اِکّ نومبّر نُۄں اِکّ واری پھِر اُہ دِن لںگھّ گِیا ہَے٬ جِس نال پںجّاب دی اِتِہاسک وِراست دے کُجھ پْرمُکھّ کاںڈ جُڑے ہۄئے ہن۔ اِہۄ دِن تاں سی٬ جدۄں وِدیش وِچّ وسدے پںجّابِییاں نیں بھارت دیش نُۄں آذاد کرائُݨ دا سںگھّرش وِڈھّݨ لئی گدر دی گُۄںج گُںجّائی سی تے اِہۄ دِن پںجّاب دی کئی وار وںڈّ کِیتے جاݨ تے اجۄکے پںجّاب دا نکشا اُلِیکے جاݨ دا گواہ بݨِیا سی۔ اُںج اِہۄ دِن دِلّی وِچّ واپرے اُس کہِر لئی وی چیتے وِچّ اُکّرِیا رہیگا٬ جِہڑا پْردھان مںتّری اِںدرا گاںدھی دا کتل ہۄݨ مگرۄں اِس دیش دی راجدھانی دِلّی وِچّ تِنّ دِن واپردا رِہا تے تِنّ ہذار تۄں ودھّ سِکھّ مار دِتّے گئے سن۔ اِدّاں دے کئی پکھّ اِس دِن نال جُڑے ہۄئے ہن اتے جدۄں اِہ دِن آئُںدا ہَے٬ ہر کۄئی آپݨی سۄچ مُتابِک اِس دِن مَۄکے کھُشی جاں گمی اتے گُسّے نال بھری ہۄئی مانسِکتا دا پْرگٹاوا کردا ہَے۔ بھارت لۄکتںتّری لِیہ اُتّے چلّدا ہۄݨ کارن اِتھّے کاتل تے مکتُۄل (جِسدا کتل کِیتا گِیا ہَے) دۄواں دے پکھّ وِچّ ہر کِسے نُۄں ہر گلّ کہِݨ دا ہکّ رہِںدّا ہَے اتے لگدی واہ دُۄسرِیاں بارے مںدّے-چںگّے بۄل بۄلݨ دا ہکّ وی۔
اِس واری اِکّ پاسے جلںدھّر وِچّ گدر پارٹی والے دیشبھگت بابِیاں دا دِن منائِیا جا رِہا سی٬ جِس وِچّ اُس ویلے دے اُنہاں ہالات دا ورݨن کِیتا جا رِہا سی٬ جِنہاں کارن اِس لہِر دا مُڈھّ بجھّا سی۔ مۄہری اُہ بابے بݨے سن٬ جِہڑے بابے پِچھّۄں بݨ گئے٬ گھراں تۄں رُذگار کمائُݨ لئی پچھّمی دیشاں ولّ جوانی ویلے گئے اتے جڑھاں جمائُݨ لئی آپݨِییاں جوانِییاں گال چُکّݨ پِچھّۄں وی اُس دیش دے ناگرِکاں دے برابر دے اِنسان نہِیں سی منّے جاںدے٬ دُکاناں اگّے لِکھے بۄرڈ بھارتِییاں نُۄں اِہ کہِ کے چِڑائُںدے سن کِہ ’اِںڈِیئنذ اَیںڈ ڈَۄگذ آر ناٹ الائۄُڈ۔‘ اُدۄں اُنہاں چِتوِیا سی کِہ آپݨا دیش آذاد کرائے بگَیر دُنِییا دی کِسے وی نُکّر وِچّ اُنہاں نُۄں اِنسانی برابری والے رُتبے دی ہکّداری دے لائِک نہِیں منِّیا جا سکݨا۔ اِسے لئی اَۄکھ نال جمائے اڈّے چھڈّ کے جاناں دا کھترا سہیڑ کے وتن ولّ واپس کاپھلے بنّہ کے تُر پئے۔ اُنہاں وِچّۄں کِنّے جݨے پھاںسِییاں اُتّے ٹںگّ دِتّے گئے سن٬ کِنّے جیلہاں دی سکھتی جھلّدے ہۄئے اُمر دا پںدھّ مُکا کے وی وتن دی سُکھّ مںگّدے تُر گئے! اسِیں سارے دیݨدار ہاں اُنہاں مہان لۄکاں دے۔
دُۄسرا ماملا کَیلںڈّر پکھّۄں بھاویں باکی سبھ تۄں بائد دا منّ لئیِئے٬ دِلّی وِچّ مارے گئے سِکھّاں دے بہانے سِیاست ہۄݨا اُس نُۄں پہِلے تھاں لِیا رکھّدا ہَے۔ اِس وِچّ شکّ نہِیں کِہ اِںدرا گاںدھی دا کتل ہۄݨ مگرۄں کاںگرسی لِیڈراں نیں سِکھّاں وِرُدھّ دِلّی دے لۄکاں نُۄں اُکسائِیا اتے بیتہاشا کتلییام پِچھّۄں پْردھان مںتّری بݨ چُکّے راجِیو گاںدھی نیں اِس کتلییام نُۄں اِہ کہِ کے جائِذ ٹھہِرائُݨ دا یتن کِیتا سی کِہ ’جب کۄئی بڑا پیڑ گِرتا ہَے تۄں دھرتی ہِلتی ہَے۔‘ اُسدے اِس بِیان دے بۄجھ تۄں کاںگرس پارٹی کدے وی مُکت نہِیں ہۄ سکیگی٬ پر باکی راجسی دھِراں نیں وی اِس ماملے وِچّ کۄئی ذِمّیواری نہِیں وِکھائی٬ دِلّی دے گلِییاں-باذاراں وِچّ ہۄئے اِس کھُۄن-کھرابے نُۄں آپۄ آپݨے راجسی ہِتاں لئی ورتِیا ہَے۔ کاںگرس وِرۄدھی ہر پارٹی اجّ اِہ کہِںدّی ہَے کِہ اِس کھُۄن-کھرابے دا کلںکّ کاںگرس دے سِر ہَے اتے اُہ گلت نہِیں کہِ رہی ہُںدّی٬ پر اگلی گلّ وی اُہ کہِںدّے ہن کِہ کاںگرس نیں پِیڑِتاں لئی اِنساپھ اتے اُنہاں دے مُڑ وسیبے دی کۄئی کۄشِش نہِیں کِیتی۔ اُہ ٹھِیک کہِںدّے ہۄ سکدے ہن٬ پر اِہ گلّ اُہ چھُپا جاںدے ہن کِہ جے کاںگرس نیں پِیڑِتاں لئی اِنساپھ اتے مُڑ وسیبے دی کھاس کۄشِش نہِیں کِیتی تاں کاںگرس دے وِرۄدھِییاں نیں وی گلّاں ہی کِیتِییاں ہن٬ لارے لائے ہن اتے وائدے ہی کِیتے ہن٬ امل وِچّ اُنہاں وی کُجھ کھاس نہِیں کِیتا۔ پِیڑِت لۄکاں دی مدد لئی جِنّے اَیلان آئُںدے رہے ہن٬ جے اُنہاں سبھ اَیلاناں اُتّے امل کِیتا ہُںدّا تاں پِیڑِت پرِواراں نُۄں اجّ تک دِلّی دِییاں سڑکاں اُتّے اِنساپھ مںگّݨ لئی کُۄکدے اسِیں ناں دیکھدے۔ اُہ تاں اجّ وی کہِںدّے ہن کِہ ناں کتلاں دا نِیاں مِلِیا٬ ناں ہۄئے نُکسان دی کدے بھرپائی ہۄئی۔ اکھّاں پُںجھّائُݨ واستے کدے-کدائیِں چھۄٹی-مۄٹی گراںٹ جاں رِیائِت دے چھڈّݨا اِنساپھ کرنا جاں نُکسان دی بھرپائی کرنا نہِیں ہُںدّا۔
اِہ کُجھ سِرپھ سِکھّاں دے کیس وِچّ جاں دِلّی دے کتلییام دے سمبّںدھّ وِچّ نہِیں ہُںدّا رِہا٬ بھارت دی کِسے وی نُکّر وِچّ کِسے کمذۄر دھِر اُتّے بھارُۄ دھِر دے جنُۄنِییاں ولّۄں کِیتے گئے کِسے وی ہملے اتے کِسے وی کتلییام دے ماملے وِچّ اِنساپھ نہِیں مِل سکِیا۔ گُجرات دی گلّ تاں ہر کۄئی کہی جاںدا ہَے٬ اِس تۄں اِلاوا کِتھّے کی ہُںدّا رِہا٬ سارا کُجھ رِکارڈاں وِچّ دبِّیا لبھّݨا پَیںدا ہَے۔ دیش آذاد ہۄئے نُۄں مساں پںدّراں سال ہُںدّے پئے سن کِہ دیش دی راجدھانی دِلّی دِییاں سڑکاں اتے گلِییاں وِچّ بہُ-گِݨتی دھرم دے جنُۄنِییاں نیں دیش دی سبھ تۄں وڈّی گھٹّ-گِݨتی والِیاں اُتّے ہملے شُرُۄ کر دِتّے سن۔ پھِر مُمبّئی٬ بھِوںڈّی جاں الِیگڑھ اتے جمشیدپُر دے دںگِّیاں دِییاں کہاݨِییاں وی آذاد بھارت دے اِتِہاس دے کلںکّت کاںڈ ہن٬ جِنہاں وِچّ مارے گئے جاں اُجاڑے گئے لۄکاں دے وارس پِیڑھی-در-پِیڑھی اُس درد دی ٹِیس سہاردے اتے وکت دِییاں چۄبھاں کھائی جاںدے ہن۔ بہُت سارے اِہۄ جِہے لۄک ہن٬ جِہڑے ساہمݨے کھڑھے کاتل نُۄں دیکھ کے وی کاتل کہِݨ تۄں اِس کر کے جھِجک جاںدے ہن کِہ پرِوار دے پہِلے جِہڑے لۄک مارے گئے سن٬ اُہ مارے جاݨ پِچھّۄں کاتل ولّ کِیتی اُںگل کِدھرے باکی پرِوار لئی مُسِیبت پَیدا ناں کر دیوے۔ اکھِّیں دیکھ کے مکھّی کھادھی ناں جاݨ دی گلّ تاں کرنی سَۄکھی ہَے٬ ساہمݨے کھڑھا پرِوار دے جِییاں دا کاتل دیکھ کے کاتل کہِݨ دی ہِمّت ناں کرنا کۄئی بُذدِلی نہِیں٬ باکی بچدے پرِوار نُۄں اُنہاں پُراݨِییاں گِرجھاں دے کہِر تۄں بچائی رکھّݨ والا ہِیلا سمجھݨا چاہِیدا ہَے۔ دیش آذاد ہُںدّے ہۄئے وی بُلّہ سِیتے ہۄئے ہن٬ مُۄںہ کھۄلہݨا اَۄکھا جاپدا ہَے۔
راجنِیتی نُۄں اِنہاں گلّاں نال کۄئی پھرک نہِیں پَیںدا٬ اُہ جِس چال نال چلّݨا چاہُںدّی ہَے٬ آگُۄ دی سۄچ نالۄں ودھّ آگُۄ دی راجسی کھاہِش مُتابِک آپݨا رستا بݨا لَیںدی ہَے اتے اسِیں لۄک اِہ چرچا کر چھڈّدے ہاں کِہ پھلاݨا آگُۄ لۄکاں دا چہیتا ہۄݨ کارن ستّا سمبھّالݨ وِچّ کامیاب ہۄ گِیا ہَے۔ ہکِیکت دا سانُۄں کِہڑا پتا نہِیں کِہ اسلِیئت تۄں بائیِپاس لںگھّ کے لۄکاں نُۄں اِہۄ جِہے مِٹھّے لارے اتے سُہاوݨے سُپنے پرۄسے جاںدے ہن کِہ اُنہاں نُۄں باکی سبھ کُجھ اُۄݨا-پَۄݨا جاپݨ لگدا ہَے۔ اِکّ وڈّے وِئںگّکار دا دۄ ہِسِّیاں دا اِکّ کارٹُۄن سکَیچّ مِیڈِیئے نیں چھاپِیا ہَے۔ پہِلے ہِسّے وِچّ مرِیا پِیا اِکّ آدمی ریڈِیئۄ تۄں اِکّ سِیاسی پارٹی دا چُٹکلِیاں ورگا مَینِیپھَیسٹۄ سُݨ کے ہسّدا ہۄئِیا اُٹھّ پَیںدا ہَے٬ پر دُۄجی پارٹی دا اُس نالۄں ودھّ چُٹکلِیاں ورگا مَینِیپھَیسٹۄ سُݨ کے اِنا ہسّدا ہَے کِہ اُہ پھِر مر جاںدا ہَے۔ ہر چۄݨ مَۄکے ستّا لئی دَۄڑن والی ہر پارٹی اِدّاں دے مَینِیپھَیسٹۄ پیش کردی ہَے کِہ لۄکاں نُۄں اِہ سمجھ نہِیں آئُںدی کِہ اُنہاں نُۄں ہسّݨا چاہِیدا ہَے کِہ رۄݨا چاہِیدا ہَے اتے جدۄں اِہۄ جِہی ہالت بݨ جاںدی ہَے٬ پھِر اُہ اکل دے گھۄڑے دُڑائُݨ دی بجائے ’جِس لائی گلِّیں٬ اُسے نال تُر چلّی‘ دے مُہاورے مُتابِک جِہڑا لارِیاں دے گپھّے ودھّ وںڈّدا جاپدا ہَے٬ اُہ اُسے دی کھاہِش پُۄرتی والے چۄݨ نِشان دا بٹن دبّݨ لئی تُر پَیںدے ہن۔ نتِیجا پھِر اِہ نِکلدا ہَے کِہ ریگِستان وِچّ جِویں دُۄر پاݨی دی جھلک دیکھ کے کۄئی مِرگ اُدھّر نُۄں دَۄڑدا ہَے٬ اُتھّے جا کے پتا لگدا ہَے کِہ پاݨی نہِیں٬ اَیویں ریت چمکاں ماردی سی٬ پھِر ریت دی اِکّ نوِیں ٹِبّی دیکھ کے اُس ولّ دَۄڑ پَیںدا ہَے٬ اُہۄ ہالت بھارت دے لۄکاں دی ہۄئی رہِںدّی ہَے۔
کمال دی نویکلی گلّ اِہ ہَے کِہ پِچھلے کُجھ سالاں تۄں وڈّے اتے مہِںگّے اِشتِہاراں راہِیں لۄکاں نُۄں اِہ دسّݨ دا امل چلّ پِیا ہَے کِہ سِرپھ اِس وکت دی سرکار تُہاڈے لئی کُجھ کردی پئی ہَے٬ ناں پِچھلِیاں وِچّۄں کِسے نیں کُجھ کِیتا سی تے ناں بھوِکھّ وِچّ کِسے نیں کُجھ کر سکݨا ہَے۔ امل وِچّ لۄکاں پلّے جدۄں کُجھ نہِیں پَیںدا تاں اواذار ہۄئے اُنہاں دے من کِسے ہۄر اِدّاں دے نیتا مگر لگّݨ دی سۄچݨ لگدے ہن٬ جِہڑا پاݨی لبھّݨ دی جھلک وِکھا کے تپدے مارُۄتھل وِچّ دَۄڑاں لائُںدے ہِرن دا رہِںدّا ساہ وی سُکا دِںدّا ہَے۔ جے اِکّ واری سمپُّۄرن اِنکلاب دا نائرا دیݨ والا جَے پْرکاش نارائِݨ بھارت دے لۄکاں دا ’لۄک نائِک‘ بݨ جاںدا ہَے تاں دُۄسری واری رالیگݨ سِدھّی پِںڈّ دا بابُۄرائۄ ہذارے بھْرِشٹاچار دے کھاتمے دے نائرے نال بھارتی لۄکاں دا انّہا باپُۄ بݨ جاںدا ہَے تے سُتّے پئے لۄک جگا کے آپ پھِر رالیگݨ سِدھّی دے آشرم وِچّ جا بہِںدّا ہَے۔ اُہ پھِر کدی اِہ دیکھݨ نہِیں آئِیا کِہ جِہڑے لۄکاں نُۄں اُسنے اِکّ سُپنا وِکھائِیا سی٬ لۄک-شکتی دی جھلک دِکھا کے دیش دی پارلِیمَیںٹ نُۄں ادھّی رات تک بَیٹھے رہِݨ اتے متا پاس کر کے اُٹھّݨ لئی مجبُۄر کر دِتّا سی٬ بائد وِچّ اُس متے اُتّے امل ہۄئِیا کِہ نہِیں! اُہ سۄچدا ہَے کِہ اِتِہاس دے اِکّ مۄڑ دی لۄڑ سی کِہ وِنۄبا بھاوے٬ جَے پْرکاش نارائِݨ اتے ہۄرناں واںگ اِکّ باپُۄ ہۄر اگّے آوے اتے اِنی ذِمّیواری اُہ پُۄری نِبھا چُکّا ہَے٬ اگلا کمّ لۄک جاݨن اتے دیش دی سرکار جاݨے٬ اُسدی کۄئی ذِمّیواری نہِیں۔
سِیاسی مہارتھِییاں دی لۄڑ پُۄری کرن پِچھّۄں آپݨے کارۄباری ہِتاں لئی سرکاراں نُۄں ورتݨ والے رامدیو ورگے یۄگی ویس والے بںدّے وی مِیڈِیئے دے اِکّ ورگ دی مدد نال بھارت دی جنتا وِچّ اِدّاں دا اُبالا لِیا دِںدّے ہن۔ پہِلاں دھرنا دیݨ اتے پھِر جان بچا کے بھجّ جاݨ مگرۄں مرن ورت رکھّݨ ورگا ناٹک اُسنے اِنی سپھلتا نال کِیتا کِہ لۄک اشّ-اشّ کر اُٹھّے سن٬ پر جدۄں اُس ولّۄں کِیتے ناٹک دے اسر بارے پُچھِّیا گِیا تاں پُچھّݨ والے نُۄں گالہاں ورگی بھاشا وِچّ جواب دِںدّا سُݨائی دِںدّا سی۔ اِس دیش دی کھُشکِسمتی ہَے کِہ لۄکاں نیں مُہاورا اِہ سُݨ رکھِّیا ہَے کِہ ہر چمکدی چِیذ سۄنا نہِیں ہُںدّی٬ پر جدۄں کۄئی ڈھَۄںگ رچ کے سۄنے ورگی چمک دِکھائُںدا ہَے تاں اِہ مُہاورا بھُلّ کے اُس پِچھّے تُر پَیںدے ہن اتے پتھّر چٹّ کے مچھّی دے مُڑن واںگ اُسدا مُلمّا لتھّ جاݨ تک نال جُڑے رہِںدّے ہن۔ جدۄں تک لۄک سۄنے اتے اُہدی چمک ورگی چمک ماردے نکلی مال واںگ بھارت دی راجنِیتی وِچلے نکلی لۄک-ہِتَیشِییاں نُۄں پچھاݨن دا ہُنر نہِیں سِکھّݨگے٬ اُہ اِسے ترہاں لُٹّے جاںدے رہِݨگے۔ پتا نہِیں کدۄں تک ہُںدّا رہیگا اِس ترہاں۔
* * * * *