سُرمئی شام اُتّر رہی سی۔ پھلَیٹِیذ ہۄٹل دے باہر دۄست-مِتّر اِک دُۄجے نُۄں مِل رہے سن۔ ساںجھاں بݨ رہِییاں سن۔ مَیں٬ ستِنام ماݨک تے رگھبِیر سِںگھّ تے اُس دی پتنی کھڑۄتے ساں۔ اِک پاکِستانی لیکھک تے اُس دے نال کھڑۄتی بِیبی ساڈے ولّ اہُلے۔ دُیا سلام ہۄئی۔ اُنہاں نیں ہُݨے سانُۄں ہال وِچ بۄلدِیاں سُݨِیا سی۔ لیکھک ذاہِد ہسن نیں بِیبی دا تُیارپھ کرائِیا٬ ‘’اِہدا ناں ذۄئِیا ہَے۔ اِہ وی بہُت ودھِییا کہاݨِییاں لِکھدی ہَے۔‘’
ذۄئِیا نیں دۄویں ہتھّ ناہ وِچ ہِلائے٬ ‘’اۄ چھڈّۄ جی! مَینُۄں مشہُۄر ہۄݨ دا کۄئی شَۄک نہِیں۔‘’
سادا کپّڑے٬ سلوار-کمِیذ بہُت ہی شاںت اتے سائۄُ دِکھّ۔ بۄلاں وِچ ڈُۄںگھی اپݨتّ۔ جِویں اسِیں رۄذ ہی اِک دُۄجے نُۄں مِلݨ-گِلݨ والے ہۄئیِئے۔
‘’تُسی لاہَۄر آئے اۄ۔‥لاہَۄر ویکھݨ نُۄں تُہاڈا جی نہِیں کردا!’’ ذۄئِیا نیں پُچھِّیا تاں ساڈا ساںجھا جُیاب سی٬ ‘’اجے راتِیں تاں آئے ہاں تے اجّ سارا دِن کانفرںسّ وِچ لںگھّ گِئَے۔ ہُݨ رات ہۄ چلّی ہَے تے ہۄر گھڑی نُۄں ہال اںدّر مُشائِرا شُرُۄ ہۄ جاݨا ایں… اُجّ لاہَۄر کِئۄں  نہِیں ویکھݨا٬ لاہَۄر ویکھݨ ہی تاں آئے ہاں۔‘’
پھِر اُہۄ اپݨتّ بھرے بۄل سن٬ ’ہُݨ اَیتھے کھڑۄتے کی کردے اۄ۔ جے کۄئی نذم نہِیں پڑھنی تے مُشائِرے اُتے وکت سِر پہُںچّݨ دی مجبُۄری نہِیں تاں آئۄ! تُہانُۄں لارںسّ گارڈن دِکھائیِئے۔ لاہَۄر دی مال ’تے پھِرائیِئے…’’
اینا پاکِیذا سدّا سی کِہ ٹھُکرائُݨ نُۄں جی نہِیں سی کردا۔ ماݨک تاں آپݨی اخبار دے ٹرسٹّی پْریم سِںگھّ اَیڈوۄکیٹ نال بجھّا ہۄئِیا سی تے اُس نُۄں اُڈِیک رِہا سی۔ مَینُۄں تے رگھبِیر سِںگھّ ہُراں نُۄں اِہ اپݨتّ بھرِیا سدّا سوِیکار کرن وِچ کۄئی جھِجّک نہِیں سی۔
اسِیں نِکِّییاں-نِکِّییاں گلّاں کردے پھلَیٹِیذ ہۄٹل دا باہرلا گیٹ لںگھّ کے سجّے ہتھّ سڑک ’تے تُرن لگّے۔ سڑکۄں پار اِک بہُ-مںذّلی اِمارت ولّ اِشارا کر کے ذۄئِیا نیں کِہا٬ ‘’اَۄہ میرا دپھتر ہَے۔ پی.آئی.اے. دا۔ پاکِستان اِںٹرنَیشنل ایئر لائیِنذ دا۔ مَیں ایتھے کمّ کردی آں۔ چھُٹّی ہۄݨ تۄں پِچھّۄں کانفرںسّ ’تے آئی ساں۔‘’
پھِر اُس نیں سجّے ہتھّ کِسے بِلڈِںگّ ولّ اِشارا کِیتا٬ ‘’ایتھے کدے اِںڈِیئن ریلویذ دا دپھتر سی ’تُہاڈا’۔ پھِر کۄئی جںگّ لگّی۔ سانُۄں ’گُسّا‘ آئِیا تاں اسِیں تُہانُۄں ’ساڑ‘ دِتّا۔ بائد وِچ اسِیں سۄچ وِچار کے تُہانُۄں ’سیپھ‘ تھاں ’تے پُچا دِتَّے۔ اَۄدھر شہِر تۄں باہروار‥’’ اُہ مِنّہا مِنّہا مُسکرائُںدی ہۄئی آپݨے وِشیش اںدّاذ وِچ ’اِںڈِیئن ریلویذ‘ دا دپھتر ’سُرکھِّئت جگہا‘ ’تے بݨائے جاݨ دی سُۄچنا دے رہی سی۔
سَۄ کُ گذ جا کے اگّے اِک چَۄک سی۔ گۄل-آکار٬ وڈّا اتے کھُلّہا۔
‘’اَۄہ چَۄک وِچ پہِلاں ملِکا دا بُتّ ہُںدّا سی۔ اسِیں اُہ چُکوا دِتّا تے اِتھے کُران ٹِکا دِتّا…’’
گۄل گںُّبدی چھتّ ہیٹھاں کُریان-شرِیپھ دا ’ماڈل‘ سی۔ کھُلّہی ہۄئی پاک-کُریان۔ جِویں ہُݨے-ہُݨے مستک نال لا کے پڑھن لئی کِسے نیں کھۄلہی ہۄوے۔ سویرے ڈا. جگتار دے دۄست نذِیر کَۄسر نیں اِس نُۄں ’کُران دا بُتّ‘ آکھِیا سی۔ اُہدے بۄلاں وِچ اِسلام وِچ ’بُتّ پرستی‘ دی مناہی اُتے وِئںگّ چھُپِیا ہۄئِیا سی۔ ذۄئِیا دے لفذاں وِچ وی اِہۄ جِہی ہی تنذ سی۔
لۄک سانُۄں سڑکے-سڑک تُرے جاںدِیاں دِلچسپی نال ویکھ رہے سن۔
‘’سردار جی۔ ساسری اکال‘’ کہِںدّے ہۄئے تُرے جاںدے پِچھّا بھَۄں-بھَۄں کے ویکھدے٬ مُسکرائُںدے تے کئی چاہ-پاݨی دی سُلہا وی مار رہے سن۔
‘’اَیہ پںجّاب اسَیمبلی ہَے‘’ ذاہِد ہسن نیں چَۄک دے پِچھّے کھلۄتی وِشال اِمارت ولّ اِشارا کِیتا۔ ‘’جِتھے بھگت سِںگھّ نیں بمبّ سُٹِیا سی…’’
‘’نہِیں بمبّ ایتھے نہِیں٬  دِلّی دے اسَیمبلی ہال وِچ سُٹِّیا سی…تُہانُۄں مُغالتا لگّا ہَے۔‘’ اسِیں اُس نُۄں درُست کِیتا پر میرے من نُۄں اِہ خِیال تھر-تھرا گِیا۔ بھگت سِںگھّ ذرُۄر کدی اِنہاں سڑکاں ’تے گُذرِیا ہۄویگا…جِتھے اسِیں اِس سمیں تُر رہے ساں۔
اُنہاں نیں سانُۄں کھبّے ہتھّ وڈّے ہالاں والا الہمرا سٹُۄڈِیئۄ دِکھائِیا۔ ایتھے وڈّے سَیمِینار٬ ناٹک تے سبھِیاچارک پْرۄگرام ہُںدّے رہِںدّے ہن۔
‘’تُسِیں نذم ہُسَین سئّد ہُراں نُۄں نہِیں مِلݨا! اُہ اَیداں دے پھںکّشناں لئی گھٹّ-ودھّ ہی باہر نِکلدے نیں۔ مِلݨ والے اُنہاں دے کۄل ہی جاںدے نیں…اُنہاں دے گھر۔ اُتھے اُہ آپݨِییاں گلّاں سُݨائُںدے نیں۔ بڑے ڈُۄںگھے سکالر نیں… جے مِلݨا ہۄئِیا تاں مِلا دِیاںگی۔ بڑی کدر ہَے اُنہاں دی میرے من وِچ۔ مَینُۄں وی اُنہاں نیں ہی کہاݨِییاں لِکھݨ لائِیا ہَے… لِکھݨ وِچ اُہ ذُبان دا بہُت کھِیال رکھّدے نیں…’’
ذۄئِیا دے من وِچ نذم ہُسَین بارے ڈُۄںگھی کدردانی دے اہِساس سن۔
‘’ذُبان نُۄں اُہ جاݨ-بُۄجھ کے کُجھ ذِیادا لہِںدّی دی ستھانک رںگّݨ دِںدّے ہن۔ ڈُۄںگھی گلّ دی سادا بِیانی اُنہاں دی کائِل کرن والی لگّدی ہَے پر ستھانک شبداں دی بہُلتا کُجھ کُجھ شبداں نُۄں سمجھݨ وِچ اَۄکھ پَیدا کردی ہَے…’’ میری اِس ٹِپّݨی دے جُیاب وِچ اُس نیں آکھِیا… ‘’ہاں ہاں… ذُبان ولّ اُہ بہُت دھِیان دِںدّے ہن…۔‘’
‘’تُہاڈِییاں کہاݨِییاں کِہۄ جِہِییاں ہن؟‘’ مَیں پُچھِّیا تاں ہسّݨ لگّی٬ ‘’جِویں مَیں سادا ذُبان ’چ گلّاں کردی آں‥اِںج نہِیں میرِییاں کہاݨِییاں…۔ میرِییاں کہاݨِییاں دی ذُبان وی اَۄکھی اےَ…’’
ذۄئِیا نذم ہُسَین سئّد دی سچّی شاگِرد سی تے کُجھ-کُجھ بھاوُک سی۔
‘’چلۄ لارںسّ گارڈن وِچ مَیں تُہانُۄں اُہ بۄہڑ دا درخت وِکھائُںدی آں جِس ہیٹھاں بَیٹھ کے نذم ہُرِیں کِنّاں-کِنّاں چِر آپݨے اںدّر اُتّر کے آپݨے نال گلّاں کردے ہن‥’’
پھِر اُس نیں دسِّیا٬ ‘’اَیہ اِسے پاسے ہی نال لگواں لاہَۄر دا مشہُۄر چِڑِییا گھر ہَے۔‘’
مَینُۄں چِڑِییا گھر نال جُڑِیا لتِیپھا یاد آئِیا۔ اِک وار کۄئی جٹّ لاہَۄر گِیا تاں اُہ ’چِڑِییا گھر‘ وی ویکھݨ چلا گِیا۔ اُتھے اُہنے ذَیبرے ویکھے۔ اجِیب ترہاں دا جانور٬ پِںڈّے ’تے کالِییاں چِٹِّییاں دھارِییاں۔ اُس نیں پہِلاں تاں کدی اِہ جانور ویکھِیا نہِیں سی پر پھِر وی اِہ اُس نُۄں جاݨِیاں پچھاݨِیاں جِہا کِئۄں لگّ رِہا سی۔ پِںڈّ نُۄں جاںدِیاں-جاںدِیاں اُہنے کھُش ہۄ کے چُٹکی ماری۔ اُس نُۄں جانور دی پچھاݨ آ گئی سی۔
پِںڈّ والِیاں جدۄں پُچھِّیا٬ ‘’سُݨا مہِںدّر سِیاں! لاہَۄر گِئَے سَیں‥اُتھے کی کی ویکھِیا؟‘’
مہِںدّر سِںگھّ نیں رہسّ اُدگھاٹن کِیتا٬ ‘’لَے بئی مَیں چلا گِیا لاہَۄر دا چِڑِییا گھر ویکھݨ۔ یار ایہ اںگّریذ وی بڑی اَۄںتری کَۄم آں۔ اِہ کھۄتِیاں نُۄں وی سوَیٹر پا کے رکھّدی اےَ…’’
ذَیبرے دِییاں دھارِییاں٬ اُس لئی کھۄتے دے گل پِیا سوَیٹر سن۔
سارے دِل کھۄلہ کے ہسّے۔ اسِیں لارںسّ باغ دا گیٹ لںگھّ رہے ساں کِہ گیٹ لاگے گھاہ ’تے بَیٹھے بںدِّیاں وِچۄں اِک جݨا اُٹھ کے میرے کۄل آئِیا۔ میرے نال ہتھّ مِلائِیا۔ چاہ-پاݨی دی سُلاہ ماری۔ میرے دھنّواد کرن ’تے اُہ ہتھّ ہِلائُںدا آپݨے ساتھِییاں وِچ جا بَیٹھا۔ اُہ اُنہاں سارِیاں دا پْرتِینِدھ بݨ کے میرے کۄل آئِیا سی۔ اُہ سارے اُتسُک نذراں نال سانُۄں ویکھ رہے سن۔
تھۄڑھا اگّے جا کے ذۄئِیا اِک سٹال تۄں ساڈے واستے ٹھںڈّے دِییاں بۄتلاں دا آرڈر دے رہی سی تاں اِک وِئکتی ساڈے کۄل آئِیا۔ گل وِچ تھَیلا اکھّاں اُتے نذر دِییاں اَینکاں۔
‘’وَیلکم ٹُۄ پاکِستان…جی آئِیا نُۄں… پر کشمِیر دے مسلے نُۄں ہلّ کِیتے بِناں کُجھ نہِیں ہۄݨا… اُںج میرے لائِک کۄئی کھِدمت ہۄوے تاں دسّۄ…’’
کشمِیر دے مسلے دا ساڈے کۄل کۄئی ہلّ نہِیں سی۔ کھِدمت کرن والی ذۄئِیا آرڈر دے کے ساڈے کۄل آ گئی سی۔ ‘’اۄ چھڈّۄ جی! سارے مسلے ہلّ ہۄ جاݨگے آپے… آئۄ جی! آپاں اَیہ پَۄڑِییاں ’تے بہِ کے بۄتلاں پِیوِیئے…’’ اُس نیں اُس بںدّے نُۄں اُتّر دِںدِّیاں سانُۄں آپݨے نال تُرن لئی آکھِیا۔
باغ وِچ لگِییاں بتِّییاں دی مدھّم رۄشنی وِچ اسِیں سِیمِںٹّ دِییاں بݨِییاں پَۄڑِییاں ’تے بَیٹھے گھُٹّ-گھُّٹ کرکے ٹھںڈھّا پی رہے ساں۔ ذۄئِیا نیں پِچھّے باغ دے ہنیرے وِچ درختاں دے جھُںڈّ ولّ اِشارا کِیتا٬ ‘’اَۄہ اگّے ہَے اُہ درکھت جِتھے نذم ساہب بَیٹھدے ہُںدّے نیں…’’
اسِیں ذۄئِیا تۄں اُس دِییاں کہاݨِییاں دی مںگّ کِیتی۔ اُنہاں نُۄں لِپِییاںتر کروا کے چھپوائُݨ دا وائدا کِیتا۔ اُس سُہِرد اَۄرت نیں بڑی بیپْرواہی نال کِہا٬ ‘’اۄ چھڈّۄ جی… مَینُۄں نہِیں کۄئی شَۄک چھپݨ-چھپوائُݨ دا… آپے چھپ-چھُپ جاݨگِییاں۔‘’
دۄستی تے اپݨتّ بھرے ماہَۄل وِچ کُجھ چِر ہۄر گلّاں کرن تۄں پِچھّۄں اسِیں واپس پرتݨ دی تِیاری کِیتی۔ گیٹ تۄں باہر نِکلے ہی ساں کِہ اِک تھری-وِیلہر والا اگّے آئِیا۔
‘’سردار جی! دِلّی تۄں آئے اۄ…?’’
‘’نہِیں …مَیں جلںدھّر تۄں…امّْرِتسر تۄں آں…۔‘’
‘’مَیں آکھِیا بھلا دِلّی تۄں جے…مَیں اُتھے گِیا ساں دِلّی۔ کئی سال ہۄئے۔ میرا دۄست ہَے اُتھے راج کُمار۔ پھیر راج کُمار وی ایتھے آئِیا سی۔ مَیں دۄ ہفتے اُہنُۄں آپݨے گھر ہی رکھِّیا۔ گھُمائِیا-پھِرائِیا۔ خِدمت کِیتی۔‘’
اینی گلّ کہِ کے اُس نیں اکھّاں بھر لئیِیاں تے بھۄلے-بھاء مَینُۄں پُچھّݨ لگّا٬ ‘’ہۄر مَیں اُس لئی کی کر سکدا ساں! ہۄر کُجھ کر ہی تاں نہِیں ساں سکدا۔‘’
اُس نیں بیوسّی ذاہر کِیتی۔ اُہ آپݨے اںدّرلے بھاواں نُۄں ذُبان دیݨی چاہ رِہا سی تے مَیں اُہ دے اݨکہے بۄلاں وِچ اُتر رِہا ساں۔
میرے ساتھی اگّے کھڑۄتے مَینُۄں اُڈِیک رہے سن۔ ذۄئِیا تے ذاہِد ہسن ولّ ویکھدِیاں مَیں اُس بںدّے دِییاں اکھّاں وِچ اکھّاں گڈِّییاں۔ اُہدے مۄڈھے ’تے ہتھّ رکھِّیا۔
‘’جۄ کُجھ تُسِیں تے تُہاڈے جِہے دۄست کر رہے نیں…اِہۄ ہی بہُت کُجھ ہَے…تے آپاں اینا کر کے ہی کُجھ ناں کُجھ کردے رہِیئے…تاں شائِد بہُت کُجھ ہۄ جاوے…۔‘’
مَیں جِویں اُہدے نال ذۄئِیا ہُراں نُۄں وی سمبّۄدھِت ساں۔ پِیار نال اِک وار پھِر مَیں اُہدا مۄڈھا گھُٹِّیا تے اگّے تُر پِیا۔ اُس نیں آپݨے تھری-وِیلہر ولّ پرتدِیاں سجّے ہتھّ دی تلی آپݨی سجّی اکھّ ’تے پھیری تے پھِر مَینُۄں تُرے جاںدے نُۄں مۄہ نال ویکھݨ لگّا۔ اُہ ہُݨے راج کُمار نُۄں مِل کے وِچھڑِیا سی۔