نُۄں پتا سی کِہ جیلہ کرمچاری اتے ادھِکاری اِکۄ تھَیلی دے چٹّے-وٹّے ہن۔ کِسے نیں کِسے نُۄں کُجھ نہِیں کہِݨا۔ اُپچارکتا نِبھائُݨ لئی سمبّںدھِّت کرمچاری دی ماڑی-مۄٹی جھاڑ-جھمبّ ہۄئیگی۔ کَیدی نُۄں تھۄڑھی-بہُتی راہت وی مِلیگی٬ پر ہۄئی بیئِذّتی ’تے کرمچاری نیں کھِجھ جاݨا سی اتے کَیدی لئی مُسِیبتاں دا وںجھّ گڈّ دیݨا سی۔ اُتردے-چڑھدے دی بسّ ہۄ جاݨی سی۔

پھیر ہاکم اُہناں دی فرِیاد کرے تاں کِس کۄل؟

سمسِّیاواں وی گمبھِّیر سن۔ تھۄڑھی جِہی دیر نال بھِیانک سِٹّے نِکل سکدے سن۔ ہاکم کۄل ہۄر سۄچݨ دا وکت نہِیں سی۔

پںدّراں دِن پہِلاں مِٹھّۄ دِییاں ساتھݨ کَیدݨاں دا سُنیہا آئِیا سی٬ “مِٹھّۄ سارا دِن مُۄںہ وِچ کُجھ بُڑبُڑائُںدی رہِںدّی ہَے۔ پہِلاں فِرۄذپُر جیلہ دے درۄغے نُۄں گالہاں کڈھّدی ہُںدّی سی٬ ہُݨ آپݨے دِئۄر اتے جیٹھ دے کِیرنے وی پائُںدی ہَے۔ اُس نیں کھاݨا-پِیݨا اتے ساتھݨاں نال بۄلݨا چھڈّ دِتّا ہَے۔ جے اُس دی ہالت اِسے ترہاں نِگھّردی رہی تاں جلدی ہی اُس نیں پاغلاں والی کۄٹھڑی وِچ پُجّ جاݨا ہَے۔” ساتھݨاں نیں ہاکم نُۄں بینتی کِیتی سی کِہ مِٹھّۄ نُۄں کملی ہۄݨ تۄں بچائِیا جاوے۔

مِٹھّۄ اٹھّ مہِینے پہِلاں فِرۄذپُر جیلہ تۄں اِتھے بدل کے آئی سی۔ اُس دے ہِسٹری ٹِکٹ وِچ درج سی کِہ اُس دے اتوّادِییاں نال سمبّںدھّ سن۔ پیشی بھُگتݨ کچہِری گئی اُہ اُہناں دے سُنیہے اِدھر-اُدھر کردی سی۔ کئی اتّوادی وارداتاں نُۄں سِرے چاڑھن وِچ اُس نیں اہِم بھُۄمِکا نِبھائی سی۔ اُہ ساتھݨ کَیدݨاں نُۄں وی اِس کمّ لئی پْریردی سی۔ جیلہ ادھِکارِییاں نیں اُس نُۄں کئی وار سذاواں دِتِّییاں سن٬ پر اُہ آپݨے بھَیڑے کارنامِیاں تۄں باج نہِیں سی آئُںدی۔ اُلٹا اتّوادِییاں دا رۄہب دے کے اُہ کَیدݨاں دے نال-نال اَۄرت مُلاذماں نُۄں وی ڈرائُںدی سی۔ مِٹھّۄ دے  اُتھے رہِݨ نال جیلہ پْرشاسن نُۄں پْرشاسن چلائُݨ وِچ دِکّت آ رہی سی۔ اِس لئی لۄک-ہِت نُۄں دھِیان وِچ رکھّدے ہۄئے مِٹھّۄ نُۄں دُۄر-دُراڈے بدلݨ دا اسُکھاواں فَیسلا لِیا گِیا سی۔

مِٹھّۄ اِس دۄش نُۄں پُۄری ترہاں نکاردی سی۔

اُس دا کہِݨا سی کِہ اُس دا سُہپّݨ اُس نُۄں مہِںگّا پَے رِہا سی۔ اُس اُپر لگّے دۄش نُۄں سُݨ ہر مرد اُس نُۄں ویسوا سمجھݨ لگّدا سی۔ کَیدی تۄں لَے کے جیلہ دا چپڑاسی تک اُس نُۄں ٹِچّر کرنا٬ اُس دی چُنّی کھِچّݨا اتے تُری جاںدی نُۄں چُۄںڈی وڈھّݨا آپݨا کانُۄنی ہکّ سمجھدا سی۔

مِٹھّۄ اُپر اُس مرد دا کتل کرن دا دۄش سی٬ جِس نال اُہ آپݨی مرذی نال ہم-بِستر ہۄݨ گئی سی۔ مِٹھّۄ اِہ منّدی سی کِہ اُہ اُس مرد نال آپݨی مرذی نال گئی سی٬ پر کتل اُس نیں مرد نُۄں لُٹّݨ لئی کِیتا٬ اِہ غلت سی۔

اسلِیئت کُجھ ہۄر سی۔

اُہ باذِیگراں دی کُڑی سی۔ سرِیر دی کھُلّہی-ڈُلّہی اتے رںگّ وی ساف سی۔ بچپن تۄں ہی مِہنت مذدُۄری کرن کارن اُس دا سرِیر گٹھّواں اتے فُرتِیلا سی۔ اُہناں دے ڈیرے دے نال نواں پْرائِمری سکُۄل کھُلّہا سی۔ اُتھے اُس نیں پںجّ جماتاں پاس کر لئیِیاں سن۔ چار اکھّر اُٹھائُݨے آ جاݨ کارن اُس نُۄں تھۄڑھا-بہُت سلِیکا وی آ گِیاسی۔

 

مِٹھّۄ جِس نَۄجوان لال وِیاہی گئی سی٬ اُہ اٹھّ پاس سی۔ کرڑی مِہنت اتے اُستاد دے ڈںڈّے کھا-کھا ایہ گھراں وِچ رںگّ-رۄگن کرن دا ماہِر بݨ گِیا سی۔ دُۄجِیاں نالۄں اُہ نُۄں مِہنت گھٹّ کرنی پَیںدی سی٬ پر کمائی ودھّ ہُںدّی سی۔

پہِلے سال مِٹھّۄ نیں چنّ ورگی کُڑی جمّی۔ دُۄجے سال لال ورگا مُںڈّا۔ پھیر اُہناں نیں اپریشن کروا لِیا۔

جدۄں گھر وِچ ستھّر وِچھِیا٬ اُدۄں مُںڈّا پںجّوِیں وِچ پڑھدا سی اتے کُڑی چھیوِیں وِچ۔

دِیوالی نیڑے اُس دے گھروالے نیں اِک کۄٹھی وِچ رںگّ-رۄگن کرن دا ٹھیکا لِیا سی۔ مہِینا کمّ چلّدا رِہا سی۔ دِیوالی دے دۄ مہِینے بائد کۄٹھی وِچ چۄری ہۄ گئی۔ چۄر گھر دے کۄنے-کۄنے دے بھیتی سن۔ اُہناں نیں گُپت تھاواں ’تے بݨے لاکر وی کھۄلہ لئے سن۔ چھاپ تک باکی نہِیں سی بچی۔

“اینے بھیتی تاں رںگّ-رۄگن والے ہی ہۄ سکدے ہن۔” آپݨا سِدھاںت گھڑ کے پُلِس جھٹّ مِٹھّۄ دے گھروالے نُۄں چُکّ کے لَے گئی۔

کۄٹھی دا مالک ذۄراور سی۔ بِلُّۄ نیں چۄری کِیتی ہۄوے تاں سامان برامد کراوے۔ چۄر بھیت دِںدّا نہِیں سی۔ مالک اُس نُۄں کُٹائُݨۄں ہٹدا نہِیں سی۔

پُلس اُس نُۄں اۄنا چِر کُٹّدی رہی٬ جِنّا چِر اُس دی اِک-اِک ہڈّی ناں ٹُٹّ گئی۔ جِنّا چِر بِلُّۄ دا تُرنا٬ پھِرنا٬ بۄلݨا اتے کھاݨا-پِیݨا دُشوار ناں ہۄ گِیا۔ مِٹھّۄ پھیر وی پُلِس دی مِنّت کردی رہی٬ “مَیں کۄئی کانُۄنی چاراجۄئی نہِیں کراںگی۔ بھاݨا منّ کے گھروالے دی سیوا کراںگی۔ اِس دی کِسمت چںگّی ہۄئی تاں تُرن-پھِرن لگّ جاویگا٬ نہِیں تاں گھر مرد دی مردانگی دے سہارے دِن کٹّ لواںگی۔‘

ڈردی پُلِس نیں ناں اُس ’تے کۄئی کیس بݨائِیا٬ ناں رِہاء کِیتا۔

پھیر اُہۄ ہۄئِیا جِس دا مِٹھّۄ نُۄں ڈر سی۔

اِک سویر پُلِس نیں اُسنُۄں سُۄچِت کِیتا٬ “تیرے گھروالا ٹرکّ ہیٹھ آ کے مر گِیا ہَے۔ لاش جی.ٹی. رۄڈ ’تے پئی ہَے۔” مِٹھّۄ دی سسّ نیں رۄ-رۄ اکھّاں دی جۄت گوا لئی۔

سال بھر مِٹھّۄ سویر-شام اُس نُۄں یاد کر-کر رۄںدی رہی۔

جدۄں گھر وِچ داݨا-پھکّا مُکّݨ لگّا تاں مِٹھّۄ نُۄں ودھی ذِمّیواری دا اہِساس ہۄئِیا۔

گۄہا-کُۄڑا کر کے تِنّ سال اُہ چُلّہا مگھائُںدی رہی۔ کُڑی مُںڈّے نُۄں دس جماتاں پاس کرائُݨ دی آس رکھّدی رہی۔

رںڈّی رںڈّیپا کٹّݨ لئی تِیار سی٬ پر مُشٹںڈّے کٹّݨ نہِیں سن دے رہے۔ کدے کھیت گئی دی ذِمِیںدار باںہ پھڑن نُۄں پَیںدا٬ کدے کۄٹھی ’چ پِیہݨا کرن گئی نُۄں سیٹھ کَۄڑ-کَۄڑ جھاکدا۔ کدے دِئُر چادر پائُݨ لئی اگّے-پِچھّے کٹّے-وچھّے بنّہدا۔ کدے چھڑا جیٹھ لالاں سُٹّدا۔

جدۄں دساں نہُںیاّں دی کِرت نال ڈھِڈّ بھرنا اتے شرافت نال ذِںدّگی جِئۄُݨی نذر ناں آئی تاں مِٹھّۄ نیں ہتھِیار سُٹّ دِتّے۔

وِدھوا نناݨ نال مِٹھّۄ نیں خاندانی پیشا اپݨا لِیا۔

نناݨ بھرجائی دی جۄڑی مسِّیا اتے پُۄرنماشی نُۄں کِسے گُردُیارے جاںدی۔ نالے متھّا ٹیک آئُںدی٬ نالے جیباں بھر لِیائُںدی۔

جدۄں میلِیاں وِچ اُہناں دے چِہرے پہِچاݨے جاݨ لگّے تاں اُہ بسّ اڈِّیاں ’تے جاݨ لگِّییاں۔ جدۄں ستھانک پُلِس پِچھّا کرن لگّی تاں اُہ دُۄر-دُراڈے نِکلݨ لگِّییاں۔

جدۄں سارے سُۄبے وِچ دھںدّا کرنا اَۄکھا ہۄ گِیا تاں اُہناں نیں کِتّا بدل دِتّا۔

بݨ-ٹھݨ کے اُہ چُراہِیاں ’تے کھڑھن لگِّییاں۔ کاراں وِچ گھُمّدے نَۄجواناں کۄلۄں لِفٹ مںگّݨ لگِّییاں۔ اُہناں نال کۄٹھِییاں اتے مۄٹراں ’تے جاݨ لگِّییاں۔ شراب آئُںدی٬ مِیٹ آئُںدا۔ مُںڈّے شراب پِیݨ لگّدے٬ اُہ مِیٹ رِنّہݨ لگّدِییاں۔ جدۄں مِیٹ رِجھّ جاںدا٬ اُہ وِچ نشِیلا پدارتھ مِلا دِںدِّییاں۔ جدۄں تک نَۄجواناں نُۄں مِٹھّۄ ہۄراں دی لۄڑ مہِسُۄس ہۄݨ لگّدی٬ اُدۄں تک اُہ بیہۄش ہۄ گئے ہُںدّے۔ اُہ کڑے٬ چھاپاں لاہ کے پتّرا واچ چُکِّییاں ہُںدِّییاں۔

شرم دے مارے مرد٬ چۄری ہۄئے سامان دی بھاف تک ناں کڈھّدے۔

اِک وار اُہناں دا واہ جابراں نال پَے گِیا۔ مِیٹ دا مسالا تِیار ہُںدّے-ہُںدّے اُہناں چار-چار ہاڑے چاڑھ لئے۔ بِناں مِیٹ کھادھے ہی مِٹھّۄ ہۄراں ’تے چڑھن لئی اُتاولے ہۄݨ لگّے۔ ہتھّۄ-پائی ہُںدّی مِٹھّۄ نیں آخری داء کھیڈِیا۔ گۄڈا مُںڈے دے نلاں ’تے مارِیا۔ مُںڈّا تھائیں ڈھیر ہۄ گِیا۔ اِس تۄں پہِلاں دُۄجے شرابِییاں نُۄں ستھِتی دی سمجھ آئُںدی٬ اُہ اِذّت بچا کے گھر پُجّ گئیِیاں۔

کتل دا مُکدّما جدۄں ساتھِییاں ’تے درج ہۄݨ لگّا تاں اُہناں نُۄں سچّ اُگلݨا پِیا۔

پَیڑ دبّدی پُلِس مِٹھّۄ ہۄراں دے ڈیرے پُجّ گئی۔ ہۄش ’چ آئے شرابِییاں نیں اُس نُۄں پہِچاݨ لِیا۔ اُسے شناخت دے آدھار ’تے مِٹھّۄ نُۄں اُمر کَید ہۄ گئی۔

بݨ-ٹھݨ کے رہِݨ دی آدت اُس نیں پھیر وی نہِیں سی چھڈّی۔ اِس دے اُس نُۄں کئی فائِدے ہُںدّے سن۔ جیلہ وِچ جیلہ ادھِکاری اتے کچہِری وِچ ججّ تۄں لَے کے سرکاری وکِیل تک اُس ’تے لالاں سُٹّدے سن۔ ڈھُک-ڈھُک کے کۄل بَیٹھدے سن۔ ہسّ-ہسّ کے گلّاں کردے سن۔ بدلے وِچ دِل کھۄلہ کے رِیائِتاں دِںدّے سن۔

اِہ لالچ ہُݨ مِٹھّۄ نُۄں مہِںگّا پِیا سی۔ ذنانا جیلہ دی ڈِپٹی سُپرڈَیںٹ نیں جیلہ سُپرڈَیںٹ کۄل مُخبری کِیتی سی٬ “اِس سمیں مِٹھّۄ سبھ تۄں سۄہݨی کَیدݨ ہَے۔”

جیلہ سُپرڈَیںٹ خُد اَۄرتاں دا شَۄکِین سی۔ اُس نُۄں وگار وی بہُت پَیںدی سی۔ سۄہݨِییاں اَۄرتاں دی مںگّ اُس تۄں پُۄری نہِیں سی ہُںدّی۔

جیلہ سُپرڈَیںٹ گھُمّݨ-گھیرِییاں وِچ نہِیں سی پِیا۔ اِہ کالج دے دِن نہِیں سن کِہ اِک کُڑی نُۄں خُش کرن لئی اُس دے اگّے-پِچھّے گیڑے مارے۔ مِٹھّۄ دا سرِیر سرکار دے کبذے وِچ سی۔ سُپرڈَیںٹ سرکار دا نُمائِںدا سی۔ اِس ترہاں مِٹھّۄ دے سرِیر اُپر اُس دا پُۄرا ادھِکار سی۔ اُس نیں مِٹھّۄ نُۄں کۄٹھی ہاذر ہۄݨ دا سِدھّا ہُکم بھیج دِتّا۔

ساتھݨ کَیدݨاں نیں مِٹھّۄ نُۄں ودھائی دِتّی٬ “تُۄں بھاگاں والی ہَیں۔ تَینُۄں سُپرڈَیںٹ نیں خُد بُلائِیا ہَے۔ مِہربان ہۄ کے اُس نیں تیری سذا مُیاف کروا دیݨی ہَے اتے چِیذاں نال جھۄلی بھر دیݨی ہَے۔ اگّے تۄں تَینُۄں بُۄ ماردِییاں کۄٹھڑِییاں وِچ سَۄݨ دی ذرُۄرت نہِیں ہَے٬ ناں رُکھّی-مِسّی کھاݨ دی۔ ہُݨ تیری ہر رات رںگِّین ہۄئیگی۔”

پر پتا نہِیں کِئۄں مِٹھّۄ نُۄں سُپرڈَیںٹ دی شکل نال چِڑ سی۔ اُس دا ڈھِڈّ ڈھۄل ورگا سی۔ بُلّہ مۄٹے سن۔ رںگّ مجھّ ورگا کالا سی۔ سارا دِن سِگرٹ پِیںدا رہِںدّا سی۔ پان دِییاں پِچکارِییاں ماردا رہِںدّا سی۔ اُس دا سرِیر ہر سمیں پسِینے نال بھِجّا رہِںدّا سی۔ مِٹھّۄ نُۄں اِہناں سبھ گلّاں تۄں نفرت سی۔

مِٹھّۄ آکڑ گئی۔

سُپرڈَیںٹ نیں ہفتے دے اںدّر-اںدّر اُس دی آکڑ بھنّ دِتّی۔

سوا سَۄ مِیل دُۄر اُس نُۄں اِس جیلہ وِچ سُٹوا دِتّا۔

مائِیا نگر دی ذنانا جیلہ دی ڈِپٹی سُپرڈَیںٹ اُس دی بَیچ میٹ سی۔ نال اُسنُۄں فۄن کھڑکا دِتّا٬ “اِس دی اڑی بھنّݨی ہَے۔ اِس نُۄں جھۄٹِییاں چںگھّائُݨِییاں ہن۔”

مِٹھّۄ نُۄں پہِلے ہفتے ہی نانی یاد آئُݨ لگّی۔

فِرۄذپُر والی جیلہ تۄں اُس دا پِںڈّ پںدّراں مِیل دُۄر سی۔ شہِرۄں پِںڈّ لئی جاںدے ٹَیمپُۄ جیلہ اگّۄں لںگھّدے سن۔ آئے دِن کۄئی ناں کۄئی مُلاکات لئی آئِیا رہِںدّا سی۔ گھر دی دال-رۄٹی دے نال-نال لِیڑا-کپّڑا وی دھۄتا مِل جاںدا سی۔ سُکھ-سُنیہا مِل جاںدا سی۔ کُڑی مُںڈّے نُۄں مِل کے کالجا ٹھںڈھّا ہۄ جاںدا سی۔ مِٹھّۄ اُہناں نُۄں سمجھا دِںدّی سی٬ “دِل لا کے پڑھۄ٬ بسّ مَیں آئی کِہ آئی۔” دِئُر نُۄں سمجھا دِںدّی٬ “مُںڈّا کُڑی تیرے ہی ہن۔ باہر آئُںدی ہی مَیں تیرے لڑ لگّ جاواںگی۔ مَیں دیکھ لِیا ہَے آپݨے مرد بِناں گُذارا نہِیں۔”

کدے-کدے سیٹھ وی چکّر مار جاںدا۔ اُہ مِٹھّۄ دی بینتی منّ لَیںدا۔ کُجھ ہۄر اُدھار دیݨ لئی ہاں کر دِںدّا۔

کِسے ہۄر کَیدی نُۄں مِلݨ آئِیا وکِیل دا مُنشی مِٹھّۄ نُۄں مِل جاںدا۔ ہائی کۄرٹ وِچ ہۄ رہی کاروائی دی سُۄچنا دے جاںدا٬ “ذمانت ہۄݨ والی ہَے۔ اُہ گھر جاݨ والی ہَے۔” مُنشی دِییاں اجِہِییاں گلّاں سُݨ کے کئی دِن اُس نُۄں خُشی چڑھی رہِںدّی۔

اِہ جیلہ پِںڈّۄں سوا سَۄ مِیل دُۄر ہَے۔ پِںڈّۄں پہِلاں ٹَیمپُۄ ’تے بَیٹھ کے شہِر آئُݨا پَیںدا ہَے۔ پھیر رستے وِچ بسّ بدلݨی پَیںدی ہَے۔ مائِیا نگر دے اڈّے تۄں پھیر ٹَیمپُۄ پھڑنا پَیںدا ہَے۔ پِںڈّۄں سوکھّتے چلّ کے مساں دُپہِر ڈھلے جیلہ پُجِّیا جاںدا ہَے۔ اگّۄں اِس جیلہ دے وارڈراں دے مُۄںہ بھرنے اَۄکھے ہن۔ اُتھۄں دے وارڈراں نالۄں اِہناں دی فِیس تِنّ گُݨا ہَے۔ پںجّ مِںٹّ تۄں ودھّ مِلݨ نہِیں دِںدّے۔ مُلاکاتی جے کۄئی چِیذ لَے کے آوے٬ اُس نُۄں کَیدی تک پُجّدی کرن تک سَۄ نخرے کردے ہن۔ ادھّی تۄں ودھّ چِیذ آپ رکھّ جاںدے ہن۔ گھر دا ہال-چال وی نہِیں پُچھِّیا جاںدا کِہ سماں مُکّݨ دی گھںٹّی کھڑک جاںدی ہَے۔ گھرۄں آئی رۄٹی سُکّ جاںدی ہَے٬ دال مُشک ہۄ جاںدی ہَے۔

مُںڈّا چھۄٹا ہَے٬ کُڑی جوان ہَے۔ ڈردے گھر دے اُہناں نُۄں اِکلِّیاں مائِیا نگر نہِیں آئُݨ دِںدّے۔ مِٹھّۄ اُہناں دے مُۄںہ دیکھݨ نُۄں ترس گئی ہَے۔

ہُݨ کُجھ مہِینِیاں تۄں بھَیڑے-بھَیڑے سُنیہے آئُݨ لگّے ہن۔ سیٹھ نُۄں پتا لگّ چُکّا ہَے۔ مِٹھّۄ دی جلدی رِہائی دی کۄئی اُمِید نہِیں۔ اُس نیں ہۄر اُدھار دیݨۄں ناںہ کر دِتّی ہَے۔ پِچھلا ہِساب کرن نُۄں آکھ رِہا ہَے۔ نالے جامنی مںگّ رِہا ہَے۔

دِئُر نیں مِٹھّۄ نال وِیاہ کرائُݨ دی آس چھڈّ دِتّی ہَے۔ پُۄرے پرِوار دا بھار چُکّݨا اُس نُۄں اَۄکھا لگّݨ لگّ پِیا ہَے۔ خرچے تۄں تںگّ آئے دِئُر نیں مُںڈّے نُۄں سکُۄلۄں ہٹا لِیا ہَے۔ کہِںدّا٬ “چۄراں دے مُںڈّے ججّ نہِیں بݨ سکدے۔ دیر-سویر خاندانی دھںدّا اپݨائُݨا ہی پَیݨا ہَے۔” مُںڈّے نُۄں اُس نیں اُستاد کۄل بھیج دِتّا ہَے۔

نناݨ نیں مِٹھّۄ دی کُڑی نُۄں بسّ سٹَیںڈ ’تے لِجاݨا شُرُۄ کر دِتّا ہَے۔ مِٹھّۄں واںگ اُس ’تے وی جوانی لۄہڑے دی چڑھی ہَے۔ ہر کۄئی اُس نُۄں نال بِٹھائُݨ لئی کاہلا پَیݨ لگّدا ہَے۔ نناݨ نُۄں جیب کٹّݨ دی ذرُۄرت نہِیں پَیںدی۔ اگلا آپے جیب ڈھیری کر دِںدّا ہَے۔ کُڑی کامیابی دِییاں مںذّلاں تہِ کر رہی ہَے۔ جے کارۄبار اِںج چلّدا رِہا تاں ہائی کۄرٹ ’چ کۄئی چںگّا وکِیل کھڑا کر کے مِٹھّۄ نُۄں جلدی بری کروا لِیا جاویگا۔

مِٹھّۄ اِہۄ جِہے سُنیہے سُݨ-سُݨ دُہتھّڑے مار-مار رۄںدی ہَے۔ اُہ واپسی سُنیہا گھلّدی ہَے٬ “مُںڈّے نُۄں اُستاد کۄلۄں واپس بُلا لئۄ۔ کُڑی نُۄں شہِر بھیجݨا بںدّ کرۄ۔” پر کۄئی اُس دی گلّ نہِیں سُݨدا۔

ہُݨ دۄ مہِینے تۄں کۄئی مُلاکات لئی نہِیں آئِیا۔

مِٹھّۄ کہِںدّی ہَے٬ سارے سِیاپے دی جڑھ اُس دا سرِیر ہَے۔ اُہ آپݨے سرِیر دی دُشمݨ بݨ گئی ہَے۔ اُس نیں کھاݨا-پِیݨا چھڈّ دِتّا ہَے۔ دِناں وِچ اُس دا ماس ڈھلکݨ لگّ پِیا ہَے۔ مُۄںہ ’تے جھُرڑِییاں پَیݨ لگّ پئیِیاں ہن۔ کںگھّی اُس نیں پراں وگاہ ماری ہَے۔ وال جھتھرا بݨ گئے ہن۔ جںیاّں پَے چلِّییاں ہن۔ اکھّاں دے ٹۄئِیاں ’تے کالکھ چھا گئی ہَے۔ اُہ نہائُݨۄ وی ہٹ گئی ہَے۔ کپّڑے مَیل نال بھر گئے ہن۔ کُجھ دِن پہِلاں اُسنُۄں ماںہواری آئی سی۔ خُۄن دے دھبّے اُسے ترہاں سلوار ’تے لگّے ہۄئے ہن۔ دِناں وِچ اُہ بُڈھّی لگّݨ لگّ پئی ہَے۔

اُہ مُڑ فِرۄذپُر بدلے جاݨ دی درخاست لِکھدی ہَے۔ وارڈر نُۄں پھڑائُںدی ہَے۔ پھیر اُہ ہُکم دی اُڈِیک وِچ ٹِکٹِکی لا کے گیٹ ولّ تکّدی رہِںدّی ہَے۔

تِنّ چار دِناں تۄں اُہ آپݨی وارڈر نال جھگڑ رہی ہَے۔ اُس نُۄں شکّ ہَے کِہ وارڈر اُس دِییاں درخاستاں اُپر نہِیں بھیجدی۔ پاڑ کے سُٹّ دِںدّی ہَے۔

کلّہ اُہ اُس وارڈر نُۄں کُٹّݨ نُۄں پَے گئی سی۔ ڈری وارڈر نیں اُس نُۄں تنہائی کۄٹھڑی وِچ بںدّ کروا دِتّا ہَے۔ نِیم-بیہۄشی وِچ پئی٬ اُہ سارا دِن کُجھ ناں کُجھ بُڑبُڑائُںدی رہِںدّی ہَے۔

کلّ ہاکم نیں ذنانا وارڈ دا چکّر لائِیا سی۔ سچّمُچّ اُہ کُجھ دِناں دی پْراہُݨی ہَے۔

پر ہاکم کی کرے؟ اُس نُۄں مُڑ فِرۄذپُر پہُںچّائُݨ لئی کِس تک پہُںچّ کرے؟

ہاکم نُۄں پتا سی کِہ مائِیا نگر دے جیلہ ادھِکارِییاں نیں آپݨے بھائیِچارے دا پکھّ پُۄرنا ہَے٬ اِک کَیدݨ دا نہِیں۔

اِک کَیدی آپݨے بھائیِچارے دا پکھّ کِس ترہاں پُۄرے؟ اِہ ہاکم دی سمجھۄں باہر سی۔ اِس لئی اُہ پریشان سی۔

 

 

34

اِہۄ ہال کالُۄ بدماش دا سی۔

اُہ دیسی چاکُۄ تِیار کری پھِردا سی۔ کِسے وی سمیں اُس ولّۄں چاکُۄ ڈاکٹر جاں کمپّائۄُڈر دے سِینے ’چ کھۄبھݨ دی خبر آ سکدی سی۔

ہاکم نُۄں پتا ہَے٬ اِک مہِینے تۄں اُہ سخت بِیمار ہَے۔ اُس نُۄں بھُکھّ نہِیں لگّدی۔ پںجّ کِلّۄ بھار گھٹّ گِیا ہَے۔ وِیہاں دِناں تۄں بُخار سَۄ ڈِگری تۄں اُپر رہِںدّا ہَے۔ سارا دِن کھںگھّ چھِڑی رہِںدّی ہَے۔ پھیپھڑے دھَۄںکݨی واںگ بۄلدے ہن۔ تھۄڑھا جِہا کمّ کرن نال ساہ چڑھ جاںدا ہَے۔ تھُکّ وِچ آئُںدے خُۄن دی ماترا ودھّدی جا رہی ہَے۔

سپشّٹ ہَے کِہ اُس نُۄں ٹی.بی. ورگی ناں-مُراد بِیماری چِمبّڑ گئی ہَے۔ اِلاج دے نال-نال اُس نُۄں آرام چاہِیدا ہَے۔ آرام تاں ہۄ سکدا ہَے جے مُشکّت تۄں چھۄٹ مِلے۔ مُشکّت تۄں چھۄٹ تاں مِلے جے ڈاکٹر اُس نُۄں سخت بِیمار گھۄشِت کرے۔

کالُۄ نُۄں اِہۄ غُسّا ہَے۔ کمپّائۄُڈر بابُۄ اُس نُۄں بِیمار نہِیں منّدا۔ کہِںدّا ہَے٬ “مامُۄلی بُخار ہَے۔” ڈاکٹر کۄل وی نہِیں بھیجدا۔ کہِںدّا٬ “ڈاکٹر تیرے ورگے پکھںڈِّییاں لئی وِہلا نہِیں ہَے۔ اُس نیں دِن وِچ سَۄ مرِیذ دیکھݨا ہُںدّا ہَے۔ تیرے اِلاج لئی مَیں کافی ہاں۔”

کالُۄ نیں آپݨی پرچی ’ہویلی‘ وِچ بںدّ ڈاکٹر جَین نُۄں دِکھائی سی۔ اُس نیں پرچی دیکھ کے دسِّیا سی٬ “تں ٹی.بی. دا مرِیذ ہَیں۔ تیری پرچی اُپر اِہۄ بِیماری لِکھی ہَے۔” ڈاکٹر نیں کالُۄ نُۄں ہسپتالۄں مِلِییاں گۄلِییاں گھۄکھِییاں۔ پھیر اُس نیں دسِّیا٬ “اِہ اُہ گۄلِییاں نہِیں٬ جِہڑِییاں پرچی ’تے لِکھِییاں ہن۔ پرچی ’تے لِکھِییاں دوائیِیاں ودھِییا کمپّنی دِییاں اتے مہِںگِّییاں ہن۔ تَینُۄں جۄ مِلِییاں ہن٬ پںجّ-پںجّ پَیسِیاں والِییاں گۄلِییاں ہن۔ اِک ڈِسپرِن ہَے٬ اِس نُۄں کھا کے پسِینا آئُںدا ہَے۔ پسِینے کارن بُخار اُتّر جاںدا ہَے۔ تَینُۄں لگّدا ہَے تُۄں ٹھِیک ہۄ رِہا ہَیں۔ دُۄجی وِٹامِن-بی دی گۄلی ہَے۔ اِہ تھۄڑھی-بہُت تاکت دیݨ دا کمّ کردی ہَے۔ بِیماری دا سہی اِلاج نہِیں ہۄ رِہا۔”

ڈاکٹر جَین نیں اِک ہۄر پتے دی گلّ دسّی٬ “جیلہ نِئماں انُسار ٹی.بی. دے رۄگی نُۄں دُدھّ٬ آںڈے اتے برَیڈّ مِلݨی چاہِیدی ہَے۔ اگلی واری کمپّائۄُڈر نُۄں پُچھِّیں٬ تیرا اِہ راشن کِدھر جاںدا ہَے؟”

کالُۄ دے اِس پْرشن ’تے کمپّائۄُڈر تِلمِلائِیا سی۔ ڈردے نیں ادھّا کِلّۄ دُدھّ  اتے اِک آںڈے دی پرچی وی دِتّی۔ اگّۄں تۄں اِہ چِیذاں دیݨ دا وائدا وی کِیتا٬ پر ہفتے بائد پھیر اُہۄ باہاں٬ اُہۄ کُہاڑا ہۄ گِیا۔

ہاکم نُۄں پتا سِیں کالُۄ ساری رات مرے کُتّے واںگ پِیا رہِںدّا ہَے۔ پھَیکٹری جا کے ادھّے گھںٹّے وِچ تھکّ جاںدا ہَے اتے بیہۄش ہۄݨ والا ہۄ کے ڈِگّ پَیںدا ہَے۔ مُنشی  اُس نُۄں کمّ تۄں چھۄٹ دیݨا چاہُںدّا ہَے٬ پر چھۄٹ لئی ڈاکٹر دا سرٹِیفِکیٹ چاہِیداہَے۔

کمپّائۄُڈر اِسے سرٹِیفِکیٹ دے دۄ سَۄ رُپئے مںگّ رِہا ہَے۔ کالُۄ نیں کمپّائۄُڈر نُۄں کئی وار سمجھائِیا سی٬ “مَیں تِنّ سال تۄں جیلہ وِچ بںدّ ہاں۔ میرا اگّا-پِچھّا کۄئی نہِیں۔ میرے کۄل اِنے پَیسے نہِیں ہن۔”

پر کمپّائۄُڈر نُۄں اُس دِییاں گلّاں ’تے یکِین نہِیں آ رِہا۔ کالُۄ نُۄں نہِیں پتا کِہ اُس دے اسلی ماں-باپ کَۄݨ ہن؟ اُہ ہرام دا ہَے جاں اسل۔ ہِںدُّۄ ہَے جاں مُسلمان۔ اُس نُۄں اینا یاد ہَے کِہ اُس نیں بسّ سٹَیںڈ لاگے بݨِییاں جھَۄمپڑِییاں وِچ سُرت سمبھّالی ہَے۔ اُہناں دی جھَۄمپڑی وِچ اِک انّہی بُڈھّی سی٬ جِس نُۄں ہۄرناں واںگ اُہ دادی آکھدا سی۔ اِک ہٹّا-کٹّا کالا-کلۄٹا بںدّا سی٬ جِس نُۄں گھرے اُہ باپُۄ اتے کمّ ’تے اُستاد آکھدا سی۔ اُہناں نال تِنّ مُںڈّے اِک کُڑی ہۄر رہِںدّے سن٬ جِنہاں نُۄں کالُۄ دے بھَیݨ-بھرا آکھِیا جاںدا سی۔ اُہناں دے نکّ پھِڈّے سن۔ جباڑے ٹُٹّے ہۄئے سن۔ اِس دی لتّ ماری ہۄئی سی۔ دُۄجے دی باںہ کٹّی ہۄئی سی۔ اُہناں دی بھَیݨ انّہی سی۔ چھۄٹے ہُںدّے اُہ بسّ سٹَیںڈ ’تے بھِیکھ مںگِّیا کردے سن۔ تھۄڑھے وڈّے ہۄݨ ’تے اُستاد اُہناں نُۄں بھِیڑ-بھڑکِّیاں والی تھاں ’تے لَے جاںدا سی۔ جیباں کٹّݨ اتے چَینِییاں جھپٹݨ دی سِکھِّیا دِںدّا سی۔ لۄڑ پَیݨ ’تے اُہ چاکُۄ چھُرے دی ورتۄں کر لِیا کردے سن۔

کالُۄ اُستاد دا سبھ تۄں ودھّ چہیتا سی۔ وڈّے ہۄݨ ’تے آپے اُستاد نیں اُس نُۄں آذاد کر دِتّا سی۔ وِراست وِچ اُس نُۄں تِنّ چیلے مِلے سن۔ کالُۄ نیں دِناں وِچ ہی آپݨی گَیںگ کھڑی کر لئی سی۔

بسّ سٹَیںڈ چَۄکی دے تھاݨیدار نیں کالُۄ نال بہُت دھکّا کِیتا سی۔ کالُۄ دا کسُۄر اینا سی کِہ اُہ مہِینا سمیں سِر پُجّدا نہِیں سی کر سکِیا۔ اِس وِچ کالُۄ دا کسُۄر نہِیں سی۔ اُس مہِینے اُہ تِہاڑ جیلہ وِچ بںدّ رِہا سی۔ اِک تاں اُس نُۄں کمائی نہِیں سی ہۄئی٬ دُۄجے جدۄں اُس مہِینے اُس نیں دھںدّا نہِیں سی کِیتا تاں مہِینا کاہدا؟ پر تھاݨیدار آپݨی ذِدّ ’تے اڑِیا رِہا۔ کالُۄ اتے اُس ورگے ہۄر باغِییاں نُۄں سبک سِکھائُݨ لئی تھاݨیدار نیں کتل دی اِک پُراݨی مِسل کھۄلہ لئی۔

چھے مہِینے پہِلاں اُس دے اُستاد دا کتل ہۄ گِیا سی۔ بڑی بیرہِمی نال چھُرے مار-مار کے اُس دے سرِیر نُۄں چھلݨی کر دِتّا گِیا سی۔ اجّ تک پُلِس نُۄں تاں کی٬ کالُۄ ہۄراں نُۄں وی اِہ سُراگ نہِیں سی لبھّا کِہ اِہ بھاݨا کِس نیں ورتائِیاسی۔

تھاݨیدار نیں اِک تِیر نال دۄ نِشانے پھُںڈّے۔

کالُۄ دے اِک جانی دُشمݨ نُۄں شِںگّار کے کتل دا چشمدِید گواہ بݨا لِیا۔ اُس دے بِیان دے آدھار ’تے کالُۄ نُۄں اُستاد دا کاتل بݨا دِتّا۔ وجہا رںجّش لُٹّ-کھۄہ دے مال دی وںڈّ ’تے ہۄئِیا جھگڑا بݨا دِتّا۔ کالُۄ نُۄں ودھّ دُکھّ اِس گلّ دا سی کِہ اُس نُۄں آپݨے ہی اُستاد دا کاتل بݨا دِتّا گِیا سی۔

ہۄراں دے نال کالُۄ دے سںگّی-ساتھی اتے چیلے-بالڑے وی اُس نُۄں اُستاد دا کاتل سمجھ بَیٹھے۔ ادالت دے فَیسلے نالۄں پہِلاں اُہناں نیں کالُۄ نُۄں سذا سُݨا دِتّی۔ بھاںڈا چھیک دِتّا۔

دۄ سال تۄں اِکلّے رہِ گئے کالُۄ نیں پَیسے دا مُۄںہ نہِیں سی دیکھِیا۔ اُہ کمپّائۄُڈر نُۄں دۄ سَۄ رُپِیا کِتھۄں دیوے؟

کالُۄ نُۄں اِک ہۄر گِلا سی۔ سرٹِیفِکیٹ اُہ سہی مںگّ رِہا سی٬ پھِر رِشوت کِس کمّ دی؟

پر کالُۄ دی فرِیاد کۄئی نہِیں سی سُݨ رِہا۔

دُکھی ہۄئے کالُۄ نیں اِک دِن کمپّائۄُڈر نُۄں گالہاں کڈھّ دِتِّییاں۔ دںگّا-فساد کرن دے جُرم وِچ اُس نُۄں ڈاںگاں تاں پئیِیاں پر اِک راہت وی مِل گئی۔ اُس نُۄں بِیمار گھۄشِت کر دِتّا گِیا اتے کمّ تۄں وی چھۄٹ مِل گئی۔

چھُٹّی دے نال-نال کالُۄ نُۄں سہی اِلاج وی چاہِیدا سی۔ اِلاج لئی  اُس دا ہسپتال وِچ داخل ہۄݨا ذرُۄری سی۔

ڈاکٹر مِٹھِّییاں گۄلِییاں دے رِہا سی٬ “تیرے نالۄں گمبھِّیر بِیماراں دی گِݨتی ودھّ ہَے۔ کۄئی بَیڈّ خالی نہِیں ہَے۔ بِسترا خالی ہُںدّے ہی تَینُۄں بھرتی کر لواںگے۔”

کالُۄ دی اُمر تِیہ سال دے لگبھگ سی۔ تِیہاں وِچۄں باراں سال اُس نیں جیلہ وِچ گُذارے سن۔ اُہ جیلہ دے کائِدے-کانُۄن تۄں چںگّی ترہاں واکِف سی۔

کالُۄ نیں ڈاکٹر نال بہِس کِیتی٬ “تُۄں جھُۄٹھ بۄل رِہا ہَیں۔ گھٹّۄ-گھٹّ دۄ اجِہے کَیدِییاں دا مَینُۄں پتا ہَے٬ جِہڑے بِیمار نہِیں ہن پر ہسپتال وِچ داخل ہن۔”

کالُۄ دی بَیرک وِچ بںدّ شِںدّا تِنّ دِن پہِلاں ہپستال داخل ہۄئِیا سی۔ اگلے ہفتے اُس دی لںگّر ’چ مُشکّت دی واری سی۔ سویرے تِنّ وجے تۄں لَے کے رات دے گِیاراں وجے تکّ چُلّہے مُۄہرے بَیٹھ کے اکھّاں گالݨ دا اُہ آدی نہِیں سی۔ اِس مُسِیبت نُۄں ٹالݨ لئی اُہ ہسپتال آ پِیا سی۔

شیرُۄ دے اُستاد دی بھتِیجی دا اگلے مہِینے وِیاہ سی۔ شیرُۄ نیں چھُٹّی جاݨ دا من بݨائِیا۔ چھُٹّی جاݨ دا ہۄر کۄئی بہانا نہِیں سی۔ چار دِن ہسپتال رہِ کے اُس نیں چھُٹّی لئی ادالت وِچ درخاست دیݨی سی۔ بِیماری دے آدھار ’تے اُس دی چھُٹّی منذُۄر ہۄ جاݨی سی۔

کالُۄ نُۄں پتا سی کِہ آپݨے مکسد وِچ کامیاب ہۄݨ لئی اُہناں نیں مۄٹی رکم تاری سی۔ اِہ گلّ خُد شِںدے اتے شیرُۄ نیں اُس نُۄں دسّی سی۔

پر ڈاکٹر پَیراں ’تے پاݨی نہِیں سی پَیݨ دے رِہا۔

کالُۄ ترلا کر رِہا سی۔ جے جیلہ ہسپتال وِچ تھاں نہِیں تاں اُس نُۄں سِول ہسپتال وِچ بھیج دِتّا جاوے۔ اُتھے تاں بِسترِیاں دی کمی نہِیں۔

کالُۄ دی اِس بینتی اُپر درۄغے نیں اِتراذ لا دِتّا۔ اِک کَیدی دی راکھی لئی پْرشاسن نُۄں گھٹّۄ-گھٹّ دۄ گارڈاں دی ذرُۄرت پَیݨی ہَے۔ متلب سی وِیہ ہذار رُپئے دا وادھُۄ خرچا۔ اِک کاتل دی جان بچائُݨ لئی سرکار اینے رُپئے نہِیں خرچ سکدی۔ اُلٹا اُہ کالُۄ نُۄں مذاک کرن لگّا٬ “تیرے مرن نال دھرتی ’تے بھار گھٹیگا۔ سماج نُۄں راہت مِلیگی۔ جیلہ پْرشاسن دی سِردردی گھٹیگی۔”

کالُۄ نیں درۄغے نُۄں وی کھرِییاں-کھرِییاں سُݨائیِیاں٬ نالے پُچھِّیا٬ “گۄلُۄ پہِلوان نُۄں اِک مہِینے دے اںدّر-اںدّر تِیجی وار ہسپتال کِئۄں بھیجِیا ہَے؟ کی اُہ بِیمار ہَے) سبھ نُۄں پتا ہَے٬ اُہ کِس بِیماری دے اِلاج لئی ہسپتال گِیا ہَے۔”

پہِلوان دی گَیںگ نیں مائِیا نگر دے اِک سنئتکار دے اِکلَۄتے پُتّر نُۄں اگوا کرن دی ساذِش رچی ہۄئی ہَے۔ گۄلُۄ دی یۄجنا انُسار اُس دے چار ساتھی پہِلاں ہی ذمانت ’تے رِہاء ہۄ چُکّے ہن۔ گۄلُۄ دے ساتھِییاں نیں مُںڈّا اگوا کرنا ہَے۔ ہپستال بَیٹھ کے پہِلوان نیں ماپِیاں نال گلّبات کرنی ہَے۔ پھِرَۄتی دی رکم تہِ کرنی ہَے۔ یۄجنا دے سِرے چڑھدے ہی گۄلُۄ نیں جیلہ مُڑ آئُݨا ہَے۔ پہِلی واری مُںڈّا ہتھّ نہِیں لگّا۔ اِس وار کمّ پکّے پَیرِیں ہۄݨا ہَے۔

 

کالُۄ کہِںدّا ہَے٬ جے ہۄر کُجھ نہِیں ہۄ سکدا تاں بِیماری دے آدھار ’تے اُس نُۄں اِک مہِینے دی چھُٹّی دے دِتّی جاوے۔ باہر جا کے اُہ آپے کۄئی کھُۄہ پُٹّیگا اتے اِلاج کروا لئیگا۔

کالُۄ دی اِہ بینتی بھلائی افسر نُۄں منذُۄر نہِیں ہَے۔

چھُٹّی اِںجھ ہی نہِیں مِل جاںدی۔ کُجھ سخت شرتاں دی پالݨا کرنی پَیںدی ہَے۔ پہِلاں جیلہ ڈاکٹر تۄں رِپۄرٹ کرائُݨی پئیگی٬ “کالُۄ دی بِیماری دا اِلاج جیلہ ہسپتال وِچ نہِیں ہۄ سکدا۔ اُس نُۄں سِول ہسپتال بھیجِیا جاوے۔” پھیر اُسے ترہاں دی رِپۄرٹ سِول ہسپتالۄں کرائُݨی پئیگی۔ نالے تھاݨے تۄں رِپۄرٹ مںگّوائُݨی پئیگی۔ اُہ تسدِیک کرنگے کِہ “کَیدی دے باہر آ کے امن بھںگّ کرن دی سمبھّاونا نہِیں ہَے۔” پھیر چھُٹّی دی مِسل تِیار ہۄ کے جیلہ وِبھاگ کۄل جائیگی۔ ہر پڑاء ’تے کالُۄ نُۄں پاپڑ ویلݨے پَیݨگے۔ کالُۄ وِچ اینی ہِمّت نہِیں۔ پھیر چھُٹّی کِس ترہاں منذُۄر ہۄئیگی؟

 

ٹھِیک ہۄݨ دے سارے راہ بںدّ ہۄ جاݨ بائد کالُۄ نیں نواں راہ لبھّ لِیا ہَے۔

لںگّر وِچۄں چھۄٹی کڑچھی چۄری کر کے اُس دی کَۄلی تۄڑ دِتّی۔ ٹُٹّے سِرے نُۄں گھسا کے تِکھّا کر لِیا ہَے۔

اُہ کہِںدّا پھِر رِہا ہَے٬ “پہِلاں جھُۄٹھے کتل کیس وِچ پھسِیا ہاں۔ ہُݨ سچّے وِچ پھساںگا۔”

کالُۄ کئی وار ہاکم کۄل بینتی کر چُکّا ہَے٬ “مَیں جِئۄُݨا چاہُںدّا ہاں۔ میرے اِلاج دا اِںتذام کرۄ۔”

ہاکم نُۄں کالُۄ دا مرنا تہِ لگّدا ہَے۔ جے اُس نیں کِسے مُلاذم دے ڈھِڈّ وِچ چاکُۄ کھۄبھ دِتّا تاں جیلہ والِیاں نیں اُس نُۄں کُٹّ-کُٹّ کے مار دیݨا ہَے۔ جے اُہ اِںجھ  ناں کر سکِیا تاں دِنۄ-دِن ودھ رہی بِیماری نیں اُس نُۄں نِگل لَیݨا ہَے۔

ہاکم کالُۄ نُۄں کِس ترہاں بچاوے؟ کۄئی راہ لبھّدا نذر ناں آئُݨ کارن ہاکم پْریشان سی ۔

 

 

35

داخلا فارم یُۄنِیورسِٹی بھیجݨ دی کلّہ آخری تارِیخ ہَے۔

سِیتل سِںگھّ دے سمیں سِر داخلا بھیجݨ دے سارے یتن اسفل ہۄ چّکے ہن۔ دۄ سال دی اجائیِں جا رہی مِہنت اتے اُجڑدے بھوِکھّ ’چۄں چِںتّت سِیتل سِںگھّ تِلمِلا رِہا ہَے۔

اجّ شامِیں اُس نیں دُکھّݨا رۄݨ بائد ہاکم نُۄں آکھِیا سی٬ “جے کلّہ تک میرے فارم یُۄنِیورسِٹی ناں پُجّے تاں پرسۄں نُۄں میری لاش کِسے درخّت نال لٹک رہی ہۄویگی۔”

سِیتل سِںگھّ اِرادے دا پکّا سی۔ دھُر اںدّر تک ٹُٹّ چُکّا سی۔ ہاکم نُۄں یکِین سی کِہ اُس نیں آپݨے بۄل پُگا دیݨے سن۔

اِک ہۄݨہار ذِںدّگی نُۄں بھںگّ دے بھاڑے جاݨۄ کِس ترہاں بچائِیا جاوے؟ ہاکم تۄں اِہ اڑَۄݨی ہلّ نہِیں سی ہۄ رہی۔

سِیتل سِںگھّ نُۄں اِہ سذا کِس کسُۄر بدلے دِتّی جا رہی سی؟ اِس دا ہاکم نُۄں پتا سی۔ اُہ غرِیب ساتھی کَیدِییاں دی مدد کر رِہا سی۔

سِیتل دی بَیرک وِچ بںدّ بہُتے کَیدی انپڑھ پرواسی سن۔ پہِلاں اُہناں دا پڑھن لِکھݨ دا کمّ بَیرک دا وارڈر بَیج ناتھ کردا سی۔ اِس سیوا دی اُہ فِیس لَیںدا سی۔ چِٹھّی لِکھݨ دے دۄ اتے پڑھن دا اِک رُپِیا لگّدا سی۔ چِٹھّی نُۄں ڈاکخانے پُجّدا کرن دا اِک رُپِیا ہۄر لگّدا سی۔ جِہڑا بںدّا اُس دی گلّ نہِیں سی منّدا٬ اُس دی چِٹھّی اُہ اُس دے ساہمݨے ہی پاڑ دِںدّا سی۔ بھُلّ-بھُلیکھے جے کِسے دا منی-آرڈر آ جاںدا تاں کَیدی دے پلّے ادھّ ہی پَیںدا سی۔ ادھّ اُہ اتے ڈاکِییا مِل کے ہڑپّ جاںدے سن۔

اِہناں کَیدِییاں دی مُلاکات لئی سال وِچ اِک-ادھّ بںدّا ہی آئُںدا سی۔ چِٹھّی-پتّر ہی اُہناں دا سہارا سی۔

سِیتل سِںگھّ انپڑھ پرِوار نال سمبّںدھّ رکھّدا سی۔ اُس دا باپ پِںڈّ وِچ کھیت-مذدُۄر سی۔ اُہ دے وِہڑے دے بہُتے لۄک ہالے وی انپڑھ سن۔ چھۄٹا ہُںدّا اُہ آپݨے وِہڑے والِیاں دِییاں چِٹھِّییاں لِکھِیا          -پڑھِیا کردا سی۔ اِس لئی اُس نُۄں پَیسے دی کِیمت دا پتا سی اتے آئے سُنیہے دی تاںگھ دا اہِساس سی۔

پرواسی کَیدِییاں نُۄں باہرۄں تاں پَیسا-دھیلا آئُںدا نہِیں سی۔ اُہ مِلدے راشن وِچۄں کُجھ بچا کے ساتھی کَیدِییاں دِییاں وگاراں کر کے دۄ-چار رُپئے جۄڑدے سن۔ اُہ کِسے ناں کِسے بہانے وارڈر کڈھوا لَیںدا سی۔

سِیتل سِںگھّ ہوالاتی سی۔ سارا دِن وِہلا رہِںدّا سی۔ آپݨا سماں بِتائُݨ والے ساتھی کَیدِییاں دے پَیسے بچائُݨ دی نِیئت نال اُس نیں لِکھا-پڑھی دا کمّ شُرُۄ کر دِتّا سی۔

پہِلے مہِینے ہی بَیج ناتھ دے نکّ وِچ دم آ گِیا۔ اُس نُۄں گھر دا خرچا چلائُݨا مُشکل ہۄ گِیا۔

پہِلاں بَیج ناتھ نیں اُسنُۄں آنے-بہانے سمجھائِیا۔

“اسِیں دیکھݨ نُۄں افسر لگّدے ہاں٬ پر اںدّرۄں کھۄکھلے ہاں۔ تنخاہ بہُت تھۄڑھی ہَے۔ تنخاہ نال دۄ ڈںگّ دی رۄٹی وی نہِیں پکّ سکدی۔ چُلّہا مگھدا رکھّݨ لئی نال مِہنت مذدُۄری کرنی پَیںدی ہَے۔ چِٹھّی-پتّر لِکھ کے پَیسا لَیݨا رِشوت نہِیں ہَے۔ مِہنت دا مُلّ ہَے۔ تُۄں میری رۄذی وِچ لتّ ناں مار۔”

جدۄں سِیتل سِںگھّ دے کنّ ’تے جُۄں ناں سرکی تاں اُس نیں دھمکی دِتّی٬ “مُلاذم مِٹّی دا ماݨ نہِیں ہُںدّا٬ مَیں پھیر وی خاکی وردی والا ہڈّ-ماس دا بݨِیا بںدّاہاں۔”

جدۄں پھیر وی پُۄچھ سِدھّی ناں ہۄئی تاں بَیج ناتھ نُۄں ٹیڈی اُںگل نال گھِئۄ کڈھّݨا پِیا۔

سِیتل سِںگھّ نُۄں آپݨی پڑھائی ’تے ماݨ سی۔ بَیج ناتھ چُۄہی بݨ کے  اُس دِییاں ڈِگرِییاں کُترݨ لگّا۔

جِس سمیں سِیتل سِںگھّ نُۄں گْرِفتار کِیتا گِیا٬ اُس سمیں اُہ بی.اَیس.سی. آخری سال دا وِدِیارتھی سی۔ اِمتِہان وِچ سارے دۄ مہِینے باکی سن۔

سِیتل نیں پْرِیتی نُۄں بتھیرا سمجھائِیا سی٬ “اِس سمیں بہادری دِکھائُݨا بھوِکھّ  نُۄں داء ’تے لائُݨا ہَے۔” پر اُس دے دِماغ ’تے آدرشواد دا بھُۄت سوار سی۔ اُہ اُسے سمیں گھرۄں بھجّ جاݨا چاہُںدّی سی۔

سِیتل اتے پْرِیتی دی پْرِیت وِچ کۄئی روائِتی ٹکراء نہِیں سی۔ دۄویں اِکۄ جات برادری دے سن۔ تھۄڑھا جِہا جۄ فرک سی اُہ اِہ کِہ پْرِیتی دا باپ سِیتل تۄں چھبّی سال پہِلاں جمّ پِیا سی۔ اِسے لئی اِک مۄچی دے مُںڈّے نُۄں پہِلاں نائِب تہِسِیلدار اتے پھیر اَیس.ڈی.اَیم. بݨن وِچ بہُتی دیر نہِیں سی لگّی۔

سِیتل اگلی پِیڑھی وِچۄں سی۔ اُس نیں ہالے ’دِہاڑِیدار دے مُںڈّے‘ تۄں ’کُجھ‘ بݨنا سی۔ سِیتل نیں بتھیرا اَیس.ڈی.اَیم. نُۄں اُس دے پِچھۄکڑ دی یاد دِوائی۔ اَیس.ڈی.اَیم. نیں بی.اے. تِیسرے درجے وِچ پاس کِیتی سی۔ سِیتل پہِلے دِنۄں پہِلے درجے وِچ پاس ہُںدّا آ رِہا سی۔ سِیتل دا بھوِکھّ وی اُجّل سی۔

پر اَیس.ڈی.اَیم. ’مَیں ناں مانُۄں‘ دی رٹ لائی بَیٹھا سی۔ اُہ کہِںدّا سی٬ “ہُݨ پہِلاں والے دِن نہِیں رہے۔ تُۄں پتا نہِیں کدۄں افسر بݨنا ہَے؟ بݨنا ہَے جاں نہِیں٬ اِہ وی پکّا نہِیں۔ بتھیرے دلِت مُںڈّے کُڑِییاں وڈِّییاں-وڈِّییاں ڈِگرِییاں چُکّی پھِردے ہن۔ اجّ کلّہ ڈِگری دے نال-نال اُہناں نُۄں وی برِیف کیساں دی ذرُۄرت پَیںدی ہَے۔ تیرے کۄل دیݨ لئی دھیلا نہِیں ہَے۔ مَیں ذۄخم اُٹھائُݨ نُۄں تِیار نہِیں ہاں۔ پْرِیتی افسر دی نُۄںہ بݨ کے کِسے بںگّلے وِچ جائیگی۔ کِسے بیرُذگار پِچھّے لگّ کے وِہڑے وِچ نہِیں۔”

باپ واںگ پْرِیتی وی ذِد پھڑ کے بَیٹھ گئی٬ “کِسے ہۄر دے لڑ نُۄڑے جاݨ تۄں پہِلاں مَیں آپݨا گھر وسائُݨا چاہُںدّی ہاں۔ میرا ساتھ دے۔”

سِیتل پْرِیتی نال سہِمت نہِیں سی۔ ہُݨ پُراݨے سمیں نہِیں سن۔ گھرۄں بھجّ کے بِناں پَیسے         -ٹکے دے اِک ہفتا نہِیں کٹِّیا جا سکدا۔

“تیرا باپ وڈّا افسر ہَے۔ پُلِس نیں سانُۄں پتالۄں وی لبھّ لَیݨا ہَے۔”

پر پْرِیتی دی وںگّار اتے ذِدّ اگّے اُس نُۄں جھُکݨا پِیا۔

یُۄتھ فَیسٹِیول وِچ ہِسّا لَیݨ گئے اُہ کالکا میل چڑھ گئے۔

پُلِس اِلّاں واںگ سارے اسمان ’تے چھا گئی۔ تِیجے دِن اُہ ہوالات پُجّ گئے۔

ہُݨ اِک سال تۄں اُہ جیلہ وِچ سی۔

نَۄں مہِینے تۄں مُکدّما گواہِییاں ’تے لٹک رِہا سی۔ پْرِیتی دی گواہی ہۄݨی سی۔ سِیتل نُۄں سُۄچنا مِلی سی کِہ پْرِیتی نیں سِیتل وِرُدھّ جۄ بِیان درج کرائِیا سی٬   اُہ اُس دا نہِیں سی۔ پُلِس نیں آپے لِکھِیا سی۔ پْرِیتی تۄں دستخت ڈرا-دھمکا کے کرائے گئے سن۔ اَیس.ڈی.اَیم. چاہُںدّا سی٬ پْرِیتی اُہۄ بِیان ادالت وِچ دُہرائے۔ سِیتل نُۄں اُہ پھُسلا کے ورگلائُݨ اتے جبری بلاتکار کرن دا دۄشی ٹھہِرائے۔ پْرِیتی دۄبارا اُہۄ غلتی کرن نُۄں تِیار نہِیں سی۔ اَیس.ڈی.اَیم. پْرِیتی دے منّ جاݨ تک گواہی لٹکا رِہا سی۔

پْرِیتی دے وفادار رہِݨ دی خبر سُݨ کے سِیتل دے نویں کھمبھّ اُگّ آئے سن۔ جیلہ اُس نُۄں جیلہ مہِسُۄس ہۄݨۄں ہٹ گئی سی۔

پہِلا اِمتِہان بھجّ-نٹھّ٬ پھڑ-پھڑائی٬ پُلِس ہِراست اتے جیلہ پُجّݨ دے چکّراں وِچ لںگھّ گِیا سی۔ پُلِس نیں کُٹّ-کُٹّ ہڈّاں وِچ رادھ پا دِتّی سی اتے دِماغ سُنّ کر دِتّا سی۔

سِیتل دا سائِںس گرُپّ سی۔ فرار ہۄݨ تۄں پہِلاں اُس دے لَیکچر اتے پْرَیکٹِیکل سمپُّۄرن ہۄ چُکّے سن۔ اِس لئی اِس سال اُس نُۄں پْرائیِویٹ تَۄر ’تے اِمتِہان وِچ بَیٹھݨ دا ادھِکار سی۔ سِلیبس اُس نیں پہِلاں ہی ختم کِیتا ہۄئِیا سی۔ تھۄڑھی جِہی دُہرائی نال بیڑا پار ہۄ جاݨا سی۔

چھے کُ مہِینے وِچ اُہ جیلہ دے ماہَۄل دا آدی ہۄ گِیا۔ پْرِیتی دے اُس نال کھڑۄن کارن اُس دا منۄبل اُچّا ہۄ گِیا اتے بری ہۄݨ دی آس بجھّ گئی۔

اُہ پُۄرے ذۄر-شۄر نال اِمتِہان دی تِیاری کرن لگّا۔

بَیج ناتھ اُس نُۄں فیلہ کرائُݨ دی تِیاری کرن لگّ پِیا۔

وارڈر اتے بَیرک دا سہائِک درۄغا گھِئۄ-کھِچڑی سن۔ نَۄکری دے نال-نال درۄغے دا کۄلے دا کارۄبار سی۔ درۄغا کدے-کدے ہی بَیرک وِچ چکّر ماردا سی۔ ساری ذِمّیواری اُس نیں بَیج ناتھ ’تے پائی ہۄئی سی۔ جِتھے اُہ آکھدا سی٬ درۄغا گھُگّی مار دِںدّا سی۔

وارڈر نیں درۄغے دے کنّ بھرے٬ “جے چھُۄت دی اِس بِیماری نُۄں ہُݨے کابُۄ ناں کِیتا گِیا تاں اِس نیں مہاماری واںگ پھَیل جاݨا ہَے۔”

درۄغے نیں بِیماری پھَیلݨ تۄں رۄکݨ دی جھںڈّی دے دِتّی۔

جیلہ ’چ سٹاف دی بہُت کمی سی۔ پںجّاں دی تھاں مساں اِک کلرک مِلدا سی۔ پڑیہ-لِکھے کَیدِییاں دی پْرشاسن نُۄں ہمیشا لۄڑ رہِںدّی سی۔ جِہڑا لبھّدا سی٬ جھٹّ اُس نُۄں ڈِئُڑی وِچ بُلا کے اُس دی پِٹھّ ’تے مِسلاں دی گٹھّ لدّ دِںدّے سن۔

بَیج ناتھ دی سِفارش ’تے سِیتل نُۄں لیکھا شاخا وِچ بھیج دِتّا گِیا۔

سِیتل نیں بتھیرا رَۄلا پائِیا٬ “مَیں ہوالاتی ہاں٬ مَیتھۄں کمّ نہِیں لِیا جا سکدا۔ مَیں وِدِیارتھی ہاں٬ میری پڑھائی دا جے تُسِیں پْربںدھّ نہِیں کر سکدے تاں ناں کرۄ۔ مَینُۄں خُد تاں پڑھن دِئۄ۔”

پر لۄہے دِییاں سلاخاں اتے اُچِّییاں پکِّییاں دِیواراں والی اِس اِمارت وِچ ناں کِسے نُۄں رَۄلا پائُݨ دا ہکّ ہَے٬ ناں کۄئی اُس رَۄلے نُۄں سُݨدا ہَے۔ چِیک-پُکار دِیواراں نال ٹکرا کے آپے دبّ جاںدی ہَے۔

ہۄر کَیدِییاں دی آہاں واںگ٬ سِیتل دا شۄر وی مٹھّا پَے گِیا۔

ہِساب-کِتاب مِلائُݨ دے بہانے سِیتل نُۄں دیر تک دفتر بِٹھائِیا جاںدا۔ دِماغ دے سُنّ ہۄݨ اتے اکھّاں دُکھݨ لگّ جاݨ بائد اُس نُۄں چھڈِّیا جاںدا سی۔

ہۄر مغذ-کھپائی کرن دی اُس دی ہِمّت نہِیں سی رہِںدّی۔ کدے اُہ گھںٹّا کُ پڑھ لَیںدا٬ کدے بِناں پڑھے ہی سَۄں جاںدا۔

بَیج ناتھ نُۄں آپݨا ٹِیچا پْراپت ہُںدّا نذر ناں آئِیا۔ اُس نیں سکںجّا ہۄر کسّݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ آپݨے اِک وفادار ہوالاتی نُۄں شِںگّار کے اُس نیں سِیتل دِییاں کِتاباں چۄری کروائیِیاں اتے گٹر وِچ سُٹّوا دِتِّییاں۔

تِنّ مہِینے نوِییاں کِتاباں اںدّر ناں آئُݨ دِتِّییاں۔

جے ادالت دے ہُکم نال کِتاباں اںدّر آئیِیاں تاں اُہ داخلا فارم اُپر سپّ واںگ کُںڈّلی مار کے بَیٹھ گِیا۔

جے سِیتل اِس وار اِمتِہان وِچ ناں بَیٹھ سکِیا تاں سِیتل دا بہُت نُکسان ہۄویگا۔ اگلے سال اُس نُۄں دُبارا کلاساں وِچ بَیٹھݨا پئیگا۔ نویں لَیکچر اتے پْرَیکٹِیکل لائُݨے پَیݨگے۔ سِلیبس بدل جائیگا۔ جیلہ وِچ بَیٹھے دے ناں لَیکچر پُۄرے ہۄݨے ہن٬ ناں کِسے نیں نواں سِلیبس کرائُݨا سی۔

 

سدھارن فِیس نال فارم بھرن دی تارِیخ کدۄں دی لںگھّ چُکّی سی۔ جدۄں لیٹ فِیس نال فارم بھرن دی تارِیخ وی نِکلدی نذر آئی تاں سِیتل دا پڑھائی وِچ من لگّݨۄں ہٹ گِیا۔ اُس نُۄں لگّݨ لگّا٬ اُہ فذُۄل وِچ پڑھ رِہا ہَے۔ اُس نُۄں اِمتِہان وِچ تاں کِسے نیں بَیٹھݨ نہِیں دیݨا۔

ہفتے تۄں اُس نُۄں نِیںد نہِیں سی آ رہی۔ کدے اکھّ لگّدی تاں بھَیڑے-بھَیڑے سُپنے آئُݨ لگّدے ہن۔ کدے اُہ جیلہۄں بھجّݨ دا یتن کر رِہا ہُںدّا ہَے پر اُس تۄں بھجّ  نہِیں ہُںدّا۔ کدے اُہ اِمتِہان وِچ بَیٹھا ہُںدّا ہَے پر کۄئی سوال ہلّ نہِیں ہُںدّا۔ کدے اُہ بَیج ناتھ نال کھہِبڑ رِہا ہُںدّا ہَے٬ کدے سہائِک درۄغے نال۔ کدے نِدھان سِںگھّ اُس نُۄں گھرۄں کڈھّ رِہا ہُںدّا ہَے٬ کدے پْرِیتی بیرُذگار سمجھ کے دُرکار رہی ہُںدِّیہَے۔

 

سِیتل سِںگھّ بھُکھّ ہڑتال کرنا چاہُںدّا سی٬ دھرنا مارنا چاہُںدّا سی۔ پر اِک وی کَیدی اُس دا ساتھ دیݨ لئی تِیار نہِیں سی۔ اُہ وی نہِیں جِنہاں لئی اُس نیں اِہ مُسِیبت سہیڑی سی۔

تھکّے ہارے سِیتل نیں لِکھا-پڑھی کرنی بںدّ کر دِتّی۔ بَیج ناتھ تۄں مُیافی مںگّ لئی پر پرنالا اُتھے دا اُتھے رِہا۔

سِیتل سِںگھّ اِکلّا اِنے لۄکاں نال نہِیں سی لڑ سکدا۔ اُس نُۄں جاپدا سی کِہ ہُݨ مر کے ہی کھہِڑا چھُٹّݨا سی۔

اجّ اُہ ہاکم نُۄں آخری واری مِلݨ آئِیا سی٬ “میرا فارم بھِجوا دیوۄ جاں مَینُۄں مرن دی اِجاذت دے دیوۄ۔” آکھ کے اُہ واپس چلا گِیا سی۔

اُس سمیں تۄں ہاکم بیچَین سی۔

بَیج ناتھ ہۄراں دی شِکائِت کرن نال سِیتل ہۄراں نُۄں فائِدا ہۄئیگا جاں نُکسان؟ دۄچِتّی وِچ پھسِیا ہاکم اجّ تک کِسے سِٹّے ’تے نہِیں سی پُجّ سکِیا۔

سِیتل دی چِتاونی بائد اُس نُۄں اہِساس ہۄئِیا سی کِہ سویر تک کۄئی ناں کۄئی فَیسلا لَیݨا ذرُۄری سی۔

آپݨی بَیرک وِچ آئُݨ تۄں پہِلاں رائے مشورے لئی اُہ آپݨے سابکا سہائِک تارا چںدّ نُۄں مِلِیا سی۔

تارا چںدّ نیں بہُتی سۄچ-وِچار نہِیں سی کِیتی۔ جھٹّ آپݨا دۄ-ٹُکّ فَیسلا سُݨا دِتّا سی۔

“بابِئۄ٬ تُسِیں وکِیل ہۄ٬ اکل دی گلّ کرۄ۔ درِیا وِچ رہِ کے مگرمچھّ نال وَیر مُلّ نہِیں لِیا جا سکدا۔ پھیر کَیدی کِسے دے مِتّ نہِیں ہُںدّے۔ متلب نِکلݨ ’تے اکھّاں پھیر جاںدے ہن۔ جیلہ پْرشاسن نیں سانُۄں جوائیِیاں واںگ رکھِّیا ہۄئِیا ہَے۔ مِل رہِییاں سہُۄلتاں دا آنںدّ لئۄ۔”

اُس سمیں ہاکم سِںگھّ نُۄں تارا چںدّ دے سوارتھی سُبھاء ’تے کھِجھ آئی سی۔

گہِری سۄچ-وِچار بائد ہاکم نُۄں تارا چںدّ دی سۄچ پِچھّے کمّ کردے سِدھاںت دی سمجھ آئُݨ لگّی۔

ہاکم سۄچݨ لگّا۔ کِدھرے اچیت تَۄر ’تے اُہ وی تارا چںدّ واںگ تاں نہِیں سۄچ رِہا۔ جے جھٹّپٹّ کَیدِییاں دِییاں سمسِّیاواں دا ہلّ ناں ہۄئِیا تاں اُہناں دا نُکسان ہۄݨا ہی ہۄݨا ہَے۔ گھردِیاں نُۄں مِلݨ تۄں ترسدی مِٹھّۄ نیں پاغل ہۄ جاݨا ہَے٬ اِلاج دی گھاٹ کارن کالُۄ نیں مر جاݨا ہَے٬ اِمتِہان وِچ ناں بَیٹھ سکݨ کارن سِیتل دا بھوِکھّ دھُںدّلا ہۄ جاݨا ہَے۔ کرمچارِییاں دی شِکائِت کرن بائد اِس تۄں ودھّ کَیدِییاں دا ہۄر کی وِگڑیگا؟

شِکائِت بائد کرمچارِییاں نیں ہاکم نال غُسّے ہۄݨا ہَے۔ غُسّے ہۄ کے اُہناں نیں ہاکم نُۄں تںگّ کرنا ہَے۔ شائِد تںگّ ہۄݨ تۄں ڈردا ہاکم مُلاذماں نال پںگّا لَیݨ تۄں ٹل رِہا ہَے۔ شائِد اِس لئی ساتھی کَیدِییاں دِییاں سمسِّیاواں نُۄں لٹکا رِہا ہَے۔

اِس وِچار دی رَۄشنی وِچ ہاکم نیں آپا پڑچۄل کِیتی۔

“مَیں جِس راہ ’تے تُرن دا من بݨائِیا ہَے٬ اُہ کںڈِّیاں نال بھرِیا ہۄئِیا ہَے۔ دُکھّاں-سُکھاں دی پرواہ کرے بِناں مَینُۄں آپݨی مںذِّل ولّ ودھدے رہِݨا چاہِیداہَے۔”

اِہ فَیسلا کرن بائد ہاکم نیں اُسّلوٹّے لَیݨے بںدّ کر دِتّے۔

سویر دی اُڈِیک ذِیادا لمبّی ناں ہۄوے٬ اِس لئی اُہ گُۄڑھی نِیںد سَۄں گِیا۔

 

 

36

آپݨے ہلکے وِچ ہفتا بھر ہۄئیِیاں سرکار وِرۄدھی رَیلِییاں نیں مُکھّ مںتّری دی نِیںد ہرام کر دِتّی۔

آم کتل دے مُلذماں دی پَیروی لئی بݨی اِک سادھارن جِہی سںسّتھا نیں اِک چھۄٹے جِہے شہِر وِچ جنم لَے کے سارے سُۄبے وِچ پَیر پسارنے شُرُۄ کر دِتّے سن۔

مُکھّ مںتّری نُۄں آپݨے ہلکے وِچ پَیر پائُݨا مُشکل ہۄ گِیا سی۔ اِتھۄں تک کِہ آپݨے ذِلہے وِچ سماگم رکھّݨ تۄں پہِلاں سَۄ وار سۄچݨا پَیںدا سی۔ اِستری سبھا تۄں لَے کے ہَیلپلائیِن تک دے کارکُنّ سمّتی نال جُڑ گئے۔ شہِراں دے نال-نال پِںڈّاں وِچۄں وی اِنساف دی مںگّ اُٹھّݨ لگّ پئی سی۔ جے ہالات اِسے ترہاں وِگڑدے رہے تاں مُکھّ مںتّری نُۄں آپݨی سِیٹ دے نال-نال آپݨی پارٹی نُۄں بچائُݨا مُشکل ہۄ سکدا ہَے۔

بںٹّی نُۄں کتل ہۄئِیاں کئی سال بِیت چُکّے سن۔ اُس تۄں پِچھّۄں ہۄر سَیںکڑے وارداتاں ہۄ چُکِّییاں سن۔ لۄک بںٹّی نُۄں بھُلّ-بھُلا گئے سن۔ خُد سمّتی نیں کئی ہۄر مُکدّمِیاں وِچ ٹںگّ اڑا لئی سی۔

کِسے ناں کِسے بہانے پالے مِیتے نُۄں رِہاء کِیتا جاوے۔ سمّتی دے ہیٹھۄں پَۄڑی کھِسکا کے اُس نُۄں کۄٹھے چڑھن تۄں رۄکِیا جاوے۔

سپّ وی مر جاوے اتے سۄٹی وی ناں ٹُٹّے۔ اِہ وِچارن لئی مُکھّ مںتّری نیں افسراں اتے سلاہکاراں دی مِیٹِںگّ بُلائی۔

خُفِییا وِبھاگ دے مُکھی نیں ہرمنبِیر ہۄراں دے بںٹّی دا اسل کاتل ہۄݨ دی پُشٹی کِیتی۔ اسل کاتل پھڑن وِچ کُتاہی کِئۄں ہۄئی؟ پھیر اِہ سپشّٹ کِیتا۔ اُس سمیں مکھّ مںتّری نیں بںٹّی دے کاتلاں نُۄں بھۄگ تۄں پہِلاں پھڑے جاݨ دا اَیلان کر دِتّا سی۔ پُلِس نُۄں اسل کاتلاں دی سُۄہ ناں لگّی۔ مُکھّ مںتّری دی پگّ بچائُݨی وی ذرُۄری سی۔ کُڑِکّی وِچ پھسی پُلِس نُۄں جھُۄٹھی کہاݨی گھڑنی پئی۔ پالے مِیتے نُۄں پھسائُݨ وِچ کِسے پُلِس افسر دی کۄئی بدنِیئتی نہِیں سی۔

اُس دا اِس پڑاء ’تے غلتی سُدھارن دا کۄئی فائِدا نہِیں سی۔ ہُݨ اسل دۄشِییاں نُۄں گْرِفتار کرن نال پُلِس دی کارگُذاری دے نال-نال سرکار اُپّر وی اُںگل اُٹھّݨی سی۔ مُکھّ مںتّری دی نِجّی ساخ نُۄں دھکّا لگّ سکدا سی۔

کُڑِکّی وِچۄں سہی-سلامت نِکلݨ لئی اَیڈوۄکیٹ جنرل نیں سُجھاء پیش کِیتا۔

“سرکار کۄل کَیدِییاں دی سذا مُیاف کرن دا ادھِکار ہَے۔ سرکار اُس ادھِکار دی ورتۄں کرے۔ پالے مِیتے دی باکی رہِںدّی سذا مُیاف کر کے اُہناں نُۄں رِہاء کر دیوے۔ سرکار ولّۄں دِکھائی اِس کھُلہدِلی ’تے لۄک واہ-واہ کر اُٹھّݨگے۔لۄکاں دے سمّتی دا کھہِڑا چھڈّ جاݨ نال سمّتی دے غُبارے دی پھُۄک آپے نِکل جائیگی۔

مُکھّ مںتّری نُۄں اِہ سُجھاء پروان نہِیں سی۔

آپݨے شُبھچِںتّکاں راہِیں اُہ اِہ سُجھاء سمّتی کۄل پہِلاں ہی بھیج چُکّا سی۔ سمّتی اِس سُجھاء نُۄں ٹھُکرا چُکّی سی۔ اُہ کہِںدّی سی۔

“اِس ترہاں پالے مِیتے دا کاتل ہۄݨا سِدھّ ہۄئیگا۔ نالے اِس ترہاں اُہناں دی رِہائی سرکار دی مِہربانی دا سِٹّا منّی جائیگی۔ سمّتی چاہُںدّی ہَے٬ سرکار پہِلاں اُہناں نُۄں بیکسُۄر گھۄشِت کرے۔ پھیر بائِذّت رِہاء کرے۔ ہۄئی کھجّل-خُیاری لئی مُیاوذا دیوے۔ اسل کاتلاں نُۄں پھڑ کے اُہناں ’تے مُکدّما چلائے۔”

اَیڈوۄکیٹ جنرل سمّتی دے اِہناں وِچاراں نُۄں دھِیان وِچ رکھّ کے کۄئی سُجھاء دیوے۔

“دۄہاں دۄشِییاں نیں سَیشن کۄرٹ دے فَیسلے نُۄں ہائی کۄرٹ چُݨَۄتی دِتّی ہۄئی ہَے۔ سرکار کۄل ہر پڑاء ’تے مُکدّما واپس لَیݨ دا ادھِکار ہَے۔ اِس ادھِکار دی ورتۄں کر کے پالے مِیتے نُۄں بری کرائِیا جا سکدا ہَے۔ پر نویں دۄشِییاں اُپر مُکدّما چلائُݨا سمبھّو نہِیں ہۄئیگا۔ ادالت اِک وار پالے مِیتے نُۄں بںٹّی دے کاتل کرار دے چُکّی ہَے۔ پہِلا فَیسلا ردّ کر کے ادالت کۄل دُبارا مُکدّما چلائُݨ دا کۄئی ادھِکار نہِیں۔ اِکۄ سمیں سمّتی دِییاں دۄویں مںگّاں نہِیں منِّییاں جا سکدِییاں۔”

“اِہ کۄئی کانُۄن ہَے٬ جِہڑا اسل کاتلاں نُۄں سذا نہِیں کروا سکدا اتے نِردۄشاں نُۄں بری نہِیں کروا سکدا۔”

“کۄئی کانُۄندان کُجھ نہِیں کر سکدا۔ کانُۄن ہی اجِہا ہَے۔ اسل وِچ اِہ بہُت پُراݨا ہَے۔ سمیں انُسار سۄدھ ہۄݨی چاہِیدی ہَے پر.....”

“پر سرکار کۄل اِس لئی وکت نہِیں ہَے۔ اِہۄ آکھݨا ہَے ناں؟”

اَیڈوۄکیٹ جنرل کی کہِݨ جا رِہا ہَے٬ مکھّ مںتّری پہِلاں ہی بھامپ گِیا۔ آپݨے ہی سلاہکار کۄلۄں ہۄݨ جا رہی آلۄچنا تۄں تِلمِلائے مُکھّ مںتّری نیں اُس نُۄں پہِلاں ہی ٹۄک دِتّا۔

“نہِیں سر) میرا اِہ متلب نہِیں ہَے۔”

“کانُۄن سُدھاراں بارے بہِس کِسے دِن پھیر کر لواںگے۔ ہُݨ جِس مسلے دے ہلّ لئی بَیٹھے ہاں٬ اُس بارے سۄچۄ۔”

“سرکار سرکار ہَے۔ اُس نُۄں کِسے کۄلۄں سہِمتی لَیݨ دی ذرُۄرت نہِیں ہَے۔ سرکار اِکترفا فَیسلا لئے٬ پالے مِیتے نُۄں رِہاء کر دیوے۔”

“تیرا متلب ہَے سرکار آپݨے پَیر ’تے آپ کُہاڑا مار لئے۔ آپ کیس واپس لَے کے اِہ منّ لئے کِہ پالا مِیتا بیکسُۄر ہن۔ اِس ترہاں کرن نال سمّتی دے ہتھّ ہۄر مذبُۄت نہِیں ہۄݨگے؟ اُس نُۄں آپݨا سںگھّرش تِکھّا کرن دا مَۄکا نہِیں مِلیگا؟ کہِݨگے ہُݨ اسل کاتلاں نُۄں پھڑۄ۔ اُدھر تُۄں کہِنَیں دُبارا مُکدّما نہِیں چلّ سکدا۔ مرِیا سپّ سرکار آپݨے گل کِس ترہاں پا لئے؟”

نِرئُتّر ہۄئِیا اَیڈوۄکیٹ جنرل مُۄںہ وِچ اُںگل پا کے سۄچݨ لگّا۔

“کۄئی گلّ نہِیں۔ جے کۄئی کانُۄنی ہلّ نہِیں لبھّدا٬ ناں سہی۔ تُسِیں چلّۄ۔ اسِیں کۄئی سِیاسی ہلّ لبھّدے ہاں۔”

آکھ کے مُکھّ مںتّری نیں افسر فارغ کِیتے۔

سمسِّیا دا سِیاسی ہلّ لبھّݨ لئی اُہ سِیاسی سلاہکاراں نال مشورا کرن لگّا۔

 

 

37

ہاکم سِںگھّ نیں جیلہ سُپرڈَیںٹ دے سِر وِچ پتا نہِیں کی جادُۄ جھاڑ دِتّا سی۔ اُہ سارا دِن اُس نُۄں کۄل بِٹھائی رکھّدا سی۔ اُہ جِہڑا وی ہُکم لِکھ کے اُس اگّے رکھّدا٬ اُہ بِناں پڑھے اُس اُپر دستخت کر دِںدّا سی۔

ہاکم دے آکھݨ ’تے پِچھلے کُجھ دِناں تۄں جیلہ مُلاذماں دی کھِچائی ہۄ رہِیسی۔

اِک کَیدی دے پِچھّے لگّ کے سُپرڈَیںٹ نیں ڈاکٹر نُۄں آپݨے دفتر بُلائِیا۔ کالُۄ دا مُیائِنا آپݨے ساہمݨے کروائِیا۔ مجبُۄری وسّ ڈاکٹر نُۄں سہی رِپۄرٹ دیݨی پئی۔ چۄری پھڑی جاݨ ’تے ڈاکٹر نیں پاݨی آپݨے کمپّائۄُڈر ولّ وہا دِتّا٬ “مَینُۄں دِن وِچ سَیںکڑے مرِیذاں نُۄں دیکھݨا پَیںدا ہَے۔ مرِیذ دی مُڈھّلی جاںچ کمپّائۄُڈر کردا ہَے۔ بِیماری گمبھِّیر ہۄݨ ’تے ہی میرے اگّے پیش کردا ہَے۔ کالُۄ اِنا بِیمار ہَے٬ اِہ مَینُۄں کمپّائۄُڈر نیں کدے نہِیں سی دسِّیا۔”

کالُۄ نُۄں تُرںتّ ہسپتال داخل کِیتا گِیا۔ اݨگہِلی کرن کارن کمپّائۄُڈر نُۄں کارن دسّۄ نۄٹِس جاری کِیتا گِیا۔

سُپرڈَیںٹ دی اِس کاروائی اُپر ڈاکٹر اتے کمپّائۄُڈر دۄویں نراذ سن۔

ذنانا جیلہ دی وارڈر مِلّی نال وی اجِہا کُجھ واپرِیا سی۔ مِٹھّۄ نیں اُس نُۄں سَیںکڑے درخاستاں پھڑائیِیاں سن۔ اُس نیں سبھ دبا لئیِیاں سن۔ مِلّی بہُت گِڑگِڑائی٬ “مِٹھّۄ کُجھ سمیں تۄں نِیم پاغلاں ورگا وِوہار کردی ہَے۔ دِن وِچ چار-چار درخاستاں مَینُۄں پھڑا دِںدّی ہَے۔ پہِلِییاں کُجھ درخاستاں مَیں مُناسِب ہُکماں لئی اُپر بھیجِییاں۔ اُہ سبھ ردّ ہۄ گئیِیاں۔ جدۄں پھیر مَیں درخاست بھیجی تاں ڈِپٹی ولّۄں مَینُۄں جھاڑ پئی۔ کہِںدّے کَیدݨ تاں پاغل ہَے۔ تُۄں تاں سِیاݨی ہَیں۔ ڈِپٹی دا ہُکم منّ کے مَیں درخاستاں اُپر بھیجݨِییاں بںدّ کِیتِییاں سن۔”

مِلّی دے مِنّت-ترلے دا سُپرڈَیںٹ ’تے کۄئی اسر نہِیں سی ہۄئِیا۔ اُس نُۄں وی سذا مِلݨ والی سی۔

اُپرۄں سِتم اِہ کِہ مِٹھّۄ نُۄں مُڑ فِرۄذپُر جیلہ بھیجے جاݨ دی سِفارش اُپرۄں منذُۄر ہۄ گئی سی۔ مِٹھّۄ کِسے وی سمیں اِتھۄں جا سکدی سی۔

مِلّی دے نال-نال فِرۄذپُر جیلہ دا درۄغا وی اَۄکھا سی۔

نتھّے وارڈر نُۄں مُلاکاتاں والی ڈِئۄُٹی تۄں ہٹا کے جیلہ دے کیںدری ٹاور اُپر چڑھا دِتّا گِیا سی۔ کِسے کَیدی نیں اُس اُپر دۄش لائِیا سی٬ “بِناں پَیسے کِسے دی مُلاکات نہِیں کرائُںدا۔ مُلاکات دا سماں مِلے پَیسِیاں انُسار تہِ کردا ہَے۔ جِنّے پَیسے ودھّ٬ اۄنا سماں ودھّ۔ کۄئی ودھّ مُٹھّی گرم کر دیوے تاں کَیدی نُۄں دفتر بُلا کے مُلاکاتی دے ساہمݨے بِٹھا دِںدّا ہَے۔ جے اَۄرت ہۄوے تاں اِکاںت دا پْربںدھّ کر دِںدّا ہَے۔ شِکائِتی نُۄں شِکائِت سی کِہ دُۄرۄں آئِیا اُس دا مُلاکتی دۄ وار بیرںگّ مُڑ گِیا سی۔ کَیدی نُۄں آئے مُلاکاتی بارے سُۄچِت تک نہِیں سی کِیتا گِیا۔ تِیسری وار مُلاکات دا سماں ختم ہۄݨ تۄں تِنّ مِںٹّ پہِلاں بُلائِیا گِیا۔ کَیدی نیں گھردِیاں دا ہال-چال پُچھّݨا شُرُۄ ہی کِیتا سی کِہ سماں ختم ہۄݨ دا گھڑِیال وجّ گِیا۔ مُلاکاتی نُۄں مُۄںہ لٹکا کے واپس مُڑنا پِیا۔ اِس دھکّے ’تے کَیدی سخت نراذ سی۔

ادھّے اسمان وِچ ٹںگِّیا نتھّا دُیانی-دُیانی لئی مُتھاج ہۄئِیا پِیاسی۔

نذلا فارم دے پںجّا اِںچارج سُرِںدّر کُمار اُپر وی جھڑِیا سی۔ شِکائِتی کہِںدّا سی٬ ’اُہ مَینُۄں اِک مِںٹّ وی آرام نہِیں لَیݨ دِںدّا۔ کمّ وی اَۄکھے تۄں اَۄکھا دِںدّا ہَے۔ کدے پِٹھّ سِدھّی کرن لگّاں تۄں کۄڑے مار دِںدّا ہَے۔ جِہڑے دارُۄ سِکّے دا پْربںدھّ کر دِںدّے ہن٬ اُہ سارا دِن درخّتاں ہیٹھ پئے گپّاں ماردے رہِںدّے ہن۔ بھُکّی پِیںدے رہِںدّے ہن۔”

سُرِںدّر نُۄں فارم وِچۄں کڈھّ کے باہرلی دِیوار دی ہِفاذت کردی گارد وِچ شامل کر دِتّا گِیا سی۔ ناں کِسے کَیدی نال واہ پئیگا ناں شِکائِت ہۄئیگی۔

بَیج ناتھ جیلہ کرمچارِییاں دی یُۄنِیئن دا سرگرم مَیمبر سی۔ بَیج ناتھ نُۄں بدلݨ دی تھاں سِیتل دی بَیرک بدل دِتّی گئی۔ ترک وذندار دِتّا گِیا٬ “ہوالاتی الّہڑ اُمر ہَے۔ جُرم وی اِشک-مُشک والا کِیتا ہَے۔ دھگّڑاں دی بَیٹھک وِچ ذِیادا مُلذم پیشیوار کِسم دے ہن۔ اُہناں وِچ رہِ کے نَۄجوان دے وِگڑن دی ودھّ سمبھّاونا ہَے۔ اُہ پاڑھا ہَے اتے اِمتِہان دی تِیاری کر رِہا ہَے۔ دھکّڑاں دی بَیرک وِچ شۄر-شرابا اتے لڑائی-جھگڑا ہُںدّا رہِںدّا ہَے۔ پڑھن والے نُۄں اُہ نفرت کردے ہن۔ کِتاباں کھۄہ کے گٹر وِچ سُٹّ دِںدّے ہن۔ سُدھرن اتے پڑھائی دا مَۄکا دیݨ لئی اُس نُۄں بہادراں دی بَیرک وِچ بھیجِیا جاںدا ہَے۔”

بَیج ناتھ نُۄں سِیتل دی بَیرک بدلݨ ’تے کۄئی اِتراذ نہِیں سی۔ اُس دی ہِکّ ’تے سپّ اُس سمیں لِٹݨ لگّا جدۄں بہادراں دی بَیرک دے سہائِک درۄغے راہِیں سِیتل دا فارم مںگّوائِیا گِیا اتے پھِر وِشیش دُۄت راہِیں یُۄنِیورٹِ بھیجِیا گِیا۔

بَیج ناتھ بیئِذّتی مہِسُۄس کر رِہا سی۔ اُس نُۄں آپݨی بَیرک وِچ جاںدے نُۄں شرم آئُںدی سی۔ کَیدی اُسنُۄں ڈۄ-ڈۄ کر رہے سن۔ اُس دا آپݨے کَیدِییاں اُپرۄں رۄہب چُکِّیا گِیا سی۔

کُجھ کرمچارِییاں دے کنّ کھِچّے جا چُکّے سن۔ باکِییاں نُۄں کھِچّدے نذر آ رہیسن۔

مُلاذماں وِچ دِنۄ-دِن رۄس ودھدا جا رِہا سی۔ ڈرے-سہِمے کرمچاری جِتھے مِلدے٬ اِسے دھکّڑشاہی دے چرچے چھیڑ کے بَیٹھ جاںدے۔

مُلاذماں نُۄں ہاکم نالۄں ودھّ گِلا آپݨے افسر اُپر سی۔ اُہ جے کلرکاں جاں وارڈراں پِچھّے نہِیں لگّدا٬ ناں لگّے۔ سہائِک درۄغِیاں اتے ڈِپٹِییاں دی منّدا تاں منّے۔ منّ کِس دی رِہا ہَے؟ اِک کَیدی دی۔ ہاکم سِںگھّ اِک وکِیل ہَے تاں پِیا ہۄوے۔ اُس نیں جیلہ سُدھاراں بارے جے کُجھ کِتاباں پڑھِییاں ہن٬ پڑھِییاں ہۄݨ۔ اِس سمیں اُہ کَیدی ہَے۔ اُس نال کَیدِییاں والا سلُۄک ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ افسر بݨا کے مُلاذماں دے سِراں اُپر بِٹھائُݨا اُہناں نُۄں منذُۄر نہِیں۔

ہاکم سِںگھّ نیں نیتاواں دے بھاشݨ سُݨے ہۄݨگے۔ اُہناں پِچھّے لگّ کے اُہ اجِیب- اجِیب مںگّاں رکھّ رِہا ہَے۔ کہِںدّا ہَے٬ “کَیدِییاں دی سِکھِّیا اتے منۄرںجّن دا پْربںدھّ کرۄ۔ ودھِییا سِہت سہُۄلتاں دیوۄ۔ ہر کَیدی نُۄں گھر نال سمبّںدھّ رکھّݨ لئی ہر ہفتے اِک لِفافا دِئۄ۔ بِیڑی-سِگرٹ دِئۄ۔ مالش لئی سرۄہں دا تیل دِئۄ۔ کپّڑے دھۄݨ لئی سابݨ دیوۄ۔ پرنے٬ چُنِّییاں اتے اںڈّروِیئر دیوۄ۔ کہِںدّا ہَے جیلہ مَینُۄئل انُسار اِہ سبھ کُجھ لَیݨا کَیدِییاں دا ہکّ ہَے۔”

ہاکم سِںگھّ نُۄں پتا نہِیں پر جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں تاں پتا ہَے کِہ نیتاواں نُۄں جھُۄٹھے وائدے کرن دی آدت ہَے۔ جدۄں بھاشن دیݨ لگّدے ہن تاں بِناں سۄچے-سمجھے وائدے کردے جاںدے ہن۔ لۄک اُہناں وائدِیاں انُسار سہُۄلتاں دی جھاک کرن لگّدے ہن۔ جیلہ وِبھاگ اُہ سہُۄلتاں دیݨ لئی جدۄں پَیسے دی مںگّ کردا ہَے تاں خالی ٹھُۄٹھا دِکھا کے کہِ دِںدے ہن٬ “بجٹ وادھُۄ خرچے دی اِجاذت نہِیں دِںدّا۔”

جیلہ کرمچارِییاں نُۄں کچھّے-پرنے وںڈّݨ وِچ کی اِتراذ ہَے؟ پر اِہ سامان سٹۄر وِچ ہۄوے تاں سہی۔ جیلہ مَینُۄئل کدے اُہناں پڑھِیا ہی نہِیں۔ آپݨی وِیہ-وِیہ سال دی نَۄکری دے تجربے دے آدھار ’تے اُہ کہِ سکدے ہن کِہ اِہ سامان کدے سٹۄر وِچ آئِیا ہی نہِیں۔ ہۄ سکدا ہَے کاغذِیں-پتّرِیں آئُںدا ہۄوے اتے اُپر ہی کھادھا-پِیتا جاںدا ہۄوے۔ باکی سمان نال وی اِںج ہی واپردا ہَے۔ ادھّا سامان اُپرلے رکھّ لَیںدے ہن۔ ڈرا-دھمکا کے رسِیداں ’تے دستخت کروا لَیںدے ہن۔ جۄ ادھّ-پچدھّ آئُںدا ہَے٬ اُہ ہیٹھلے افسراں دے گھرِیں چلِیا جاںدا ہَے۔ مُلاذماں دے ہِسّے خالی بۄرِییاں آئُںدِییاں ہن٬ کَیدِییاں ہِسّے بھُکھّ نںگّ۔

پِچھلے سال کَیدِییاں دِییاں فلشّ-ٹٹِّییاں دی مُرمّت لئی سرکار نیں رۄ-پِٹّ کے مساں دۄ لکھّ رُپِیا منذُۄر کِیتا سی۔ جیلہ سُپرڈَیںٹ کہِںدّا سی٬ اُس دی کۄٹھی دے ڈرائِںگ رُۄم دی سجاوٹ وِگڑی پئی ہَے٬ اِہ پَیسا اُس نیں اُتھے ورتݨا ہَے۔ ڈِپٹی کہِںدّے سن کِہ اُہناں دِییاں رسۄئیِیاں دا بھَیڑا ہال ہَے۔ اُہناں دِییاں بِیوِییاں خُش کرۄ۔ مِیںہاں وِچ مُلاذماں دے کُیارٹر چۄݨ لگّدے ہن۔ اُہ کہِںدّے ہن٬ چھتّاں اُپر مِٹّی پُوائۄ۔ اِس کھِچّۄتاݨ وِچ اِک مہِینا لںگھّ گِیا۔ اُہ بِلِّییاں واںگ لڑدے ہی رہِ گئے۔ پَیسا آئی.جی. ساہِب نیں اُپر مںگّوا لِیا۔ کہِںدّے٬ “مںتّری جی دے باتھرُۄم دی مُرمّت سبھ تۄں ذرُۄری ہَے۔”

اِہناں پَیسِیاں واںگ بِیڑِییاں سِگرٹاں اتے چُنِّییاں شمِیذاں لئی آئُںدے پَیسے کِسے ہۄر بھلے کمّ لئی ورت لئے جاںدے ہۄݨ, اِس بارے مُلاذم کُجھ نہِیں جاݨدے۔

ہاکم پڑھِیا-لِکھِیا ذرُۄر ہَے٬ پر تجربے دی بہُت گھاٹ ہَے۔ اُہ نیتاواں دے بھاشݨاں دا ہوالا دے-دے کَیدِییاں لئی سہُۄلتاں دی مںگّ کردا ہَے۔ اُس نُۄں پتا ہۄݨا چاہِیدا ہَے کِہ بھاشݨ کیول تاڑِییاں دی مِٹھّی گڑگڑاہٹ اتے اخباراں دِییاں سُرخِییاں بݨن لئی دِتّے جاںدے ہن٬ لاگُۄ کرن لئی نہِیں۔

پِچھلے سال جیلہ دا چکّر کٹّݨ آئِیا جیلہ مںتّری چھُرلی چھڈّ گِیا۔ کہِںدّا سی٬ “اگلے سال تۄں جیلہاں وِچ کھیڈاں کرائیِیاں جائِیا کرنگِییاں۔ اِس یۄجنا لئی سرکار وِیہ لکھّ رُپئے دا پْربںدھّ کریگی۔ کھیڈاں دے سامان دے نال-نال کۄچ بھیجے جاݨگے۔ کَیدِییاں وِچۄں ہاکی٬ کبڈّی اتے پھُٹّبال دِییا ٹِیماں تِیار کِیتِییاں جاݨگِییاں۔ ہر سال ٹُۄرنامَیںٹ ہۄئِیا کریگا۔ جیتُۄ ٹِیماں دے مَیمبراں نُۄں بھاری مُیافی دِتّی جائِیا کریگی۔”

پھیر آذادی دِوس ’تے جھںڈّا لہِرائُݨ آئِیا مُکھّ مںتّری اَیلان کر گِیا٬ “کَیدِییاں نُۄں چںگّے شہِری بݨائُݨ لئی اُہناں نُۄں جیلہ وِچ اُچّ سِکھِّیا دیݨ دا پْربںدھّ کِیتا جائیگا۔ اگلے اکادمِک ورہے تۄں جیلہاں وِچ سکُۄل کھۄلہے جاݨگے۔ کَیدِییاں نُۄں پَیراں سِر کھڑے کرن لئی کِتّا سِکھلائی کۄرس شُرُۄ کِیتے جاݨگے۔ کِتاباں کاپِییاں اِسے مہِینے پُجّ جاݨگِییاں۔ ادھِیاپک بدلِییاں سمیں آ جاݨگے۔”

مکھّ مںتّری دی جھۄلی چُکّݨ آئِیا سِہت مںتّری وی پِچھّے ناں رِہا۔ کہِںدّا ہَے٬ “جیلہ ہسپتال نُۄں اپگریڈ کِیتا جائیگا۔ وِیہ دی تھاں پںجّاہ بِسترِیاں دا پْربںدھّ کِیتا جاویگا۔ تِنّ ہۄر ماہِر ڈاکٹر بھیجے جاݨگے۔ دوائیِیاں دا بجٹ ودھائِیا جائیگا۔ نویں اَۄذار بھیجے جاݨگے۔”

سبھ نُۄں پتا ہَے٬ راجدھانی پُجّدے ہی مںتّرِییاں نُۄں اِہ وائدے بھُلّ جاݨگے۔ کُجھ بھۄلے کَیدی اتے کُجھ سِر-پھِرے سماج سیوک ہی اُہناں نُۄں یاد رکھّݨگے۔ مںتّرِییاں تک کَیدی پہُںچّ نہِیں سکدے۔ آتھݨ-اُگّݨ اُہ جیلہ کرمچارِییاں دے کنّ ہی کھاںدے سن۔ ’کھیڈاں دا پْربںدھّ کرۄ۔ پڑھائی دا پْربںدھّ کرۄ‘ دی رٹ لائی رکھّدے سی۔

ہاکم سِںگھّ اُہناں سُپنباذاں وِچۄں اِک جاپدا ہَے۔

اُہناں دا افسر وی گھٹّ سُپنے نہِیں لَیںدا۔ اُہ پتھّر-دِل٬ پیشیور مُجرماں نُۄں دِناں وِچ مۄم بݨائُݨ دے سُپنے دیکھدا رہِںدّا ہَے۔

اِس وِچ کسُۄر افسر دا گھٹّ٬ سرکار دا ودھّ ہَے۔ اِہ رگڑے کھا کے افسر نہِیں بݨِیا٬ سِدھّا سُپرڈَیںٹ بھرتی ہۄئِیا ہَے۔ اِسے لئی تجربے دی گھاٹ ہَے۔

جیلہ سُپرڈَیںٹ رݨجۄدھ سِںگھّ کِسے مںتّری دا بھاݨجا ہَے۔ بھرتی تہِسِیلدار ہۄݨ گِیا سی۔ اُہ آسامی خالی نہِیں سی۔ مںتّری نیں آپݨے اہِلکاراں تۄں پّچھِیا۔ پتا لگّا٬ جیلہ سُپرڈَیںٹ بھرتی ہۄئِیا جا سکدا ہَے۔ مںتّری دِییاں باچھاں کھِڑ گئیِیاں۔ بھنّ-تۄڑ کر کے اُس نیں رݨجۄدھ سِںگھّ نُۄں سُپرڈَیںٹ بھرتی کروا دِتّا۔ رݨجۄدھ سِںگھّ جیلہ دی نَۄکری تۄں ڈردا سی۔ اُہ نرم تبِیئت دا بںدّا ہَے۔ چۄراں-ٹھگّاں نال نہِیں نجِٹھّ سکدا۔ مںتّری نیں اِک ناں سُݨی۔ مںتّری کئی وار جیلہ جا چُکّا سی۔ اُس نیں جیلہ سُپرڈَیںٹاں دی بادشاہت دیکھی سی۔ سمجھا-بُجھا کے اُہ اُس نُۄں اِتھے چھڈّ گِیا۔ جے رݨجۄدھ سِںگھّ کلرک جاں وارڈر تۄں ترکّی کر کے افسر بݨِیا ہُںدّا تاں اُہناں ’تے اینی سختی ناں کردا۔ پںجّ-دس رُپئے لَیݨ نُۄں رِشوت ناں سمجھدا۔

افسر نُۄں پتا ہَے وارڈر دی تنخاہ چار ساڈھے چار ہذار رُپئے مہِینا ہَے۔ کُجھ سال پہِلاں اُہ چَۄتھا درجا کرمچاری ہۄئِیا کردے سن۔ تنخاہ کمِشن نیں رہِم کر کے اُہناں دا رُتبا ودھا دِتّا۔ مہِںگّائی دے اِہناں دِناں وِچ اِنی رکم دُدھّ٬ کرِیانا٬ بِجلی اتے فِیساں اُتاردے مُکّ جاںدی ہَے۔ باکی خرچا جے وارڈر اُپرۄں نہِیں چلائیگا تاں بھُکھّا نہِیں مریگا۔ اُہ رݨجۄدھ سِںگھّ واںگ سرداراں دے کاکے نہِیں ہن۔ کِسے مُلاذم دا باپ سِیری ہَے٬ کِسے دا رِہڑا واہُںدّا ہَے٬ کِسے دا جُتِّییاں گںڈھّدا ہَے۔ کِسے دی بھَیݨ وِدھوا ہَے٬ کِسے دے گھر وِیاہُݨ والِییاں تِنّ بھَیݨاں بَیٹھِییاں ہن۔ وارڈراں نیں آپݨی کبِیلداری اِتھۄں ہی چلائُݨی ہَے۔ اُہ وی دسی-بِیسی لَے کے۔ افسراں واںگ اُہ سارا گُدام نہِیں ڈکار سکدے۔

مُلاذماں نُۄں گِلا ہَے کِہ ہُݨ اُسے پںجّی-دسی بارے رَۄلا پائِیا جا رِہا ہَے۔ کرمچاری آپݨا پکھّ پیش کرنا چاہُںدّے ہن۔ اُہناں نُۄں افسۄس ہَے۔ افسر کۄل کَیدی دِییاں چُغلِییاں سُݨن دا وکت تاں ہَے٬ آپݨے ماتہِتاں دِییاں تکلِیفاں سُݨن دا نہِیں۔

ہاکم دے جیلہ آئُݨ تک جیلہ پْربںدھّ آپݨی ہاتھی دی مست چال واںگ چلّ رِہا سی۔ کُجھ کَیدی رِہاء کرائُݨ بائد جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں اُس نُۄں ذِیادا ہی سِر چڑھا لِیا ہَے۔

ہاکم سِںگھّ کَیدِییاں نُۄں بھاشݨ دیوے٬ اِس ’تے جیلہ کرمچارِییاں نُۄں کۄئی اِتراذ نہِیں سی۔

ہُݨ وارڈراں نُۄں اُس دے اکائۄُ بھاشݨ سُݨن لئی مجبُۄر کِیتا جا رِہا ہَے۔

ہاکم وارڈراں نُۄں اجِیب-اجِیب نسِیہتاں دِںدّا ہَے۔ کہِںدّا ہَے٬ “وارڈراں دے مۄڈھِیاں ’تے وکت دے مارے کَیدِییاں نُۄں چںگّے شہِری بݨائُݨ دی اہِم ذِمّیواری ہَے۔ ہر دۄشی بھَیڑا نہِیں ہُںدّا۔ پْرستھِتِییاں اُس نُۄں بھَیڑا بݨائُںدِییاں ہن۔ بہُتے کَیدِییاں وِچ سُدھر جاݨ دی سمبھّاونا ہُںدّی ہَے۔ جیلہ مُلاذماں نیں کَیدِییاں نال پِیار اتے ہمدردی نال پیش آ کے اُہناں سمبھّاوناواں نُۄں اُجاگر کرنا ہَے۔ مُجرماں دِییاں سرِیرک٬ مانسِک اتے سماجِک سمسِّیاواں نُۄں سمجھݨا ہَے۔ تُہانُۄں منۄوِگِیان٬ سرِیر وِگِیان اتے تݨائۄ وِگِیان دی جاݨکاری ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ اِس بارے مُڈھّلی جاݨکاری تُہانُۄں مَیں دیواںگا۔ پھیر ماہِر بُلائے جاݨگے۔ تُہانُۄں جیلہ نِئماں اتے جیلہ مَینُۄئل بارے پتا ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔”

اگلے بھاشݨاں وِچ اُہ اِہۄ جاݨکاری دیݨ نُۄں پھِردا ہَے۔ مُلاذم آپݨے افسراں نُۄں دسّݨا چاہُںدّے ہن٬ “ناں اسِیں بہُتے پڑھے-لِکھے ہاں٬ ناں بہُتے دِماغاں والے۔ دسوِیں اسِیں مساں نکلاں مار کے پاس کِیتی ہَے۔ نَۄکری چھۄلے دے کے جاں کِسے رِشتیدار دے پَیرِیں پَے کے لئی ہَے۔ ٹْرینِںگّ دَۄران سانُۄں اِک کمّ سِکھائِیا گِیا ہَے٬ ڈںڈّا چلائُݨا۔ اِکۄ فرذ یاد کرائِیا جاںدا ہَے٬ کَیدی نُۄں کابُۄ رکھّݨا۔ سختی نال کَیدِییاں نُۄں کابُۄ ’چ رکھّ کے اسِیں آپݨا فرذ باخُۄبی نِبھا رہے ہاں۔ کَیدِییاں دے مناں جاں کانُۄن نُۄں سمجھݨا ساڈا فرذ نہِیں۔ اِس بارے افسر جاݨن۔”

ہاکم سِںگھّ سہُۄلتاں نال بھرپُۄر بی کلاس وِچ بَیٹھا ہَے۔ اِسے لئی کَیدِییاں دے سُدھرن دی گلّ کردا ہَے۔ کدے دھکّڑاں جاں پںچھِّییاں دی بَیرک وِچ رہِ کے دیکھے۔ پھیر آپے آکھیگا٬ “ہر مُلذم دے سُدھرن دی سمبھّاونا نہِیں ہُںدّی۔ اُس نُۄں سمجھ آئیگی کِہ بہُتے کَیدی ڈںگّراں ورگے ہُںدّے ہن۔ اُہ جُتّی دی بھاشا سمجھدے ہن۔ دِن وِچ وارڈراں دا سَیںکڑے جیب-کترِیاں اتے چاکُۄ-ماراں نال واہ پَیںدا ہَے۔ جے کرمچاری اُس نال نرمی نال ورتݨ لگّݨ تاں اُہ اُہناں نُۄں کمذۄر اتے بُذدِل سمجھݨ لگّݨگے۔ اُہناں نُۄں ٹِچّراں کرنگے٬ اُہناں دِییاں چِڑاں بھنّائُݨگے۔ آکھا منّݨۄں ہٹ جاݨگے۔

پیشی بھُگتݨ گِیا اِک جیب-کترا آݨے وکِیل دی جیب کٹّ لِیائِیاسی۔اُہ وکِیل وی ہاکم دی برادری دا سی۔ ماڑے-دھِیڑِیاں دے مُکدّمے مُفت وِچلڑداسی۔

رہِم دے آدھار ’تے نتھّے نیں پہِلاں-پہِل کُجھ کَیدِییاں نُۄں اُدھار دِتّا سی۔ بہُتے اُدھار کھا گئے سن۔ اِک کَیدی نیں اُدھار مۄڑن دی تھاں اُس دی شِکائِت کر دِتّی اتے اکھے نتھّا اُدھار دے بہانے رِشوت مںگّ رِہا ہَے۔ افسر پڑتال کرن دی تِیاری کرن لگّے۔ نتھّے نیں ہۄر پَیسے دے کے مساں کھہِڑا چھُڈائِیا۔ سپّاں نُۄں دُدھّ پِیائُݨ دا کۄئی فائِدا نہِیں۔

سُپرِیم کۄرٹ دے اِک فَیسلے دا ہوالا دے کے ہاکم سِںگھّ آکھدا ہَے٬ “کَیدِییاں نُۄں بںدّے سمجھِیا کرۄ۔ اُہناں نال ہمدردی نال پیش آئِیا کرۄ۔”

ایئر کںڈِّیشن کمرِیاں وِچ بَیٹھے ججّاں نُۄں کی پتا ہَے کِہ وارڈراں نُۄں کِہۄ جِہے درِںدِّیاں نال نجِٹھّݨا پَیںدا ہَے۔

سُپرِیم کۄرٹ دے اجِہے اِک فَیسلے نُۄں لاگُۄ کر کے بَیج ناتھ دی گھِیسی ہۄ گئیِسی۔

ہُکم سی٬ “ہوالاتِییاں نُۄں ڈںگّراں واںگ سںگّل پا کے ادالت وِچ ناں لِجائِیا جاوے۔ اِہ غُلام پْرتھا سمیں دی روائِت ہَے۔ اِس نال دۄشِییاں دے سوَیمان نُۄں سٹّ وجّدی ہَے۔ اُہناں وِچ ہِیݨ-بھاونا جاگدی ہَے۔”

ہُݨ سُپرِیم کۄرٹ نُۄں کَۄݨ سمجھائے؟ سارے کَیدی اُہناں ساہمݨے پیش ہۄݨ والے کَیدِییاں ورگے نہِیں ہُںدّے۔

بَیج ناتھ نُۄں اِک واری سُپرِیم کۄرٹ جاݨ دا مَۄکا مِلِیا سی۔ ججّ دا کمرا مہاراجا پٹِیالے دے مۄتی مہِل دے دِیوانخانے واںگ سجِّیا ہۄئِیا سی۔ ججّ چار فُٹّ اُچّی کُرسی ’تے بَیٹھا سی۔ اُس دی کُرسی تختے-تائۄُس ورگی سی۔ لمبّے-لُۄںجھے اںگّریذاں ورگے وکِیل سن۔ کٹہِرے وِچ مِٹھّۄ باذِیگرنی جاں کالُۄ بدماش نہِیں سن کھڑے۔ ٹَیکس چۄری کرن والا کۄئی اربپتی کارخانیدار سی اتے کۄئی کرۄڑاں دی رِشوت لَیݨ والا سابکا مںتّری۔ اُہناں نُۄں ہتھّکڑی لائُݨ دی اُںجھ وی ذرُۄرت نہِیں سی۔ سَۄ بِیمارِییاں دے کھادھے اتے کُپّے ورگے ڈھِڈّاں نال اُہ بھجّ نہِیں سکدے۔ وَیسے وی کرۄڑاں دِییاں جائِداداں چھڈّ کے اُہ جاݨگے کِتھے؟

ادالت دے ہُکم دی تامِیل کردا بَیج ناتھ اِک جیب-کترے دا ہتھّ پھڑی اُس نُۄں ادالت وِچ پیش کرن جا رِہا سی۔ ہٹّے-کٹّے جیب-کترے نیں اِکۄ جھٹکے نال ہتھّ چھُڈائِیا اتے شُۄٹ وٹّ گِیا۔ بُڈھّا بَیج ناتھ دیکھدا رہِ گِیا۔

 

فرذ وِچ کُتاہی کرن دے دۄش وِچ پہِلاں بَیج ناتھ نُۄں مُئتّل کِیتا گِیا۔ پھیر اُس اُپر پرچا درج کِیتا گِیا۔

 

مُکدّما ہالے چلّ رِہا ہَے۔ گواہ سرکاری مُلاذم ہن۔ بَیج ناتھ دے وِرُدھّ بھُگتے ہن۔ سذا وی ہۄ سکدی ہَے۔

ہاکم کہِںدّا ہَے٬ سُپرِیم کۄرٹ دے اجِہے ہۄر فَیسلے وی لاگُۄ کرۄ۔

وارڈر آپݨِییاں نَۄکرِییاں دی ہِفاذت کرن جاں مُلذماں دے مان-سنماندی۔

سُرکھِّیا کرمچاری ہۄݨ کارن٬ جیلہ کرمچارِییاں نُۄں مانتا پْراپت یُۄنِیئن بݨائُݨ دا ادھِکار نہِیں سی۔ پھیر وی کمّ چلائُݨ لئی اُہناں نیں اِک دیسی جِہی یُۄنِیئن بݨا رکھّی سی۔

دُپہِر دی بںدّی سمیں مُلاذماں نیں یُۄنِیئن دی مِیٹِںگّ بُلا لئی۔

اُہناں نیں سرب-سمّتی نال فَیسلا کِیتا٬ “ہاکم دِییاں اُۄل-جلُۄل گلّاں ناں اسِیں سُݨاںگے٬ ناں اسِیں افسراں نُۄں سُݨن دیواںگے۔”

نَۄکری اُںجھ وی خترے وِچ ہَے۔ کِئۄں ناں خترا خُد ہی ملّ لَے لِیا جاوے۔ مںگّاں ناں منّے جاݨ دی سُۄرت وِچ ہڑتال ’تے جاݨ دا نۄٹِس دے دِتّا جاوے۔

مںگّ-پتّر لِکھ کے بَیج ناتھ نیں جیب وِچ پا لِیا۔

“مَۄکا مِلدے ہی مَیں اِہ افسراں تک پہُںچّا دیواںگا۔”

مِیٹِںگّ برخاست کرن تۄں پہِلاں بَیج ناتھ نیں ساتھِییاں نُۄں بھرۄسا دِوائِیا۔

 

 

38

دۄ ذرُۄری مّدِیاں ’تے وِچار کرن لئی جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں ادھِین افسراں دی مِیٹِںگّ بُلائی سی۔

کِیتے کمّ بدلے ہاکم سِںگھّ نُۄں جیلہ پْرشاسن اتے کَیدِییاں ولّۄں جۄ ماݨ سنمان مِل رِہا سی٬ اُس نیں بی کلاس وِچ بںدّ کئی کَیدِییاں نُۄں سامج سیوا لئی پْربھاوِت کِیتا سی۔

بی کلاس بَیرک دا ناں ’وکِیلاں والی بَیرک‘ پَے چُکّا سی۔ ہتھّاں وِچ کاغذ-پتّر پھڑی سارا دِن کَیدی اِدھر نُۄں وہِیراں گھتّی رکھّدے سن۔ ہاکم سارا دِن کمّ وِچ اِئۄں رُجھِّیا رہِںدّا سی جِویں مُکھّ مںتّری ہۄوے۔ اُہ کَید کٹّ رِہا ہَے٬ اُس نُۄں بھُلّا ہۄئِیا سی۔

ماڑے-دھِیڑے کَیدی اُس نُۄں آپݨا مسِیہا سمجھݨ لگّ پئے سن۔ اُس نُۄں ہر تھاں سلاماں ہُںدِّییاں سن۔ اُس دے پسِینے بدلے کَیدی خُۄن وہائُݨ لئی تِیار سن۔

مَۄکا مِلدے ہی جیلہ وِبھاگ اُس نُۄں مُیافِییاں دا گپھّا دے دِںدّا سی۔ مہِینے وِچ دۄ دِن دی مُیافی چںگّے چال-چلّݨ لئی مِلدی ہَے۔ اِہ مُیافی بی کلاس دے ہر کَیدی نُۄں بِناں مِہنت کِیتے مِل جاںدی ہَے۔ وکِیلاں دی بَیرک دے بہُتے کَیدی ہڈّ-ہرام ہن۔ آپݨے ہِسّے دی مُشکّت ہۄراں کۄلۄں کرائُںدے ہن۔ اِہ مُیافی دے یۄگ نہِیں ہُںدّے پر پَیسے اتے سِفارش دے سِر ’تے اُہ اِہ مُیافی ہاسل کر لَیںدے ہن۔ سُپرڈَیںٹ کۄل سال وِچ وِیہ دِن مُیافی دیݨ دا وِشیش ادھِکار ہَے۔ آئی.جی. کۄل سٹھّ دِن دا۔ اِہ مُیافی دیݨ لئی بہُت ذۄر اذمائی ہُںدّی ہَے۔ مںتّری تک تۄں فۄن کرائُݨے پَیںدے ہن۔ کَیدِییاں نیں سارا سال ڈکّا دُۄہرا نہِیں کِیتا ہُںدّا۔ اُہناں دے کِس کمّ نُۄں ودھِییا آکھِیا جاوے٬ اِس نُکتے ’تے آ کے سمسِّیا کھڑی ہۄ جاںدی ہَے۔ باکِییاں دی اِک ہفتے دی مُیافی منذُۄر نہِیں ہۄئی۔ سُپرڈَیںٹ نیں ہاکم نُۄں پُۄری مُیافی دیݨی ہی سی٬ آئی.جی. نیں وی کھِڑے متھّے پُۄری مُیافی دے دِتّی سی۔ کُجھ ہۄر مُیافی دیݨ دے ادھِکار سرکار کۄل ہن۔ اُہناں ادھِکاراں دی ورتۄں دی جیلہ وِبھاگ کۄل سِفارش کِیتی جا چُکّی ہَے۔ اگاںہ رۄڑا اٹکائُݨ والا کۄئی نہِیں۔ ہاکم دا کمّ ہی مائرکے دا سی۔ جیلہ وِبھاگ دا سارے دیش وِچ سِر اُچّا ہۄئِیا سی۔

کُل مِلا کے ہاکم دی سال وِچۄں چھے مہِینے دی سذا مُیاف ہۄ رہی سی۔

ہاکم نُۄں آدرش منّ کے کئی پْرتِبھاوان وِئکتِییاں نیں آپݨِییاں سیواواں پیش کِیتِییاں ہن۔

کئی دِن مغذ کھپائی کر کے ڈاکٹر جَین نیں پہِلے اںکّڑے اِکٹھّے کِیتے۔ اُہناں اںکّڑِیاں دے آدھار ’تے آپݨا پکھّ پیش کِیتا۔ اُس نیں دسِّیا٬ “سال وِچ اِنے کَیدی بِیمار ہُںدّے ہن٬ اِنے اِلاج دی گھاٹ کارن مردے ہن۔ اِنِییاں بِیمارِییاں پھَیلدِییاں ہن۔ سرکاری نِئماں انُسار اِنے مرِیذاں پِچھّے اِںنیں ڈاکٹر چاہِیدے ہن۔ پر ڈاکٹر اِک سی۔”

ڈاکٹر جَین نیں اَیم.ڈی. کِیتی ہۄئی سی۔ اُس کۄل دس سال دا تجربا سی۔ اُہ مائِیا نگر دا نمبّر اِک ڈاکٹر سی۔ اُس دی فِیس باکی ڈاکٹراں نالۄں کئی گُݨاں ودھّ سی۔ پھیر وی سارا دِن اُس دی کلِینِک اگّے میلا لگّا رہِںدّا سی۔ تِنّ-تِنّ گھںٹّے اُڈِیک کے مساں واری آئُںدی سی۔

 

ہاکم واںگ اُہ وی غرِیب کَیدِییاں دا مُفت اِلاج کرن لئی تِیار ہَے۔ اجّ کلّہ اُہ دفتر دی ڈاک دیکھدا سی۔ اِہ کمّ کۄئی دس پڑھِیا کَیدی وی کر سکدا سی۔

دیکھۄ-دیکھی دۄ ماسٹراں نیں ارذی پا دِتّی٬ “ساڈے کۄل بّچِیاں نُۄں پڑھائُݨ دا پںدّراں-پںدّراں سال دا تجربا ہَے۔ اسِیں کَیدِییاں نُۄں پڑھائُݨ نُۄں تِیار ہاں۔ ہُݨ اسِیں فَیکٹری وِچ بتَۄر پںجّا اِںچارج کمّ کردے ہاں۔ اِہ کمّ کۄئی بُڈھّا ٹھیرا کَیدی وی کر سکدا ہَے۔”

فارم وِچ ٹرَیکٹر چلائُںدے جرنَیل سِںگھّ نُۄں وی پُراݨا شَۄک جاگ پِیا۔ کالج دے دِناں وِچ اُہ راشٹری پدھّر ہاکی کھیڈدا رِہا سی۔ آپݨے پِںڈّ اُس نیں ہاکی ٹِیم بݨا رکھّی سی۔ پیںڈُۄ کھیڈاں وِچ اُس دی ٹِیم ہر ورہے کۄئی ناں کۄئی اِنام جِتّدی سی۔ مَۄکا مِلݨ ’تے اُہ جیلہ وِچ ہاکی دی ٹِیم کھڑی کر سکدا سی۔

ذنانا وارڈ وِچ کَید نِیلم بھَیݨ جی وی کِسے تۄں گھٹّ نہِیں سی۔ اُہ گِیت-سںگِّیت اتے گِدھّے دی ماہِر سی۔ اُہ بچّا وارڈ وِچ اتے ساتھݨ کَیدݨاں لئی سیواواں ارپݨ کرن نُۄں تِیار سی۔ اُس نُۄں واجے تبلے دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ ساذ اُس دے گھر پئے دھُۄڑ چٹّ رہے سن۔ اُہناں نال کمّ چلّ سکدا سی۔

اِہ ارذِییاں سادھارن کِسم دِییاں نہِیں سن۔ جیلہ وِبھاگ دی نِیتی نال سمبّںدھّ رکھّدِییاں سن۔ اِس لئی سُپرڈَیںٹ اِکلّا کۄئی فَیسلا لَیݨا نہِیں سی چاہںدّا۔

جیلہ کرمچارِییاں نیں وی مںگّ-پتّر دے بہانے رۄس-پتّر بھیجِیا سی۔ اُہناں دِییاں مںگّاں اُپر کھُلّہ کے وِچار ہۄݨی چاہِیدی سی۔ اِسے لئی مِیٹِںگّ بُلائی گئی سی۔

مِیٹِںگّ بُلائُںدے سمیں جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں سۄچِیا سی٬ ہیٹھلے افسراں دی سہِمتی لَیݨی اِک اُپچارکتا ہَے۔ افسراں نیں کَیدِییاں دِییاں درخاستاں نال سہِمت ہۄ ہی جاݨا ہَے۔

پِچھلے مہِینے رݨجۄدھ سِںگھّ جیلہ سُپرڈَیںٹاں دی کانفرںسّ وِچ ہِسّا لَیݨ بمبّئی گِیا سی۔ ساری بہِس دَۄران اِکۄ مُدّا چھائِیا رِہا سی۔ سرکار اںتّرراشٹری پدھّر ’تے جیلہ سُدھاراں بارے ہۄئے فَیسلے اِن-بِنّ لاگُۄ کرنا چاہُںدّی سی۔ پر سرکار دی ماڑی مالی ہالت آڑے آ رہی سی۔ گھٹّۄ-گھٹّ بجٹ وِچ ودھّ تۄں ودھّ سُدھار کِس ترہاں لاگُۄ کِیتے جاݨ? اِسے وِشے ’تے ماہِراں نیں سُجھاء دِتّے سن۔ اِک ماہِر نیں آکھِیا سی٬ “جیلہ وِچ ہر پْرکار دی پْرتِبھا مَۄجُۄد ہُںدّی ہَے۔ جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں اُہ پْرتِبھا لبھّ کے اُس دا فائِدا اُٹھائُݨا چاہِیدا ہَے۔” رݨجۄدھ سِںگھّ اِںج پہِلاں ہی کر چُکّا سی۔ اِک وکِیل کَیدی تۄں پُۄری سںسّتھا جِنّا کمّ لَے چُکّا سی۔

درخاستاں پڑھ کے سُپرڈَیںٹ نُۄں اہِساس ہۄئِیا کِہ جیلہ وِچ سچّمُچّ ہر ترہاں دی پْرتِبھا مَۄجُۄد ہَے۔ ڈاکٹر چِٹھِّییاں لِکھ رِہا ہَے۔ ٹی.وی. مکَینِک رۄٹِییاں تھپّ رِہا ہَے۔ گھڑِیساذ بھاںڈے ماںج رِہا ہَے۔ اِہناں ماہِراں نُۄں اِہناں دی مرذی دے کمّاں ’تے لائُݨ تۄں کِس نیں اِنکار کرنا ہَے۔ سبھ نیں جھٹّ سہِمتی پْرگٹا دیݨی ہَے۔

مِیٹِںگّ وِچ سِینِیئر ڈِپٹی سُپرڈَیںٹ رݨجِیت سِںگھّ جۄ جیلہ پْرشاسن دا کمّ دیکھدا سی٬ ڈِپٹی سُپرڈَیںٹ دھرمپال جۄ فَیکٹری اِںچارج سی٬ ڈاکٹر شکتی کُمار اتے چارے سہائِک درۄغے ہاذر سن۔

ڈاکٹر نُۄں چھڈّ کے باکی سارے افسر جیلہ سُپرڈَیںٹ دے ادھِین سن۔ اُہ کھُلّہ کے آپݨے وِچار مِیٹِںگّ وِچ پیش نہِیں سن کر سکدے۔

ہیٹھلے افسراں نیں پہِلاں آپݨی وکھّری مِیٹِںگّ رکھّ لئی۔ وِچار-وٹاںدرے تۄں بائد اُہناں نیں سِٹّا کڈھِّیا کِہ جیلہ پْرشاسن وِچ کَیدِییاں دے دخل نال اُہناں دے ادھِکاراں نُۄں کھۄرا لگّݨا ہَے۔ اِس لئی اُہناں نُۄں جیلہ کرمچارِییاں دِییاں مںگّاں دا سمرتھن تے کَیدِییاں دِییاں درخاستاں دا ڈٹ کے وِرۄدھ کرنا چاہِیدا ہَے۔

بِلّی دے گلّ ٹلّی پہِلاں ڈاکٹر نیں بنّہݨی ہَے۔ باکِییاں نیں پِچھّۄں مَۄکا سمبھّال لَیݨا ہَے۔

ڈاکٹر نُۄں سُپرڈَیںٹ دا کۄئی رۄہب نہِیں سی۔ جیلہ ہسپتال اُس دی من-پسںدّ تھاں نہِیں سی۔ اِتھے اُہ پھسِیا-پھسائِیا آئِیا سی۔ پِچھلے سال اُس دی ترکّی ہۄئی سی۔ سِینِیئر مَیڈِیکل افسر دی کۄئی اسامی مائِیا نگر وِچ خالی نہِیں سی۔ ڈاکٹر مائِیا نگر چھڈّݨ دی ستھِتی وِچ نہِیں سی۔ مجبُۄری وسّ اُس نُۄں جیلہ ہسپتال آئُݨا پِیا سی۔ اِتھے سِول ہسپتال ورگِییاں مَۄجاں نہِیں سن۔ مُجرماں وِچ رہِ کے اُہ چِڑچِڑا ہۄ گِیا سی۔ سارا دِن مرِیذاں نال جھگڑنا پَیںدا سی۔ کمائی ناں-ماتر سی۔

ڈاکٹر جاݨدا سی کِہ جَین اُس نالۄں ودھّ کابل ہَے۔ اُس نیں دِناں وِچ آپݨی دھاںک جما لَیݨی ہَے۔ پِچھّۄں شکتی کُمار نُۄں کِسے نیں نہِیں پچھّݨا۔ اُہ آپݨے پَیر ’تے آپ کُہاڑی نہِیں سی مار سکدا۔

اِک ہۄر دِکّت کھڑی ہۄ جاݨی سی۔ شکتی کُمار نُۄں ڈاکٹر جَین ولّۄں لِکھِییاں دوائیِیاں سٹۄر وِچۄں دیݨِییاں پَیݨِییاں سن۔ جۄ تھۄڑھی-بہُت کمائی دوائیِیاں بچا کے ہُںدّی ہَے٬ اُہ ختم ہۄ جاݨی سی۔

نالے کمپّائۄُڈر دا کارۄبار پْربھاوِت ہۄݨا سی۔ اُس نُۄں دوائیِیاں باہرۄں اںدّر لِیا کے مہِںگّے بھاء ویچݨِییاں مُشکل ہۄ جاݨِییاں سن۔ اُس دے نال-نال اُس دے کَیدی بھلائی بۄرڈ دے مَیمبر مامے نیں پْربھاوِت ہۄݨا سی۔ اُس نیں آپݨا غُسّا جیلہ ادھِکارِییاں اُپر کڈھّݨا سی۔

ڈاکٹر جَین نُۄں کھُلّہ دیݨ نال بھرِںڈّاں دے چھتّے نیں چھِڑ پَیݨا سی۔

اجِہے ترک دے کے پہِلاں بݨی یۄجنا انُسار شکتی کُمار وِرۄدھی سُر اُچّی کرن لگّا۔

آپݨے وِچاراں دی پُشٹی لئی اُس نیں اِک اُداہرݨ دِتّی۔ اِک وار پہِلاں وی اِک کَیدی ڈاکٹر نُۄں مرِیذاں نُۄں دوائی-بُۄٹی دیݨ دی کھُلّہ دِتّی گئی سی۔ اُس نیں جیلہ وِچ پْرائیِویٹ پْرَیکٹِس کرنی شُرُۄ کر دِتّی سی۔ اُہ ٹھۄکوِیں فِیس لَے کے سردے-پجّدے گھراں دے مرِیذ دیکھدا سی۔ باکِییاں نُۄں نیڑے نہِیں سی لگّݨ دِںدّا۔ اُس نیں دوائیِیاں وی آپݨے کۄلۄں دیݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں سن۔ اُہ جلدی رِہاء ہۄ گِیا۔ اُس سمیں جیلہ پْرشاسن نیں کنّاں نُۄں ہتھّ لائے سن۔ مُڑ اجِہی غلتی نہِیں ہۄئیگی۔ پہِلے تجربے تۄں سبک سِکھّ کے پْرشاسن نُۄں غلتی دُہرائُݨی نہِیں چاہِیدی۔

 

کَیدِییاں لئی سکُۄل کھۄلہ کے نواں سِیاپا کھڑا کرن ’تے رݨجِیت سِںگھّ اِتراذ کرن لگّا۔ اُس نیں ساہِب نُۄں یاد کرائِیا۔

“کاغذِیں-پتّرِیں سکُۄل پہِلاں ہی چلّ رِہا ہَے۔ کِتاباں٬ کاپِییاں اتے ہۄر نِکّ-سُکّ مںگّائُݨ لئی سرکار کۄلۄں تِیہ ہذار رُپِیا آئُںدا ہَے۔ اُہ ساری رکم ساڈے بۄجھے پَیںدی ہَے۔ سچّمُچّ سکُۄل کھُلّہݨ نال اُہ آمدن بںدّ ہۄ جائیگی۔ کاغذِیں- پتّری اسِیں پںجّ بںدِّیاں نُۄں مُشکت تۄں چھۄٹ دِتّی ہۄئی ہَے۔ اُس چھۄٹ بدلے پْرشاسن نُۄں مۄٹی فِیس مِلدی ہَے۔ اُہ فِیس بںدّ ہۄ جائیگی۔ ادھِیاپکاں دا کمّ کرن والے سماج سیوی کَیدِییاں نُۄں وِشیش مُیافی دِتّی جاںدی ہَے۔ اُس مُیافی دی رکم وکھّری وسُۄلی جاںدی ہَے۔ اُہ آمدن بںدّ ہۄ جائیگی۔ کئی پڑھے-لِکھے کَیدِییاں نُۄں انپڑھ دِکھا کے جیلہ دے سکُل وِچ پڑھن جاںدے دِکھائِیا جاںدا ہَے۔ اِس بہانے اُہناں نُۄں فَیکٹری دے کمّ تۄں بچائِیا جاںدا ہَے۔ اِس رِیائِت دا مُلّ لِیا جاںدا ہَے۔ اِمتِہان پاس کرن والے ’لائِک کَیدِییاں‘ نُۄں وِشیش مُیافی دِتّی جاںدی ہَے۔ اُہ گھاٹا کِویں پُۄراںگے؟ مَیں کِس-کِس گھاٹے دا ذِکر کراں۔”

سکُۄل کھۄلہݨ دا وِرۄدھ کرن لئی رݨجِیت سِںگھّ نیں اِک وِوہارِک ترک وی دِتّا۔

“کَیدِییاں نُۄں پڑھائُݨ دا سُجھاء اُہ لۄک دِںدّے ہن جِنہاں نیں کدے جیلہ دا درواذا تک نہِیں دیکھِیا ہُںدّا۔ اُہ کدے جیلہ دے اںدّر آئُݨ اتے دیکھݨ کِہ جُرم کر-کر اتے پُلِس دِییاں ماراں کھا-کھا اِہناں کَیدِییاں دے دِماغ کِس ترہاں پتھّر ورگے بݨ گئے ہن۔ پتھّر ’تے بُۄںد پئی ناں پئی اِک برابر ہَے۔ اِس جیلہ وِچ اِک واری سکُۄل کھۄلہݨ دا تجربا ہۄ چُکّا ہَے۔ اِک سامج سیوک اکھوائُںدا ادھِیاپک کَیدِییاں نُۄں پڑھائُݨ دا سُپنا لَے چُکّا ہَے۔ اُہ ہفتے بائد بدلی کروا کے بھجّ گِیا سی۔ کَیدی اُس دِییاں ساںگاں لاہُںدّے سن٬ اُپرۄں بھَیڑے-بھَیڑے سُیال پُچھّدے سن۔ کلاس وِچ کَیدی پڑھن نہِیں٬ کمّۄں ٹلݨ لئی جاںدے سن۔ دۄبارا پںگّا ناں لَیݨ وِچ بِہترِیہَے۔”

دھرمپال دے وِچار ڈاکٹر اتے رݨجِیت سِںگھّ نال مِلدے-جُلدے سن۔

“فَیکٹری وِچ اُتپادن دی در پہِلاں ہی بہُت گھٹّ ہَے۔ مَینُۄں سرکار نُۄں جواب دیݨا اَۄکھا ہۄئِیا پِیا ہَے۔ جے ہاکی٬ پھُٹبال اتے بھںگّڑے دِییاں ٹِیماں دی تِیاری شُرُۄ ہۄ گئی تاں کَیدِییاں نیں کمّ دی تھاں مَیدان نُۄں بھجِّیا کرنا ہَے۔ *پا کرکے کَیدِییاں نُۄں کمّ ’تے لگّے رہِݨ دِئۄ۔ اُہناں نُۄں بھَیڑِییاں آدتاں ناں پائۄ۔”

مِیٹِںگّ دا رُخ رݨجۄدھ سِںگھّ دی سۄچ دے اُلٹ جا رِہا سی۔ بۄری وِچۄں بِلّی دی تھاں رِچھّ نِکل آئِیا سی۔ لُکوِیں سُر وِچ اُس نُۄں جیلہ سُدھار لاگُۄ کرن تۄں رۄکِیا ہی نہِیں سی جا رِہا٬ سگۄں اِس ترہاں کرن نال نِکلݨ والے نتِیجِیاں تۄں جاݨُۄ کروا کے ڈرائِیا وی جا رِہا سی۔

رݨجۄدھ سِںگھّ چُپّ-چاپ ماتہِتاں دے وِچار سُݨدا رِہا۔

سہائِک درۄغے نول کِشۄر نیں بگل وِچۄں ہۄر ہی مُۄلا کڈھّ لِیا۔ کہِݨ لگّا۔

“مَیں آپݨے مُخبر کَیدِییاں راہِیں سُۄچناواں اِکٹھِّییاں کِیتِییاں ہن۔ بی کلاش کَیدِییاں نیں اِہ درخاستا لۄک-سیوا کرن لئی نہِیں٬ ہاکم سِںگھّ نُۄں مِل رہِییاں سہُۄلتاں وِرُدھّ رۄس پْرگٹ کرن لئی دِتِّییاں ہن۔”

مِیٹِںگّ دے دُۄجے مُدّے دی جڑھ ہاکم سِںگھّ ہی ہَے۔

“اِس سمیں ہاکم سِںگھّ جیلہ پْرشاسن لئی پہِلاں والا کِیمتی گہِݨا نہِیں ہَے٬ سگۄں اِک سمسِّیا بݨ گِیا ہَے۔ جے سںکّٹ وِچۄں نِکلݨا ہَے تاں بِناں کِسے جذباتی ساںجھ دے اُس دے وِوہار اتے اُس نُۄں دِتِّییاں جا رہِییاں رِیائِتاں ’تے کھُلّہ کے وِچار ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔”

بِکرم وی اُس نال سہِمت سی۔

“ہاکم سِںگھّ آپݨے آپ نُۄں کَیدِییاں دا مسِیہا سمجھݨ لگّ پِیا ہَے۔ اُس نُۄں کَیدِییاں نُۄں نویں-نویں ادھِکاراں دی جاݨکاری دیݨ دی آدت پَے گئی ہَے۔ اجّ-کلّہ اُہ کَیدِییاں نُۄں جیلہ مَینُۄئل پڑھا رِہا ہَے۔ اُہناں نُۄں سبذ-باغ دِکھا رِہا ہَے۔ نِئماں انُسار مُیافِییاں اتے راشن-کپّڑا لَے کے دیݨ دے وائدے کر رِہا ہَے۔ کَیدی پْرشاسن وِرُدھّ بھڑکݨ ہی والے ہن۔”

ہاکم سِںگھّ اِک ہۄر سِیاپا کھڑا کرن والا ہَے۔ اُہ سُپرِیم کۄرٹ دے کِسے فَیسلے دا ہوالا دے کے جیلہ وِچ تھاں-تھاں ’شِکائِت ڈبّے‘ رکھّݨ دی مںگّ اُٹھائُݨ والا ہَے۔ اِہ ڈبّے آم ڈبِّیاں ورگے نہِیں ہۄݨگے۔ اِہناں نُۄں کیول ذِلہا مَیجِسٹْریٹ جاں سَیشن ججّ کھۄلہیگا۔ ہۄئیِیاں شِکائِتاں دی سُݨوائی اُہۄ کریگا۔ دۄشی مُلاذم نُۄں کی سذا دِتّی جاوے٬ اِس دا فَیسلا اُہۄ کریگا۔ جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں آپݨے اُپّر لگّے دۄشاں دا جواب دیݨ لئی مُلذم بݨ کے کٹہِرے وِچ کھڑھنا پئیگا۔ مَیں  اُس فَیسلے دی نکل ہاسل کر لئی ہَے۔ وِیہاں سالاں تۄں اِہ فَیسلا کِتاباں وِچ دفن ہَے۔ جے اِہ فَیسلا لاگُۄ ہۄ گِیا تاں اسِیں کَیدِییاں دے غُلام بݨ جاواںگے۔ سانُۄں اُہناں نُۄں جوائیِیاں واںگ رکھّݨا پَیݨا ہَے۔”

سبھ ادھِکارِییاں دی اِکۄ رائے سی٬ “ہاکم نُۄں نتھّ پائی جاوے۔”

رݨجۄدھ سِںگھّ ذِدّی سُبھاء دا نہِیں سی۔ نالے اُہ افسراں دے وِچار سُݨدا رِہا٬ نالے ستھِتی دی گھۄکھ کردا رِہا۔

اُس نُۄں آپݨی غلتی دا اہِساس ہۄئِیا۔ سچّمُچّ اُہ ہاکم ولّ اُلارسی۔

جیلہ کرمچاری اتے ادھِکاری دۄویں ورگ ہاکم وِرُدھّ اِک مُٹھّ ہۄئے کھڑے سن۔ آپݨی گلّ منّوائُݨ لئی اُہناں نیں کُجھ لُۄݨ-مِرچ وی لائِیا ہۄویگا۔ بہُتِییاں گلّاں سچِّییاں ہۄݨگِییاں۔ رݨجۄدھ سِںگھّ نیں ’سُنِیل بتّرا بنام دِلّی پْرشاسن‘ دے ناں نال پْرسِدھّ سُپرِیم کۄرٹ دے اُس فَیسلے نُۄں پڑھِیا ہۄئِیا سی٬ جِس وِچ جیلہاں اںدّر ’پٹِیشن باکس‘ رکھّݨ دی ہدائِت دِتّی گئی سی۔ ہاکم سِںگھّ دی اِس فَیسلے نُۄں لاگُۄ کرائُݨ دی مںگّ اُس دے خترناک اِرادِیاں دی پُشٹی کردی سی۔ سُپرِیم کۄرٹ دے اجِہے فَیسلِیاں دی کھۄج کۄئی وکِیل ہی کر سکدا سی۔

رݨجۄدھ سِںگھّ دی کِہڑا ہاکم سِںگھّ نال پگّ وٹّی ہۄئی سی۔ جِنّا چِر اُس دے سہارے ناں چمک سکدا سی٬ چمکا لِیا۔ ہُݨ مرے سپّ نُۄں گلۄں لاہ دیݨا چاہِیدا سی۔ دُکھی ہۄئے مُلاذم کِدھرے ہڑتال ناں کر دیݨ۔ کھِجھے ادھِکاری کِتے ہاکم دِییاں گتِیوِدھِییاں سرکار دے دھِیان وِچ ناں لِیا دیݨ۔

ساری لںکّا راوݨ وِرُدھّ ہۄئی کھڑی سی۔ رݨجۄدھ سِںگھّ مہاراجا راوݨ نہِیں سی۔ آپݨے مںتّرِییاں اتے سَیناپتِییاں دی رائے دُرکار کے اِکٹھّا آپݨے ٹِیچے دی پْراپتی لئی نِکلݨ دا اَیلان نہِیں کر سکدا۔ ناں اُہ بھبِیشݨ بݨ کے سارے بھائیِچارے نُۄں لتّ مار کے سچّ نال کھڑۄݨ دی ہِمّت رکھّدا سی۔ اُہ سادھارن منُکھّ سی۔ اُس نُۄں مَۄکا سمبھّالݨا چاہِیدا سی۔

ستھِتی سمبھّالݨ لئی اُس نیں تُرںتّ ہُکم جاری کِیتے۔

“ہاکم دا دفتر آئُݨا بںدّ۔ کَیدِییاں نُۄں بھاشݨ دیݨے بںدّ۔ اُس دِییاں وِشیش مُیافِییاں بںدّ۔”

آپݨی نِیتی سپشّٹ کرن لئی اُس نیں ماتہِتاں نُۄں سمجھائِیا۔

“ہال دی گھڑی اِنے کھمبھّ کٹّݨے کافی ہن۔ کۄئی ہۄر سذا دِتّی تاں اُس دے چمچِیاں نیں بھڑک پَیݨا ہَے۔ ہال دی گھڑی ’سہِج پکے جۄ مِیٹھا ہۄئے‘ دے سِدھاںت ’تے چلّݨ وِچ ہی بھلائی ہَے۔”

سُکھّ دا ساہ لَیںدے ماتہِتاں نیں رݨجۄدھ سِںگھّ نال سہِمتی پْرگٹا دِتّی۔

 

 

39

جدۄں جلسے جلُۄساں نال سرکار دے کنّ ’تے جُۄں ناں سرکی تاں سںگھّرش سمّتی نیں ادالت دا درواذا جا کھڑکائِیا۔

لۄک ہِتّ پٹِیشن راہِیں سمّتی نیں ہائی کۄرٹ کۄل کئی مںگّاں رکھِّییاں۔

“پُراݨا پَیݨ کارن کانُۄن آپݨی چمک گُیا بَیٹھا ہَے۔ سرکار کۄل اِس دی دھُۄڑ لاہُݨ دا وکت نہِیں۔ ادالت آپݨے لۄک-ہِتُّۄ ہۄݨ والے اوتار نُۄں دھارے اتے آپݨے وِشیش ادھِکاراں دی ورتۄں کر کے لۄک بھلائی دے نویں راہ کھۄلیہ۔

“شکّ دا لابھ دے کے کانُۄن دۄشِییاں نُۄں بری کرن دی اِجاذت دیںدا ہَے۔ کِسے ہدّ تک اِہ نِئم ٹھِیک ہَے۔ پر کی اگلی کاروائی ٹھپّ کرنا جائِذ ہَے؟ فَیسلے بائد ناں پُلِس اسلی کاتل لبھّدی ہَے٬ ناں کانُۄن اِس دی اِجاذت دِںدّا ہَے۔ کی کدے کِسے نیں سۄچِیا ہَے کِہ اِںجھ ہۄݨ نال مْرِتک دے وارِساں ’تے کی بِیتدی ہَے؟ اُہ کانُۄن کۄلۄں پُچھّدے ہن٬ “پھڑے گئے بںدّے نِردۄش ہۄݨگے پر اُہناں دا بںدّا وی تاں مرِیا ہَے۔ پھیر اُس دے کاتل کَۄݨ ہن؟ اُہناں نُۄں کَۄݨ پھڑیگا؟ سانُۄں اِنساف کَۄݨ دیویگا؟”

“سِکّے دا دُۄسرا پاسا وی اۄنا ہی کۄجھا ہَے۔ کئی وار کانُۄن وِچلِییاں کمذۄرِییاں دا فائِدا اُٹھا کے تکڑی دھِر ماڑی دھِر نُۄں نِردۄش ہُںدّے ہۄئے سذا کروا دِںدّی ہَے۔ پِچھّۄں جے اسل کاتل پھڑے جاݨ تاں کانُۄن نِردۄشاں نُۄں بری اتے اسل دۄشِییاں نُۄں کٹہِرے وِچ کھڑے کرن وِچ اڑِکّا کھڑا کر دِںدّا ہَے۔ کانُۄن آکھدا ہَے٬ “چںگّا ہَے جاں ماڑا ہَے۔ پہِلی وار ہۄئِیا فَیسلا اںتِّم ہَے۔ اِک ماملے ’تے ادالت وار-وار فَیسلا نہِیں سُݨا سکدی۔”

“کی اِہۄ جِہے کانُۄن نُۄں لۄک-ہِتُّۄ کانُۄن آکھِیا جاوے؟ کانُۄن پِیڑتاں دے ذخماں ’تے ملہم دا کمّ کرن لئی ہُںدّا ہَے٬ ذخماں نُۄں اُچیڑن لئی نہِیں۔”

سمّتی نیں آپݨی پٹِیشن وِچ اِہۄ جِہے کئی مُدّے اُٹھائے۔

سمّتی نیں اِک مںگّ کِیتی٬ “جے کۄئی گواہ جذباتاں وِچ وہِ کے جاں کِسے دباء ہیٹھ آ کے اِک وار ادالت وِچ جھُۄٹھ بۄل جاوے اتے پِچھّۄں آپݨے اںدّر دی آواذ سُݨ کے آپݨی بھُلّ سۄدھݨا چاہے تاں کانُۄن نُۄں گواہ دا مُۄںہ کھۄلہݨ تۄں رۄکݨا نہِیں چاہِیدا۔”

سمّتی دا وِچار سی کِہ کانُۄن کۄلۄں اِہ غلتِییاں اِس لئی ہُںدِّییاں ہن٬ کِئُںکِہ جُرماں دی تفتِیش کرن والی سںسّتھا اِک ہَے۔ پُلِس پُۄری ترہاں سرکار دے ادھِین ہَے۔ سرکار نُۄں پُلِس اُپر اتے پُلِس نُۄں لۄکاں اُپر اِسے لئی مرذی کرن دا ادھِکار ہَے۔

پٹِیشن راہِیں سمّتی نیں پُچھِّیا٬ “جے دیش دے ناگرِکاں نُۄں آپݨی مرذی دے سکُۄل وِچ پڑھن اتے مرذی دے ہسپتال وِچۄں اِلاج کرائُݨ دی کھُلّہ ہَے تاں مرذی دی تفتِیشی ایجںسّی کۄلۄں تفتِیش کرائُݨ دا ادھِکار کِئۄں نہِیں ہَے؟ سرکار دا اِہ ایکا-ادھِکار ختم ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ نِجّی سںسّتھا نُۄں تفتِیش کرن دی کھُلّہ ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔”

سمّتی نیں کُجھ نِجّی مںگّاں وی رکھِّییاں۔

سمّتی سِدھّ کر چُکّی ہَے کِہ پالا مِیتا نِردۄش ہن۔ اِہ وی سِدھّ ہۄ چُکّا ہَے کِہ اسل کاتل ہرمنبِیر اتے اُس دے نَۄکر ہن۔ ادالت پکھّ پْردرشک بݨ کے نواں کانُۄن گھڑے۔ نِردۄشاں نُۄں بری کرے اتے سرکار نُۄں اسل کاتلاں نُۄں گْرِفتار کرن دی ہدائِت کرے۔

جِنّا چِر ادالت اِہناں کانُۄنی مُدِّیاں اُپر آپݨی رائے نہِیں دِںدّی٬ اۄنا چِر پالے مِیتے نُۄں ذمانت ’تے رِہاء کرے۔

سمّتی ولّۄں پیش کِیتے سُجھاواں نیں بُدھِّیجِیوی ورگ وِچ بہِس چھیڑ دِتّی۔ اخباراں رسالِیاں وِچ اِہناں سۄدھاں دے ہکّ اتے وِرۄدھ وِچ کھۄج-پتّر چھپݨ لگّے۔ بہُتیُ کانُۄنی ماہِر سمّتی دے سُجھاواں نال سہِمت ہۄݨ لگّے۔

چھِڑی بہِس اتے نِکلݨ والے نتِیجے دے رُخ نیں سرکار دی فِکراں والی پںڈّ ہۄر بھاری کر دِتّی۔ سرکار اِس ترہاں دِییاں سۄدھاں دے ہکّ وِچ نہِیں سی۔ سرکار کۄل پُلِس والا اِکۄ اِک ڈںڈّا سی٬ جِس راہِیں اُہ وِرۄدھِییاں نُۄں نتھّ پا کے رکھّدی سی۔ پُلِس دے ہتھّۄں تفتِیش دا ایکا-ادھِکار کھُسّݨ نال سرکار کھُسرا بݨ کے رہِ جاݨی ہَے۔ جھُۄٹھے مُکدّمے بݨا کے ناں سرکار تۄں آپݨے وِرۄدھِییاں دے کنّ کھِچّے جائِیا کرنگے٬ ناں آپݨے پکھِّییاں نُۄں جُرم کرن دِییاں کھُلّہاں دِتِّییاں جا سکݨگِییاں۔ نِجّی تفتِیش ایجںسِّییاں مُکھّ مںتّری تک نُۄں کٹہِرے وِچ کھڑا کر لِیا کرنگِییاں۔ سرکار بݨائُݨ دا متلب پُٹھّے-سِدھّے ڈھںگّ نال آپݨِیاں دی جھۄلی بھرنا ہَے۔ جے مںتّری دے سِر ’تے کانُۄن دی تلوار لٹکݨ لگّی تاں پھیر مںتّری بݨن دا کی فائِدا؟

مںتّرِییاں نیں مُکھّ مںتّری نُۄں ساودھان کِیتا٬ “کُجھ وی کرۄ۔ اجِہی سۄدھ نُۄں ہر ہِیلے رۄکۄ۔”

اَیڈوۄکیٹ جنرل سرکار دِییاں ہدائِتاں دی پالݨا لئی اڈّی-چۄٹی دا ذۄر لائُݨ لگّا۔

نِجّی تَۄر ’تے گُردیو سِںگھّ سمّتی دے سُجھاواں نال سہِمت سی۔ اجِہِییاں کُجھ سۄدھاں نال لۄکاں لئی اِنساف دے درواذے کھُلّہ سکدے سن۔ لۄکاں نُۄں آپݨی مرذی دی سںسّتھا کۄلۄں تفتِیش دی کھُلّہ مِلݨ نال باکی مںگّاں آپے پُۄرِییاں ہۄ جاݨِییاں سن۔ پھیر ناں جھُۄٹھے گواہاں دی لۄڑ پئیگی٬ ناں گواہاں نُۄں پَیر-پَیر ’تے بِیان بدلݨ دی۔ پھیر ناں نِردۄش لۄکاں نُۄں کٹہِرے وِچ کھڑنا پئیگا٬ ناں اسل کاتلاں دے پِچھّۄں پھڑے جاݨ ’تے دُبارا سُݨوائی دی ذرُۄرت پویگی۔

پر اِس سمیں گُردیو سِںگھّ سرکار دا نمک کھا رِہا سی۔ اُس نیں اُہۄ بۄلݨا سی٬ جِس لئی سرکار نیں اُس نُۄں آکھݨا سی۔ اِس سمیں اُس نُۄں نِجّی وِچار پْرگٹائُݨ دا ادھِکار نہِیں سی۔

سمّتی دے ترکاں نُۄں کٹّݨا گُردیو سِںگھّ نُۄں اَۄکھا لگّ رِہا سی۔ اُس دے دفتر وِچ سرکار دا پکھّ پُۄرن لئی سَیںکڑے سرکاری وکِیل سن۔ اِس ماملے دا کَۄݨ ماہِر ہَے؟ اِہ گھۄکھݨ لئی اُس نیں اِک-اِک وکِیل دی کابلِیئت ’تے نذر ماری۔ سارا ماتا دا مال سی۔ اُہناں نُۄں لِیاکت دے آدھار ’تے بھرتی تھۄڑھا کِیتا گِیا ہَے۔ اُہ  نِجّی رسُۄخ کارن خذانا لُٹّݨ اتے تجربا ہاسل کرن لئی بھرتی ہۄئے ہن۔ اِہناں چِٹّے ہاتھِییاں تۄں پُۄری نہِیں سی پَیݨی۔

سرکار آپݨے کانُۄنداناں دی کابلِیئت دی پہِلاں ہی بھیتی سی۔ جدۄں کدے کۄئی ماملا اُٹھّدا سی٬ ودھِییا وکِیل کرن لئی سرکار نُۄں دِلّی ولّ دَۄڑنا پَیںداسی۔

اِس سرکار دے کارج کال دَۄران اُٹھِیا اِہ سبھ تۄں گمبھِّیر ماملا سی۔ جے ادالت نیں سمّتی دی گلّ منّ لئی٬ جِس دی پُۄری سمبھّاونا سی٬ تاں سرکار نیں کَۄڈِییاں والا سپّ بݨ کے رہِ جاݨا سی۔

اَیڈوۄکیٹ جنرل نیں مُکھّ مںتّری نُۄں سلاہ دِتّی۔

“اِس واری وی وکِیل باہرۄں بُلائُݨے پَیݨگے”

“خرچ دی پرواہ ناں کرۄ۔ خذانے دا مُۄںہ کھُلّہا ہَے۔ ہر ڈھںگّ ترِیکا ورت کے پُلِس دے ادھِکار بچائۄ۔”

بِناں کۄئی کِںتُّۄ-پرںتُّۄ کرے مُکھّ مںتّری نیں جھٹّ سہِمتی دے دِتّی۔

اُسے شام گُردیو سِںگھّ جہاذ چڑھ کے دِلّی جا وڑِیا۔ آپݨے مِتّر وکِیلاں نُۄں خُشخبری سُݨائی۔ کِسے نُۄں ہذاراں رُپئے پْرتی گھںٹّا اتے کِسے نُۄں لکھّاں رُپئے پْرتی دِہاڑی دی سائی پھڑائی۔ سرکار دا پکھّ کمذۄر ناں رہِ جائے٬ اِس لئی پَیسا خرچدے سمیں اُس نیں رتّی بھر دی کںجُّۄسی نہِیں سی کِیتی۔

مُکھّ مںتّری نیں لۄک سمپّرک وِبھاگ نُۄں وی چَۄکس کِیتا۔ اُہ کانُۄن دے ماہِر پتّرکاراں دِییاں سیواواں ہاسل کرے۔ اُہناں کۄلۄں سرکار دا پکھّ پُۄردے وڈّے-وڈّے لیکھ لِکھوائے۔ اُہناں لیکھاں نُۄں پںجّابی تۄں لَے کے اںگّریذی دے ہر چھۄٹے-وڈّے اخبار وِچ چھپوائے۔ نالے آپݨے پکھّ وِچ سادھارن لۄکاں کۄلۄں سمپّادک دے ناں چِٹھِّییاں لِکھوائے۔ بہِس پُۄری بھکھے۔ پر دھِیان رہے٬ پلّڑا سرکار دا ہی جھُکے۔ اِسے ترہاں ریڈِیئۄ اتے ٹی.وی. دا پْریۄگ ہۄوے۔

سرکار دے یتن رںگّ لِیائُݨ لگّے۔ بہِس دِناں وِچ بھکھ پئی۔ آئے دِن نویں-نویں پکھّ اِس تجوِیذ دے ہکّ وِچ اتے وِرۄدھ وِچ چھپݨ لگّے۔ ماملا سُۄبے دِییاں سرہدّاں ٹپّ کے راشٹری پدھّر ’تے پُجّ گِیا۔

باکی سُۄبِیاں دِییاں سرکاراں دے وی کنّ کھڑے ہۄ گئے۔ سُتّی پئی کیںدری سرکار نُۄں جگائِیا گِیا۔

وکھّ-وکھّ سُۄبِیاں وِچ وکھّ-وکھّ سِیاسی پارٹِییاں دِییاں سرکاراں سن۔ سِیاسی تَۄر ’تے اُہناں وِچ اِٹّ-کُتّے دا وَیر سی٬ پر اِس ’ساںجھے مُدّے‘ ’تے سارِییاں پارٹِییاں اِک ہۄ گئیِیاں۔ وِرۄدھی دھِر نیں ستّادھاری دھِر دا پُۄرا ساتھ دیݨ دا پْرݨ لِیا۔ سارِییاں پارٹِییاں نیں اِک متّ ہۄ کے متا پاس کِیتا۔

“پُلِس دے ادھِکار سِیمت ہۄݨ نال دیش وِچ پرلۄ آ سکدی ہَے۔ پُلِس دا منۄبل گِر سکدا ہَے۔ ذہِر کڈھّݨ بائد پھنِیئر ناگ دی کی وُکّت؟ گںڈّۄئے تۄں کِسے نہِیں ڈرنا۔ بغاوتاں نُۄں دبائُݨ اتے بھَیڑے انسراں نال نجِٹھّݨ لئی پُلِس دا شکتِیشالی ہۄݨا ذرُۄری ہَے۔ اِس ادھِکار دی راکھی سارِییاں سرکاراں اتے سِیاسی پارٹِییاں دا فرذ ہَے۔”

سُۄبِیاں دے کانُۄن مںتّرِییاں نیں راجدھانی پُجّ کے کیںدری سرکار دے کانُۄن مںتّری نال مِیٹِںگّ کِیتی۔ اُس نُۄں ساںجھی بینتی کِیتی٬ “فنِیئر نُۄں سِر چُکّݨ تۄں پہِلاں ہی کُچل دیݨا چاہِیدا ہَے۔”

کیںدری مںتّری نیں بھرۄسا دِوائِیا۔

“اِںج ہی ہۄویگا۔ کانُۄنی چاراجۄئی وی ہۄئیگی۔ سُپرِیم کۄرٹ دے کئی ججّ میرے مِتّر ہن جاں آکھۄ اُہ میرے کارن ہی کُرسی تک پّجے ہن۔ مَیں اُہناں نُۄں نِجّی تَۄر ’تے آکھاںگا۔ آپݨا رسُۄخ ورت کے اُہ سرکار دی بیڑی بنّے لائُݨ۔”

سُۄبا سرکاراں نیں اِس مہاں یگّ لئی آپݨے-آپݨے یۄگدان دی گھۄشݨا کِیتی۔ ہر سُۄبا سرکار آپݨے خرچے ’تے کانُۄن ماہِراں دی اِک پںجّ-مَیمبری ٹِیم نِیُکت کریگی۔ اُہ ٹِیم ہائی کۄرٹ وِچ سۄدھاں دے وِرُدھّ بۄلیگی۔

کیںدر سرکار وی پِچھّے رہِݨ والی نہِیں سی۔ کیںدری مںتّری نیں اَیلان کِیتا۔

“ساڈا کانُۄنی ڈھاںچا اںگّریذاں نیں اُسارِیا سی۔ ودھِییا چلّ رہے اِس ڈھاںچے نُۄں ہُݨ ڈھاہ لائُݨ دا یتن ہۄ رِہا ہَے۔ ڈھاںچے نُۄں بچائُݨ لئی جے اِس دِییاں جڑھاں تک جاݨا پِیا تاں کیںدری سرکار آپݨے خرچے ’تے برتانِییاں تۄں ماہِر بُلائیگی۔”

کیںدر اتے سُۄبا سرکاراں ولّۄں مِلے بھرپُۄر سہِیۄگ نیں مُکھّ مںتّری دے نال-نال اَیڈوۄکیٹ جنرل دے سِرۄں بۄجھ لاہ دِتّا۔

کانُۄنی سِر-کھپائی دی ذِمّیواری تۄں وِہلا ہۄ کے گُردیو سِںگھّ مُکھّ مںتّری دی نِجّی ساخ ولّ دھِیان دیݨ لگّا۔

سارِییاں سُۄبا سرکاراں نیں بہِس وِچ ہِسّا لَیݨا سی۔ سمّتی دی مدد اُپر وی کئی سںسّتھاواں آ گئیِیاں سن۔ اُہناں ولّۄں وی آپݨا پکھّ پیش کِیتا جاݨا سی۔ بہِس کئی مہِینِیاں تک لٹک سکدی سی۔

گُردیو سِںگھّ نُۄں فِکر لگّا ہۄئِیا سی۔ بہِس نُۄں لمبّی کھِچّدی دیکھ کے اتے کاروائی نُۄں وڈّے پدھّر ’تے پْرسارِت ہُںدّا دیکھ کے ہائیِکۄرٹ کِدھرے دۄشِییاں دی ذمانت منذُۄر ناں کر دیوے؟

چۄݨاں سِر ’تے سن۔ دۄشِییاں دی ذمانت ہۄݨ بائد مُکھّ مںتّری کِہڑے مُۄںہ لۄکاں وِچ جاویگا۔ اُدھر بہِس چلّدی رہی۔ اِدھر اَیڈوۄکیٹ جنرل اُدیش دی پْراپتی لئی آپݨے پھِیلے دُڑائُںدا رِہا۔

سرکاراں نیں پَیسا پاݨی واںگ وہائِیا۔ آلہا تۄں آلہا کانُۄن ماہِراں نُۄں بُلائِیا۔

سمّتی دے سادھن سِیمت سن۔ لۄک-ہِتّ نُۄں دھِیان وِچ رکھّدِیاں بہُت سارے ماہِر آپݨے خرچے ’تے سمّتی دے ہکّ وِچ بۄلݨ آئے۔ راشٹری پدھّر دِییاں کُجھ لۄک بھلائی سںسّتھاواں نیں سمّتی دا ساتھ دِتّا۔

بہِس دَۄران بھاویں پلّڑا سمّتی دے ہکّ وِچ جھُکِیا رِہا٬ پر فَیسلا اُہ ہۄئِیا جۄ سرکار چاہُںدّی سی۔

ہائی کۄرٹ نیں اِہناں ترکاں دے آدھار ’تے سمّتی دی پٹِیشن ردّ کِیتی۔

ہائی کۄرٹ نیں وِچار پْرگٹائِیا کِہ لۄکاں دی جان-مال دی رکھِّیا کرنا اتے سستا اِنساف دِوائُݨا سرکار دی مُڈھّلی ذِمّیواری ہَے۔ سرکار آپݨا اِہ فرذ تاں ہی پْربھاوشالی ڈھںگّ نال نِبھاء سکدی ہَے٬ جے تفتِیش دا ادھِکار اِکلّی سرکار کۄل ہۄوے۔ اِہ ادھِکار نِجّی ہتھّاں وِچ دیݨ نال پَیسے والِیاں دا بۄل-بالا ہۄ جائیگا۔ نِجّی سںسّتھاواں اُہۄ بۄلی بۄلݨگِییاں جِس لئی اُہناں نُۄں پَیسا دِتّا جائیگا۔ اجِہی ستھِتی وِچ غرِیب-غُربے دا کی بݨیگا؟

اِنساف کردے سمیں ادالتاں نُۄں وڈّی مُشکل دا ساہمݨا کرنا پئیگا۔ ہر سںسّتھا آپݨا راگ الاپیگی۔ ادالت کِس دی منّیگی؟

کانُۄن وِوستھا بݨائی رکھّݨا سرکار دا مُڈھّلا فرذ ہَے۔ سمّتی دی مںگّ منّݨ نال سرکار دا ادھِکار سِیمت ہۄ جائیگا۔ اِںج سںوِّدھان وِچ درج ڈھاںچے وِچ گڑبڑ ہۄئیگی۔ فَیسلا لاگُۄ کرن لئی سںوِّدھان وِچ سۄدھ کرنی پئیگی۔ سۄدھ لۄک سبھا اتے وِدھان سبھاواں دی سہِمتی نال ہۄئیگی۔ اجِہے مہتّوپُۄرن فَیسلے کاہل وِچ نہِیں ہۄ سکدے۔ اِہناں مُدِّیاں اُپر پہِلاں لمبِّییاں بہِساں ہۄݨِییاں چاہِیدِییاں ہن۔ پھیر سۄدھاں ہۄݨِییاں چاہِیدِییاں ہن۔ اِس سمیں ادالت ولّۄں سںوِّدھان وِچ دخل دیݨا اُچِت نہِیں ہَے۔

اِس مُدّے نال سارے دیش دے ہِتّ جُڑے ہۄئے ہن۔ اِس لئی اِہ ماملا ہائی کۄرٹ دی تھاں دیش دی سرب-اُچّ ادالت وِچ اُٹھائِیا جاݨا چاہِیدا ہَے۔ سمّتی نُۄں سُپرِیم کۄرٹ دا درواذا کھڑکائُݨ دی ہدائِت ہۄئی۔ باکی دے کانُۄنی مُدّے ہائی کۄرٹ نیں نِپٹا دِتّے۔

فَیشلا ہۄݨ بائد دُبارا تفتِیش شُرُۄ کرنا کِسے ترہاں وی ترک-سںگّت نہِیں ہَے۔ اِںج ہۄݨ نال مُکدّمے دی سُݨوائی نیں کدے نہِیں مُکّݨا۔ کدے مُدئّی دھِر نیں درخاست دے دیݨی ہَے کِہ نویں مُجرم لبھّ پئے ہن٬ اِک وار پھیر سُݨوائی کرۄ۔ کدے مُلذماں نیں درخاست دے دیݨی ہَے کِہ اُہ نِردۄش ہن۔ اسل دۄشی آہ ہن۔ ادالت نُۄں کِتے ناں کِتے لکِیر کھِچّݨی پَیݨی ہَے۔ چںگّا جاں ماڑا اِہ نِئم جائِذ ہَے۔

گواہاں نُۄں واری-واری بِیان بدلݨ دی اِجاذت نہِیں دِتّی جا سکدی۔ ادالت نُۄں اِہ پتا کِس ترہاں لگّیگا کِہ گواہ پہِلاں جھُۄٹھ بۄل کے گِیا ہَے جاں ہُݨ جھُۄٹھ بۄل رِہا ہَے۔ گواہ نُۄں پہِلاں ہی سۄچ-سمجھ کے کٹہِرے وِچ کھڑنا چاہِیداہَے۔

اجِہے ترکاں دے آدھار ’تے ہائی کۄرٹ نیں سِٹّا کڈھِّیا٬ “سمّتی دِییاں مںگّاں نِیاں-پْربںدھّ نُۄں بھمبّلبھُۄسے وِچ پائُݨ والِییاں ہن۔ لۄک-ہِتُّۄ ہۄݨ دی تھاں لۄک-وِرۄدھی ہن۔”

سمّتی ولّۄں دئِر پٹِیشن لۄک-ہِتّ پٹِیشن سی۔ سمّتی ولّۄں اُٹھائے کانُۄنی مُدِّیاں دا ہائی کۄرٹ نِپٹارا کر چُکّی سی۔ باکی دے ماملے نِجّی اتے اِک وِشیش مُکدّمے نال سمبّںدھِّت سن۔

’نِجّی ماملے نِجّی مُکدّمے وِچ اُٹھائے جاݨ۔”

فَیسلے دے اںتّ وِچ ہائی کۄرٹ ولّۄں سمّتی نُۄں اِہ سلاہ دِتّی گئی۔

 

 

40

سرکار دے دباء ہیٹھ ہۄئے فَیسلے نیں سمّتی نُۄں نِراش تاں کِیتا پر نِر-اُتشاہِت نہِیں۔

اسفلتا دے نال-نال سمّتی نُۄں کئی فائِدے وی ہۄئے۔

راشٹری پدھّر دِییاں کُجھ سںسّتھاواں نیں اِس مُدّے نُۄں اپݨا لِیا۔ بہِس نُۄں اگّے تۄرن دا بِیڑا اُٹھا لِیا۔

مِیڈِیئے وِچ ہۄئے چرچے نیں سمّتی دا ناں گھر-گھر پہُںچّا دِتّا۔ لۄک رائے سمّتی دے ہکّ وِچ بݨن لگّی۔ لۄک اتے نوِییاں-نوِییاں سںسّتھاواں سمّتی نال جُڑن لگِّییاں۔

سمّتی دا اسل اُدیش لۄکاں نُۄں اِہ سمجھائُݨا سی کِہ مَۄجُۄدا سِیاسی ڈھاںچا گل-سڑ چُکّا ہَے۔ اِہ لۄک-پکھّی نہِیں ہَے۔ نِیاں-پالِکا ورگی سچّی-سُچّی سںسّتھا وی اِس دی سڑِیاںد تۄں بچی ہۄئی نہِیں ہَے۔ سمُچّا ڈھاںچا بدلے بِناں سُکھی ذِںدّگی جِئۄُݨی اسمبھّو ہَے۔

چۄݨاں دے اَیلان نال سمّتی نُۄں آپݨا اُدیش لۄکاں تک پہُںچّائُݨا آسان ہۄ گِیا۔

سُنہِری مَۄکے دا لابھ اُٹھائُݨ لئی سمّتی ذۄر-شۄر نال تِیاری کرن لگّی۔

سمّتی دے سادھن سِیمت سن۔ سۄچ-وِچار کے سمّتی نیں پْرچار دے نویں ڈھںگّاں دی کھۄج کِیتی۔

جدۄں کۄئی سِیاسی پارٹی رَیلی کردی٬ سمّتی آپݨا ساذۄ-سامان لَے کے اُتھے پُجّ جاںدی۔

سمّتی کۄل اِک ٹرَیکٹر-ٹرالی سی اتے لکّڑ دے کُجھ پھٹّے۔ اِک لائۄُڈ سپِیکر سی اتے دھَۄلے والے جگتار دی سںگِّیت مںڈّلی۔

لۄڑ پَیݨ ’تے ٹرالی اُپر پھٹّے رکھّ کے سٹیج بݨا لئی جاںدی سی۔

نیتاواں دے من-لُبھائُݨے بھاشݨ سُݨن بائد جنتا جدۄں گھراں نُۄں مُڑن لگّدی سی تاں جگتار آپݨی تُۄمبی دی تار چھیڑ دِںدّا۔ مناں نُۄں دھُۄہ پائُںدِییاں اُچِّییاںہیکاں لۄکاں دے پَیراں وِچ بیڑِییاں بݨ جاںدِییاں۔ اُہ پُٹھّے پَیرِیں مُڑن لئی مجبُۄر ہۄ جاںدے۔

لۄکاں نُۄں آپݨی گلّ سمجھائُݨ لئی سمّتی ولّۄں لمبّے چَۄڑے بھاشن نہِیں سن دِتّے جاںدے۔

سمّتی پُلِس٬ ادالتاں اتے سُدھار گھراں دے پْربںدھّکاں ہتھّۄں ستے لۄکاں نُۄں سٹیج ’تے بُلائُںدی اتے اُہناں دی درد کہاݨی اُہناں دے مُۄںہۄں سُݨوائُںدی۔

کِسے جلسے وِچ کاروائی چلائُݨ دی ذِمّیواری رائے سِکھّ٬ باذِیگر اتے ساںسی برادری دے چیئرمَین شامُۄ دی ہُںدّی۔

کِسے جلسے وِچ اُہ کرِیمُۄ نُۄں سٹیج ’تے بُلائُںدا٬ کِسے وِچ بُۄیا جی نُۄں اتے کِسے وِچ نِکّۄ نُۄں۔

بُۄیا جی باذِیگراں دے گھر جمِّیا سی۔ اُس دے ماپے باذِییاں پائُںدے سن۔ ماں-باپ نیں بُۄئے دے اںگّ بچپن وِچ ہی لچکِیلے بݨا دِتّے سن۔ جوانی ’چ پَیر دھردے-دھردے اُہ گڈّی دے برابر بھجّݨ لگّ پِیا سی۔ دس پھُٹّ لمبّی چھال مار لِیا کردا سی۔ وںجھّ دے سہارے باراں پھُٹّ اُچّی کںدھّ ٹپّ جائِیا کردا سی۔ کِلہا رائیپُر دِییاں پیںڈُۄ کھیڈاں وِچ اُہ کئی وار اِنام جِتّ چکّا سی۔

پھیر اِہ گُݨ اُس دے دُشمݨ بݨ گئے۔ گریوالاں دے کاکے نُۄں وہِم ہۄ گِیا۔ اگلِییاں کھیڈاں وِچ بُۄیا اُس دا مَیڈل کھۄہیگا۔

کاکے نیں پُلِس کۄل مُخبری کِیتی۔

“بُۄیا جی رات نُۄں سڑکاں ’تے کھڑھدا ہَے۔ لۄکاں نُۄں لُٹّ کے ہوا ہۄ جاںدا ہَے۔”

گلّاں ’چ آئی پُلِس نیں اُس دے نویں رِکارڈ دی تھاں اُس دے خاندانی رِکارڈ نُۄں ترجِیہ دِتّی۔ پِچھۄکڑ دے آدھار ’تے اُس نُۄں گْرِفتار کِیتا اتے جیلہ وِچ سُٹّ دِتّا۔

جیلہ دے باہر-اںدّر رہِݨ دے چکّر وِچ اُس دِییاں کھیڈاں چھُٹّ گئیِیاں۔

پُلِس نیں کَید کروا کے وی کھہِڑا ناں چھڈِّیا۔ رفتار مٹھّی کرن لئی سجّی ٹںگّ تۄڑ دِتّی۔ ٹںگّۄں آہرا ہۄ کے اُہ ہُݨ نرک بھۄگ رِہا ہَے۔

اخِیر ’چ اُہ ہئُکا بھر کے آکھدا۔

“میری فُرتی دیکھ کے کھیڈ مںتّری نیں مَینُۄں پُلِس وِچ بھرتی کرن دا وائدا کِیتا سی۔ جے پُلِس نیں میرا رِکارڈ خراب ناں کِیتا ہُںدّا تاں اجّ مَیں وی پُلِس افسر ہُںدّا۔

بُۄیا جی دے نال-نال لۄکاں دِییاں اکھّاں وی سِلِّییاں ہۄ جاںدِییاں۔

پھیر نِکّۄ اتے بِیرۄ ساںسݨاں سٹیج ’تے آئُںدِییاں۔ اُہ آپݨے متھِّیاں ’تے کھُݨے ’چۄرنی‘ اتے ’جیب کتری‘ شبد لۄکاں نُۄں دِکھائُںدِییاں۔ پھیر دسّدِییاں کِہ اِہناں کلںکّاں کارن پَیںتِییاں-پَیںتِییاں دِییاں ہۄ کے وی اُہ کُیارِییاں بَیٹھِییاں ہن۔

لۄہا گرم ہۄئِیا دیکھ کے شامُۄ مائیِک ’تے آئُںدا اتے لۄکاں کۄلۄں پُچھّدا۔

“کی لۄکاں نُۄں جُرم کرن لئی مجبُۄر کرن والی اتے لۄکاں نُۄں چَین دی ذِںدّگی ناں جِئۄُݨ دیݨ والی پُلِس سماج دی اُساری وِچ کۄئی یۄگدان پا سکدی ہَے؟”

لۄک اِک جُٹّ ہۄ کے آکھدے٬ “نہِیں) بِلکُل نہِیں۔”

کِسے ہۄر جلسے وِچ بںٹّی کتل کیس وِچ بتَۄر گواہ بھُگتے دیس راج٬ کمل پْرشاد اتے رادھے سِیام نُۄں اشۄک سٹیج ’تے بُلائُںدا۔

دیس راج دُہائی دے کے آکھدا۔

“پُلِس اتے یُوا سںگھّ نیں میرے کۄلۄں جھُۄٹھ بُلوائِیا ہَے۔ میری بھاںڈِیاں دی دُکان تاں ہَے پر ناں کدے پالے نیں میرے کۄل چۄری دا مال ویچِیا ہَے اتے ناں ہی کۄئی ٹۄپِییا خرِیدِیا ہَے۔ لالا جی دا بھگت ہۄݨ کارن اتے بھاوناواں وِچ وہِݨ کارن مَیں جھُۄٹھ بۄل گِیا۔ سمّتی والِیاں نیں مَینُۄں آپݨی غلتی دا اہِساس کرائِیا ہَے۔ میرے من ’تے بۄجھ ہَے۔ میرے کارن نِردۄشاں نُۄں سذا ہۄئی ہَے۔ آپݨی آتما نُۄں شُدھّ کرن لئی مَیں لۄک-کچہِری وِچ آئِیا ہاں۔ لۄکۄ٬ مَینُۄں مُیاف کرۄ۔”

اِسے ترہاں کمل پْرشاد دُہائی دِںدّا۔

“مُکدّمے وِچ جِہڑی لَیٹر پَیڈ پیش کِیتی گئی سی٬ اُہ میرے کۄلۄں پُلِس نیں چھپوائی سی۔ پُلِس نیں مَینُۄں سمجھائِیا سی کِہ بںٹّی دا کتل پالے مِیتے نیں کِیتا ہَے۔ کاتل ہُشِیار نیں۔ اُہناں نیں سبُۄت مِٹا دِتّے ہن۔ سذا کرن لئی کچہِری نُۄں سبُۄت چاہِیدے ہن۔ دۄشِییاں نُۄں سذا کرائُݨ لئی کُجھ جھُۄٹھ بۄلݨا پئیگا۔ کانُۄن دا ڈھِڈّ بھرن لئی مَیں جھُۄٹھ بۄلِیا۔ مَیں دُبارا ادالت وِچ بِیان دیݨا چاہُںدّا ہاں پر ادالت مَینُۄں مَۄکا نہِیں دے رہی۔ آپݨی غلتی دی سذا بھُگتݨ لئی مَیں ہاذر ہاں۔”

پھیر پِیارے لال لۄکاں تۄں پُچھّدا۔

“کی اجِہا انّہا کانُۄن تُہاڈے مسلے سُلجھائیگا؟”

لۄک پھیر آکھدے٬ “نہِیں٬ بِلکُل نہِیں۔”

مَۄجُۄدا سُدھار گھر کَیدِییاں نُۄں سُدھاردے ہن جاں وِگاڑدے ہن؟”

اِہ دسّݨ لئی پہِلاں ہَیلپلائیِن دا ترسیم سٹیج ’تے آئُںدا۔ پھیر اُہ دۄ سال بچّا-جیلہ وِچ رہِ کے آئے ننُۄ نُۄں بُلائُںدا۔

اٹھّ سال دے ننُۄ نُۄں پتا نہِیں سی کِہ اُس دا پِچھۄکڑ کی ہَے۔ ہۄ سکدا ہَے اُہ ہرام دی اَۄلاد ہۄوے اتے اُس نُۄں جمّدے نُۄں ہی رُۄڑی اُپر سُٹّ دِتّا گِیا ہۄوے٬ جاں مںگّتِیاں دے گِرۄہ نیں اُس نُۄں اگوا کر لِیا ہۄوے٬ جاں پھیر غرِیبی کارن اُس دے ماں-باپ اُس دا پالݨ-پۄشݨ ناں کر سکے ہۄݨ اتے اُس نُۄں آپݨی کِسمت دے سہارے جِیئۄُݨ لئی سٹیشن ’تے چھڈّ گئے ہۄݨ۔ اُس نُۄں بسّ اینا ہی پتا سی کِہ اُس دا باپ سارا دِن لکّڑ دے پُل ’تے بھِیکھ مںگّدا سی۔ رات نُۄں کمبّل اۄڑ کے اُتھے ہی سَۄں جاںدا سی۔ وِچے ننُۄ نُۄں گھسۄڑ لَیںدا سی۔ کڑاکے دی سردی کارن اِک دِن اُس دا باپ دم تۄڑ گِیا۔ لاوارِس سمجھ کے کارپۄریشن والے اُس دے باپ دی لاش نُۄں شمشانگھاٹ اتے اُس نُۄں تھاݨے چھڈّ گئے۔ اُتھۄں اُہ جیلہ پُجّ گِیا۔

پھیر اُہ بچّا-جیلہ وِچلے آپݨے تجربے لۄکاں نال ساںجھے کردا۔

“باسُۄ نیں اُس نُۄں جیباں کٹّݨِییاں سِکھائیِیاں۔ نِیلُۄ نیں سِگرٹ پِیݨی۔ کالُۄ  نیں گھراں نُۄں پاڑ لائُݨے۔”

ترسیم اُس نُۄں وِچکارۄں ہی رۄکدا۔ پھیر لۄکاں کۄلۄں پُچھّدا۔

“کی اِس ترہاں سُدھرنگے بیسہارا بچّے؟”

مُۄںہ وِچ اُںگلاں پا کے لۄک اِس پْرشن دا اُتّر سۄچݨ لگّدے۔

سمّتی ولّۄں ہُںدّے جلسِیاں وِچ سابکا کَیدی آپݨے دُکھّڑے رۄںدے ہن٬ اِہ سُݨ کے اِک دِن بِیبۄ آپݨا دُکھّڑا رۄݨ آ گئی۔

ککھّ کںڈّا چُگݨ اُہ چاہلاں دے کھیت جائِیا کردی سی۔ چاہلاں دے کاکے دی اُس ’تے نذر سی۔ آنے-بہانے اُہ اُس دے اگّے-پِچھّے کٹّے-وچھّے بنّہدا رہِںدّا سی۔ بِیبۄ نیں اُس نُۄں ساف شبداں وِچ سمجھا دِتّا سی کِہ اُہ اَیسی-وَیسی نہِیں ہَے۔ جِس نال وِیاہی ہَے٬ اُس دی بݨ کے رہیگی۔ پر اِہ گلّ کاکے دے خانے وِچ نہِیں سِیوڑی۔

جدۄں اُہ ناں ٹلِیا تاں اکّی بِیبۄ نُۄں ہتھّ چُکّݨا پِیا۔ اُس نیں کاکے دا نکّ وڈھّ دِتّا۔

آپݨے کِیتے ’تے بِیبۄ نُۄں کۄئی پچھتاوا نہِیں سی۔ اُہ خُشی-خُشی جیلہ کٹّ رہی سی۔ آپݨی اِذّت بچائُݨ لئی بِیبۄ نیں کاکے دا نکّ تاں وڈھّ دِتّا٬ پر کاکِیاں نال بھری جیلہ وِچ اُہ کِس-کِس دا نکّ وڈھّدی۔

پںجّ سال دی کَید کٹّݨ تۄں بائد گھر مُڑدی بِیبۄ دے نال دۄ سال دی کُڑی وی آئی سی۔

اُہ لۄکاں کۄلۄں پُچھّدی سی٬ سُدھار گھرۄں مِلے اِس تۄہفے نُۄں لَے کے اُہ کِتھے جاوے؟

پھیر اِستری سبھا دی پْردھان لۄکاں کۄلۄں پُچھّدی۔

“کی اِہۄ جِہے ہۄݨے چاہِیدے ہن ساڈے سُدھار گھر؟”

لۄک پھیر آکھدے٬ “نہِیں٬ بِلکُل نہِیں۔”

اخِیر وِچ پِیارے لال مائیِک سمبھّالدا٬ اُہ آکھدا۔

“اِس ترہاں دا ہَے ساڈا نِیاں-پْربںدھّ۔ کی اِہ پْربںدھّ ساڈِییاں سمسِّیاواں ہلّ کرن دے یۄگ ہَے؟ کی ساڈے آذادی گھُلاٹِییاں نیں اِہۄ جِہے رام راج دے سُپنے لئیسن؟”

لۄک آکھدے٬ “نہِیں”, پھیر پُچھّدے٬ “آخِر کِس ترہاں ہلّ ہۄݨگِییاں ساڈِییاں سمسِّیاواں؟”

سمُچّا سِیاسی ڈھاںچا بدل کے۔” پِیارے لال آکھدا۔

سمّتی والِیاں دِییاں گلّاں سُݨ-سُݨ کے لۄکاں دے چِہرے سُۄہے ہۄݨ لگّدے۔ مُکمّل تبدِیلی دے ہکّ وِچ اُہ باںہاں اُچِّییاں کر-کر نائرے لائُݨ لگّدے۔

“کِس ترہاں بدلِیئے پُراݨا ڈھاںچا؟ کِس ترہاں دا ہۄئیگا نواں ڈھاںچا؟”

اِہ سمجھائُݨ لئی کدے بابا لۄکاں ساہمݨے آئُںدا اتے کدے گُرمِیت۔