گڈّی سرہدّ پار کر گئی۔ اِک پل وِچ ہی! کِنّی سہِج سی اِہ گلّ! آہ ہِںدُّستان وِچ ساں تے ہُݨ پاکِستان وِچ! کِنّی سَۄکھی ترہاں ہۄ گِیا اِہ سبھ کُجھ! پر اِس پِچھّے کِنِّییاں اَۄکھِیائیِیاں سن۔ کِنّے سال لگّ گئے سن اینی کُ گلّ لئی!
‘’آ گِیا پاکِستان‘’ کِسے دا اںدّرلا اُتشاہ اُہدی ذُبان وِچ تھرتھرا رِہا سی۔
‘’اَۄہ ہَے ہدّ…کݨکاں دے وِچۄں وِچ آہ جِہڑی چار پںجّ کرماں تھاں دۄواں پاسِیاں تۄں وگی ہۄئی۔ اَۄہ وٹّ جِہی٬ گھاہ-بُۄٹ والی۔‘’
اسِیں جِویں کہِ رہے ساں سرہدّ نُۄں٬ ‘’ہُݨ دسّ تُۄں؟ سانُۄں لںگھّݨ نہِیں سَیں دیںدی٬ آہ چلے اِیں۔‘’
ریلوے لائیِن دے نال گھسمَیلے ہۄ چُکّے چِٹّے کپّڑِیاں والا مُسلمان٬ ہری جھںڈّی ہِلا رِہا سی۔ تیڑ کھُلّہ چادرا تے سِر ’تے ڈھٹھّی جِہی پگڑی٬ جِس دا کنّ کۄل لمّا لڑ چھڈِّیا ہۄئِیا سی۔
جھںڈّی ہِلائُںدِیاں اُس نیں اُچّی آواذ وِچ آکھِیا٬ ‘’سردار جی٬ سا…سری اکال…’’
اِہ آواذ اُس دے اںدّرۄں خُشبۄ واںگ باہر نُۄں ڈُلّہی سی۔ آپ مُہاری۔ مُہبّت وِچ بھِجّی ہۄئی۔ اُہدی شکل وِچ دھرتی وِچ دپھن ہۄئی مُہبّت جِویں کپّڑے جھاڑ کے ساڈے اِستکبال لئی اُٹھّ کھڑھۄتی سی۔ اِک تاذا مہِکی ہۄئی آواذ!
اٹاری ریلوے سٹیشن تۄں تُری گڈّی واگھا ریلوے سٹیشن ’تے آ رُکی۔ سِرف اینا پَیںڈا جِویں جلںدھّر کَیںٹ تۄں تُر کے جلںدھّر ریلوے سٹیشن ’تے آ رُکی ہۄوے۔
ایتھے پھِر اٹاری والی ساری پْرکِرِیا دُہرائی جاݨی سی۔ اِمِیگریشن تے کسٹم دی چَیکِںگّ۔
‘’سامان تاں تھلّے اُتارنا پئۄُ‘’
اِہ بڑا تھکائُݨ والا کمّ سی۔ لۄک آپۄ آپݨا سامان لاہ کے ٹرالِییاں ’تے لدّ رہے سن۔ مَیں تے جگتار نیں سامان لاہ کے ٹرالی ’تے لدّ لِیا۔ اِہ ٹرالِییاں بھارت دِییاں ٹرالِییاں ورگِییاں نہِیں سن٬ رواں چال چلّݨ والِییاں۔ بھارِییاں سن…جِویں پِںڈّ دے لُہار نیں سلاکھاں ’تے پہِیئے جۄڑ کے بݨائیِیاں ہۄݨ۔
کُجھ مِتّر ادھِکارِییاں تکّ پہُںچّ کر رہے سن کِہ سامان ناں لُہائِیا جاوے۔
‘’اِہ کِویں ہۄ سکدَے٬ کانُۄنی کاروائی تاں اگلے کرنگے ہی۔‘’
‘’نہِیں ہۄ وی سکدَے‘’ جگتار نیں کِہا تے پھِر مَینُۄں سامان کۄل کھڑھا رہِݨ لئی کہِ کے اُہ اگّۄں سُۄچنا لَیݨ گِیا۔ اُس کۄل کئی وار پاکِستان جاݨ دا انُبھو سی۔
‘’رکھّ لَۄ٬ رکھّ لَۄ سامان اںدّر٬ کۄئی گلّ نہِیں‘’ دُۄرۄں ہی کِسے نیں للکارا مارِیا۔
‘’مَیں آکھِیا نہِیں سی‘’ جگتار نیں کِہا تے مَینُۄں میرا پاسپۄرٹ پھڑائُݨ لئی کِہا۔
‘’پاسپۄرٹ وی اِکۄ تھاں اِکٹھّے کرکے چَیکّ کروا لَیݨ دی گلّ ہۄ گئی ہَے۔ مَیں تاں پہِلاں ہی کِہا سی کِہ آپݨے لئی اِہ لۄک بڑے کۄیاپریٹِو نیں۔ پر مُسلماناں نُۄں سُۄئی دے نکّے وِچۄں لںگھّائُݨگے۔‘’ جگتار نیں میرا پاسپۄرٹ لِیا تے اگّے نُۄں تُر گِیا۔
مَیں پھِر سامان گڈّی وِچ ٹِکائِیا۔ گڈّی پلَیٹپھارم دے سجّے پاسِئۄں کھبّے پاسے لگّݨ لئی ہِلّی۔ مَیں باری وِچ کھڑھۄتا باہر دیکھݨ لگّا۔ پرِئۄں اِک لِںکّ رۄڈ ’تے اِک نَۄجُیان آپݨی سُیاݨی نُۄں سائیِکل پِچھّے بِٹھائی اگّے پَیںدے ریلوے پھاٹک ولّ ودھّ رِہا سی۔ آسے پاسے کݨکاں دی سُنہِری بھاء سی۔ نیڑے پرہے واگھا پِںڈّ سی٬ نِکّا جِہا پر کِنّا وڈّا بݨ گِیا سی اُہدا ناں کِہ کرۄڑاں لۄکاں ’چ کںدھّ بݨ کے کھڑۄ گِیا سی۔ گڈّی اگّے ہۄ کے پھِر پِچھّے پرتی۔ پلیٹپھارم دے دُۄجے پاسے ولّ۔ باہر کھڑھۄتے لۄک گڈّی ولّ دیکھ رہے سن۔ ساڈے بہُتے لۄک پلیٹپھارم ’تے اُتر چُکّے سن۔ میرے ورگے کُجھ ہی سن جۄ بارِییاں دے ڈںڈّے پھڑ کے باہر دا دْرِش ویکھ رہے سن۔ دُۄر تکّ کݨکاں٬ راہاں ’چ اُڈّدی دھُۄڑ…کھیتاں ’چ پھِردے وِرلے ٹاویں بںدّے۔
گڈّی دُۄجے پاسے آ کھڑھۄتی۔ وِساکھی ’تے جاݨ والے جتھّے تۄں پچھڑ گئے کُجھ سِںگھّ ساڈے والے ڈبّے وِچ بَیٹھ کے ہی لاہَۄر جا رہے سن۔ اُنہاں وِچۄں اِک بڑے کھرہوے بۄلاں والا سجّݨ دُۄجے پاسے باری وِچ کھڑۄتا پِچھّے جھاتی مار کے ویکھݨ لگّا تے ساڈی گڈّی نال لگّے مال-ڈبِّیاں نُۄں ویکھ کے آپݨے وِشیش اںدّاذ وِچ گڑھکِیا٬
‘’بھَیݨ دے کھسم٬ رۄںدے دُشمݨِییاں نُۄں‘’ اُہ دۄہاں مُلکاں نُۄں گالہاں کڈھّ رِہا سی۔
‘’اِک دُۄجے بِناں تاں اجے وی نہِیں سردا۔ مال گڈِّییاں وِچ مال جاںدا پِئَے۔ مال جاںدَے پر سانُۄں جاݨ نہِیں دِںدّے٬ وڈّے دُشمݨ ویکھ لا۔‘’ اُہ کھرہوا ہاسا ہسّݨ لگّا۔ اُس دا گڑھکا تے آپݨی ہی ترہاں دا ترک تے تلخی ویکھ کے مَیں وی من ہی من ہسِّیا۔
مَیں وی پلیٹپھارم ’تے اُتّر آئِیا۔ اِہ سی پاکِستانی دی سر-ذمِیں٬ جِس ’تے پَیر رکھّݨ دی دیرِینا ہسرت اجّ پُۄری ہۄئی سی۔ آگُۄیاں دا اِک گرُپّ وڈّی تے لمّی چَۄڑی بِلڈِںگّ اںدّر پاسپۄرٹ لَے کے گِیا ہۄئِیا سی۔ ساڈے وِچۄں جگتار تے گُرچرن وی اںدّر سن۔ شِیشِیاں والے درواذِیاں دی جھِیت ’چۄں پُچھِّیا تاں گُرچرن کہِںدّا٬ ‘’کمّ ہۄ رِہَے۔ فِکر ناں کرۄ۔‘’
مُسلمان سوارِییاں اںدّر لمِّییاں کتاراں وِچ کھڑھۄتِییاں سن۔ ساڈے لئی وکھّرے کائُںٹراں اُتّے کمّ نِپٹائِیا جا رِہا سی۔ اںدّر واںگ ہی باہر پلیٹپھارم ’تے پھِر رہے کرمچارِییاں دا روئیِّیا وی بڑا دۄستانا سی۔ یار دۄست وکھّ-وکھّ گرُپّاں ’چ کھڑۄتے من تے جذبات اِک دُۄجے نال ساںجھے کر رہے سن۔ سبھ رۄماںچِت سن۔ خُشی تے اُتشاہ نال بھرے ہۄئے۔ اِک پْرۄپھَیسر آپݨے دُیالے کھلۄتے چار پںجّ جݨِیاں نُۄں کہِ رِہا سی٬ ‘’لۄک تاں دۄہاں مُلکاں نیں بیپناہ پِیار کردے نیں اِک دُۄجے نُۄں۔ دُشمݨِییاں تاں سرکاراں دِییاں نیں٬ لۄکاں دِییاں تاں نہِیں٬ ساڈِییاں تاں نہِیں۔ اسِیں تاں نہِیں چاہُںدّے…ہُںدّے…لۄک تاں نہِیں چاہُںدّے ہُںدّے٬ جںگّاں لگّ جاںدِییاں نیں…سمجھَۄتے ہۄ جاںدے نیں۔ ہۄر تاں ہۄر مات-بھُۄمِییاں بدل جاںدِییاں نیں٬ تے آپݨی جنم بھُۄمی ہی دُشمݨ دا دیش بݨ جاںدی ہَے ; میرے وڈیرے لاہَۄر وسّدے سن٬ اُنہاں دی جنم بھۄں سی اِہ٬ پر ہُݨ اِک وِشیش نذرِیئے تۄں اِہ جنم بھۄئِں٬ دُشمݨ بھۄئِں بݨا دِتّی گئی۔ کی جنم بھُۄمی دُشمݨ-بھُۄمی بݨ سکدی ہَے!’’
آسے پاسے کھڑھۄتے لۄک سِر ہِلا رہے سن تے اُہ کھڑھۄتا سوال پُچھّ رِہا سی جِس دا جُیاب ناں اُس کۄل آپ سی تے ناں کِسے ہۄر کۄل۔
‘’لۄک تاں دِلاں نال جِیئۄُݨ والے ہُںدّے نیں٬ پر دِماغ والے اِنہاں دی چلّݨ نہِیں دِںدّے۔‘’ اُس نیں تۄڑا جھاڑِیا۔
اںدّرۄں آئِیا کۄئی جݨا کلِیئر ہۄ گئے پاسپۄرٹ تے اُس نال جُڑویں کاگذ-پتّر وںڈّ رِہا سی۔ میرے کاگذ تاں مِل گئے سن پر پاسپۄرٹ نہِیں سی۔ مَیں درواذے دی جھِیت وِچۄں گُرچرن نُۄں کِہا اُہ کہِںدّا٬ ‘’مَیں لَے لِئَے پاسپۄرٹ۔‘’
تھۄڑھی دیر پِچھّۄں پاسپۄرٹ وی مِل گِیا۔ پر اجے گڈّی تُرن وِچ بڑی دیر سی۔ مُسلِم سوارِییاں نُۄں کلِیئر ہۄݨ وِچ بہُت ذِیادا سماں لۄڑِیںدا سی۔ دُپہِر ڈھل چُکّی سی۔ اںدّر کھاݨ نُۄں کُجھ مںگّدا پِیا سی۔ گُرچرن پھِر ہاذر سی۔ میرے سارے مِتّراں نُۄں پلیٹپھارم ’تے بݨی دُکان اںدّر لَے وڑِیا—برگر تے ٹھںڈھّے اتے لۄڑوںدّاں نُۄں چاہ۔ اںدّر نُۄں آسرا دے کے اسِیں پھِر وکھّ-وکھّ ٹۄلِییاں وِچ کھِںڈّ گئے۔ رۄماںچِت ہۄئے ہریک جݨے کۄل کرن والِییاں ڈھیر گلّاں سن۔ بہُت سارِیاں دی اِس پاسے جنم-بھُۄمی سی٬ بچپن نال جُڑِییاں ہۄئیِیاں سُنہِری یاداں سن۔ اِہ یاداں اُنہاں نُۄں ایدھر کھِچّ لِیائیِیاں سن۔ سںتّۄکھ سِںگھّ دھِیر دی پتنی گُذری نُۄں کُجھ دِن ہی ہۄئے سن۔ اجے کلّہ اُس دا بھۄگ سی تے اجّ دھِیر جتھے وِچ شامل سی۔ اُہ آپݨی راولپِںڈّی دیکھݨی لۄچدا سی٬ پتنی دا غم سِینے لا کے وی اُہ آپݨی دھرتی اُتّے ساہ لَیݨ دی خُشی ہاسل کرنا لۄچدا سی۔ کِنّی مِکناتِیسی کھِچّ سی پُراݨِییاں یاداں دی٬ اِتِہاس دی٬ دھرتی دی۔
سروݨ سِںگھّ آپݨا اِک پُراݨا انُبھو ساںجھا کر رِہا سی میرے نال۔ بہُت سال پہِلاں سنّ اُناہٹھ وِچ اُہ پاکِستان آئِیا سی۔ پاکِستان بݨے نُۄں اُدۄں اجے بہُتے سال نہِیں سن ہۄئے۔ راہ-رستِیاں تے ذمِیناں وِچ کۄئی وڈِّییاں تبدِیلِییاں نہِیں سن واپرِییاں۔ پاکِستان بݨن سمیں باراں تیراں سالاں دا اِک بال ہُݨ چوی پںجھّی ورہِیاں دا جُیان ہۄ کے آپݨی پُراݨی دھرتی ’تے آئِیا سی۔ اُس نیں کِسے پکَۄڑے تلدے مُسلمان نُۄں آپݨے پِںڈّ دا راہ پُچھِّیا۔ اُس بںدّے نیں آپݨی ولۄں بڑے اُچیچ نال راہ سمجھائِیا۔ اُہ نَۄجوان آپݨے پِںڈّ جاݨ لئی اُتاولا سی۔ جدۄں پکَۄڑِیاں والا راہ دسّ ہٹِیا تاں جتھے وِچ گِیا اِک وڈیری اُمر دا آدمی٬ جۄ ساری گلّبات سُݨ رِہا سی٬ اُس نَۄجوان نُۄں سمجھائُݨ لگّا٬ ‘’جِہڑا راہ اِہ دسّدَے اِس رستِئۄں تاں تیرا پِںڈّ تَینُۄں پںجّ چھے کۄہ پَے جُۄ۔ تُۄں اَیں کر اَیتھۄں اَیں نُۄں ہۄ…۔ اَیتھۄں اگّۄں اِک ڈںڈّی نِکلُۄ۔ ڈںڈِّیئے ڈںڈّی جاوِیں۔ تھۄڑھا اگّے جا کے ڈںڈّی پہے وِچ جا وڑُۄ۔ پہے-پہے اگّے مِیل کُ اُتے ہۄئۄُ تیرا پِںڈّ۔‘’
کِسے ہۄر آدمی نیں اُس نُۄں پُچھِّیا٬ ‘’تُۄں تاں جتھے نال آئِئَں۔ تَینُۄں کِویں ٹھِیک راہ دا پتا۔ پکَۄڑِیاں والا ایتھۄں دا وسنِیک۔ اِہنے گلت راہ کِئۄں دسّݨا ہۄئِیا۔‘’
اُہ ہُبّ کے بۄلِیا٬ ‘’بھائی ساہِب اِہ میرا آپݨا اِلاکا اےَ٬ اِہ میری مِٹّی ہَے٬ تے اِہدے اُتّے میرے پَیراں دے نِشان نیں…۔ اِہدا نکشا تاں میرے دِل ’تے وگِیا پِئَے۔ میرے پِںڈّ تے اِلاکے دا۔ اُہدے راہواں دا۔ پہِیاں تے ڈںڈِّییاں دا۔ اَیتھے!’’ اُہنے دِل ’تے ہتھّ رکھّدِیاں کِہا٬ ‘’اِہ پکَۄڑے تلݨ والا پتا نہِیں کِتھۄں آ کے ایتھے بَیٹھا ہۄݨَے!…اِہنے تاں راہاں بارے سُݨِیا ہی ہۄئۄُ تے مَیں تاں اِہناں پَیراں نال اِنہاں راہاں نُۄں گاہِیا ہۄئِیا ہَے۔‘’
گلّ سُݨ کے سروݨ سِںگھّ نیں تۄڑا جھاڑِیا٬ ‘’اُس بںدّے نُۄں اینا ماݨ سی آپݨے اُتّے٬ آپݨی دھرتی اُتّے٬ آپݨی جاݨکاری اُتّے٬ مِٹّی دے مۄہ اُتّے۔ اُہ تاں اِہ دسݨا  چاہُںدّا سی کِہ مَیں تاں اجے وی سُپنِیاں وِچ اِسے دھرتی اُتّے پھِردا رہِںدّاں…۔ میرے نالۄں چںگّا ہۄر کَۄݨ اِتھۄں دے راہاں بارے دسّ سکدَے۔‘’
سروݨ سِںگھّ دی کہاݨی وِچ ہذاراں لۄکاں دی پِیڑت مانسِکتا بۄل رہی سی۔ آپݨی دھرتی دا ہمّا تے ماݨ بۄل رِہا سی اُس دھرتی دا جۄ ہُݨ آپݨی نہِیں سی رہی۔
پرہے اِک کسٹم افسر دے دُیالے بھِیڑ جُڑی ہۄئی سی۔ چِٹّی وردی وِچ مۄڈھے ’تے لگّے سٹاراں والا اُہ افسر درشنی جُیان سی۔ بھارتی دۄستاں ولۄں اُس افسر دے مدھِئم راہِیں بارڈر ’تے تائِنات سمُچّی پاکِستانی مشِینری دا دھنّواد کِیتا جا رِہا سی جِنہاں نیں بِناں کِسے رُکاوٹ پائُݨ تۄں٬ نِئماں ’چ ڈھِلّ دے کے سانُۄں بھُگتا کے وِہلِیاں وی کر دِتّا سی جدۄں کِہ باکی بھِیڑ نُۄں رُٹِین وِچۄں گُذردِیاں پتا نہِیں کِنّا سماں اجے ہۄر لگّ جاݨا سی۔ گلّاں چلّدِییاں-چلّدِییاں دۄہاں مُلکاں نُۄں آپسی سہِیۄگ تے پِیار نال وسّݨ رسّݨ دے مُدّے ’تے آ پُجِّییاں۔ اِس مکسد لئی کِیتے جاݨ والے اُچیچے یتناں دا ذِکر ہۄݨ لگّا ; ہۄݨ والی کانفرںسّ تے ہِںدُّستان والے پاسے چَۄداں اگست نُۄں بارڈر اُتّے جگائیِیاں جاݨ والِییاں مۄمبتِییاں دا۔ اِس ہوالے نال ہی ستِنام سِںگھّ ماݨک نیں اُس نُۄں آکھِیا٬ ‘’اسِیں تاں اُدھر یتن کردے پئے ہاں٬ تُسِیں وی اِدھرۄں ہمبھّلا مارۄ۔‘’
اُہ افسر مِنّہا جِہا ہسِّیا تے آسے پاسے کھڑھۄتی پگڑِییاں والی بھِیڑ ولّ ویکھ کے کہِݨ لگّا٬ ‘’اسِیں تاں کر ہی رہے ہاں اۄدھر ; کشمِیر ولّ٬ اینے شہِید کروا رہے ہاں٬ ہُݨ تُسِیں وی کُجھ کرۄ ناں…جے میل-مِلاپ چاہُںدّے ہۄ تاں۔‘’
اُس دے لُکے ہۄئے ارتھ ساف سن۔ اُہ کشمِیر وِچلی پاکِستان دی ’جدۄ-جہِد‘ نُۄں چڑھدے پںجّاب وِچ سِکھّاں دی ’جدۄ-جہِد‘ نال جۄڑ کے اِس نُۄں ساںجھی ’جدۄ-جہِد‘ بنائُݨ ولّ اِشارا کر رِہا سی۔ بھارتی ڈَیلِیگیٹاں نُۄں اِہ اُس دی خاب-خِیالی لگّدی سی۔ اِس مۄڑ ’تے پُجّ چُکّی گلّ نُۄں اگّۄں ودھائُݨ دی کۄئی تُک ناں سمجھدِیاں جگتار نیں گلّ نُۄں ہلکے رئۄں وِچ لِیائُݨ لئی آکھِیا٬ ‘’جے میل-مِلاپ دی اینی ہی گلّ سی تاں سانُۄں اُدۄں کڈھّݨا نہِیں سی ایتھۄں۔‘’
‘’اسِیں کڈھِّیا؟‘’ اُس نیں اگّۄں سُیال کِیتا تے نال ہی آکھِیا٬ ‘’تُسِیں کِہڑی گھٹّ کِیتی سی٬ تُسِیں نہِیں کڈھِّیا اُدھرۄں۔‘’
مال گڈّی دے ڈبّے ویکھ کے دۄہاں مُلکاں نُۄں گالہاں کڈھّݨ والا ’جتھے والا‘ سِںگھّ بۄلِیا٬ ‘’نہِیں پہِلۄں اِدھرۄں ہی گلّ شُرُۄ ہۄئی سی۔‘’
کِسے ہۄر نیں اُہدا مۄڈھا نپّدِیاں اُہنُۄں گلّ کرنۄں ورجِیاں تے اُچّی آواذ وِچ بۄلِیا٬ ‘’کِسے اِک دھِر نُۄں دۄش دیݨا مُۄلۄں ہی غلت ہَے۔ دۄہواں دھِراں دا ہی کسُۄر سی اُدۄں۔‘’
سارِیاں نیں اِس دی ہامی بھری۔
ہلکے٬پھُلکے اںدّاذ وِچ جگتار پھِر کسٹم افسر نُۄں مُخاتب ہۄئِیا٬ ‘’اُدۄں تُسِیں سانُۄں کُٹّ-کُٹّ کے کڈھّ دِتّا۔‘’
‘’تُسِیں سانُۄں چںگّی کھںڈّ پائی سی‘’ کسٹم افسر دی ذُبان وِچ ناں چاہُںدِّیاں وی بیمامُۄلی کُڑتّݨ بھر گئی سی۔ پھِر اُس نیں اسل گلّ کِیتی۔
‘’سردار جی٬ ہُݨ لِیک پِٹّی جاݨ دا کۄئی فائِدا نہِیں٬ اگّے دی سۄچِیئے۔‘’
اُس دی گلّ ٹھِیک سی۔ جۄ ہۄ گِیا٬ اُہ ہۄ گِیا٬ کِسدا کسُۄر سی؟ کِنّا کسُۄر سی؟ اِہ اِتِہاس دا ہِسّا ہۄ گِیا۔ بھاوُکتا آپݨی تھاں سی٬ پر ہکِیکت اِہ سی کِہ دۄ وکھّرے مُلک سن۔ اُتھۄں دے باشِںدِّیاں دے آپۄ-آپݨے۔ پِچھلے دائوِیاں دے سِر ’تے کۄئی لاہَۄر٬ راولپِںڈّی جاں لائِلپُر نُۄں آپݨا بݨا نہِیں سی سکدا٬ آپݨا آکھ تاں سکدا سی۔ پر اِہ وی نِرۄل بھاوکُتا سی۔ ہکِیکت نہِیں سی۔ ہکِیکت تاں کُجھ ہۄر سی۔ پُراݨی بھاوکُتا پُراݨی ملکِیئت تے اپݨتّ نُۄں من وِچ رکھّدِیاں وی ہکِیکت تسلِیم کرنی پَیݨی سی۔ ہکِیکت اِہ سی اہِمد راہی دے شبداں وِچ :
‘’دیشاں والِئۄ آپݨے دیش اںدّر
اسِیں آئے ہاں واںگ پردیسِییاں دے۔‘’
اِس دھرتی ’تے اسِیں پردیسی ساں۔ پُراݨی لِیک پِٹّی جاݨ دا فائِدا نہِیں سی۔ اگّۄں دی سۄچݨی چاہِیدی ہَے۔
اُس کسٹم افسر نیں ٹھِیک آکھِیا سی۔ پر اگّۄں بارے اُس دا روئیِّیا چھیتی ہی پرگٹ ہۄ گِیا٬ جدۄں اُس نیں کِہا٬ ‘’ساڈے فَیسلاباد وِچ سردار آسا سُںہّ دی بَیٹھک اینی وڈّی ہُںدّی سی کِہ دۄ جںجّاں وِچ بہِ سکدِییاں سن۔ بَیٹھک نالۄں شُرُۄ ہۄ کے اُہدی اِک ٹکّ پںجھّی مُربّے ذمِین سی۔ اۄدھر پتا نہِیں لالِیاں نیں اُہنُۄں مرلا دِتّی ہۄئۄُ جاں ناں۔‘’
آپݨی گلّ کہِ کے اُہ پِچھّے پرت گِیا۔ اُہدے راہِیں پاکِستان سرکار دا ہی نذرِییا پیش ہۄ رِہا سی جِس نُۄں پْرچار پْرسار کے آم پاکِستانی لۄکاں دے مناں وِچ وی بِٹھا دِتّا گِیا سی۔ اِس پْرچار انُسار بھارتی پںجّاب وِچ سِکھّاں اُتّے ہِںدُّۄیاں ولۄں بہُت ذُلم ڈھائے جاںدے ہن۔ سِکھّاں نُۄں پِیڑِت دھِر سمجھ کے اُہ آپݨے گل نال لا کے بھارت وِرُدھّ آپݨی دھِر مذبُۄت کرنا چاہُںدّے ہن۔ جد کِہ ہکِیکت اِس تۄں کۄہاں دُۄر سی۔ گھر وِچ بھراواں دے وی آپسی جھگڑے ہُںدّے نیں پر جِہڑا اںگُّۄر سِکھّاں راہِیں پاکِستان مُۄںہ وِچ پائُݨا لۄچدا ہَے اُہ اںگُّۄر ڈِگّݨ دی مَینُۄں تاں کۄئی سمبھّاونا نذر نہِیں آئُںدی بھاویں پاکِستان اِس مکسد دی پُۄرتی لئی نِرںتّر یتن کردا آ رِہا ہَے۔