سُنِیل ڈِئۄُٹی تۄں گھر پرتِیا ہی سی٬ اںدّرۄں ماں دی “ہائے! ہائے!” دی درد بھری آواذ سُݨی۔ اُہ اںدّر ماں کۄل گِیا۔ ماں نُۄں دوائی دِتّی۔ اُس نال کُجھ پل گلّاں کِیتِییاں۔ گلّامباتاں تۄں پتا لگِّیا کِہ اُسنُۄں سویر دی دوائی نہِیں دِتّی گئی۔ اُہ دپھتر دے ذرُۄری کمّ کارن گھرۄں چھیتی ڈِئۄُٹی ’تے چلا گِیا سی تے جاݨ لگِّیاں آپݨی پتنی شِیلا نُۄں کہِ گِیا سی کِہ اُہ ڈِئۄُٹی تے جاݨ تۄں پہِلاں ماں نُۄں یاد کرکے دوائی دے دیوے۔ اِکّ تاں دپھتری کمّ دی کھجّل-کھُیاری٬ اُتّۄں ماں نُۄں شِیلا ولّۄں دوائی ناں دیݨ دی اݨگہِلی کارن سُنِیل پریشان ہۄ گِیا۔ کُجھ دیر بائد شِیلا وی دپھترۄں آ گئی۔ رسۄئی وِچّۄں پاݨی پِیݨ اُپرںتّ آپݨے پتی رکیش کۄل جاݨ دی تھاں اُہ ڈرائِںگ رُۄم وِچّ سۄپھے ’تے بَیٹھ کے آرام کرن لگّی۔ اُسدے ہتھّ مۄبائِل دے بٹناں ’تے اتے نذراں سکرِین ’تے لگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ کُجھ سمیں بائد سُنِیل ہی اُتھّے آ گِیا۔ اُسنے آئُںدِیاں ہی کِہا٬ “ڈِئۄُٹی ’تے جاݨ تۄں پہِلاں ماں نُۄں دوائی تاں دے جاںدی۔ دوائی بِناں اُہ سارا دِن تڑپھدی رہی۔”
اگِّئۄں شِیلا نیں بیرُکھی نال جواب دِتّا٬ “سارے کمّاں دا مَیں ہی ٹھیکا لَے رکھِّئَے۔ سویرے رسۄئی دا کمّ٬ بچِّیاں نُۄں تِیار کرکے سکُۄل بھیجݨا٬ پھِر آپ دپھتر جاݨا٬ اُتّۄں تُہاڈی ماں دی نَۄکراں واںگ دیکھ بھال۔ مَیتھۄں نہِیں ہُںدّا اِہ سارا کُجھ۔ تںگّ آ گئی ہاں مَیں اِس کھلجگݨ تۄں۔”
اُس دِن تۄں بائد اِکّ کھامۄش پر وِدرۄہی چُپّ دۄناں درمِیان چھا گئی۔ ماں دی دیکھ بھال٬ مَۄکے سِر دوائی دیݨی اتے اُسدِییاں نِکِّییاں نِکِّییاں لۄڑاں دا کھِیال رکھّݨا ہُݨ سُنِیل دا نِتّ نیم بݨ گِیا۔ تِیجی اتے پںجّوِیں وِچّ پڑھدے دۄنۄں پُتّر وی آپݨے ماں باپ دے متھّے دِییاں تِئۄُڑِییاں اتے تݨائۄ نُۄں ساواں نہِیں کر سکے۔ بۄجھل اُداسی٬ کھامۄشی٬ تݨائۄ اتے بۄل ساںجھے ناں کرن کرکے پتی پتنی درمِیان سرِیرک اتے مانسِک دُۄری ودھدی گئی۔ اِکّ دُۄجے نُۄں سُنیہا وی اُہ آپݨے بچِّیاں راہِیں دیݨ لگّ پئے۔
کُدرتی ہَے کِہ جدۄں گھر وِچّ مُسکراہٹ وی جکھماں بھری ہۄوے٬ اِکّ دُۄجے نال ساںجھ دی ڈۄر دِن-ب-دِن کچّی ہُںدّی جاوے اتے گھر وِچّ ہُںدِّیاں وی بِگانِیگی دے اہِساس نال جِیون ہںڈھّائِیا جاوے تاں ذِںدّگی نرک بھری ہۄ جاںدی ہَے۔ اِںج نرک بھرِیا جِیون دۄنۄں ہی بتِیت کر رہے سن۔ شِیلا نیں آپݨی سسّ والے کمرے وِچّ جاݨا ہی چھڈّ دِتّا۔ اُہ بِماری دی ہالت مںجّے ’تے پئی وی گھر دے ہالات نُۄں سمجھدی سی۔ اِکّ دۄ وار اُسنے سُنِیل نال گلّ وی چھیڑی٬ پر سُنِیل نیں شِیلا پْرتی کۄئی اجِہی گلّ نہِیں کِیتی٬ جِس نال ماں دا دِل دُکھی ہۄوے۔
پھِر اِکّ دِن جدۄں سُنِیل ڈِئُٹی تۄں گھر آئِیا تاں گھر وِچّ شِیلا اتے بچِّیاں دی اݨہۄںد اُسنُۄں رڑکی۔ اُداس جِہا اُہ ماں کۄل گِیا۔ اُسدا ہال چال پُچھِّیا۔ دوائی دیݨ اُپرںتّ اُہ باہر لائن وِچّ آ گِیا۔ اچانک اُہدی نذر ٹیبل ’تے رکھّے کاگذ ’تے پئی۔ کاگذ اِدھّر اُدھّر ڈِگݨ تۄں بچائُݨ لئی کاگذ دے اُپّر پیپر ویٹ رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ اُسنے دھڑکدے دِل نال کاگذ ’تے لِکھے ہرپھاں نُۄں پڑھِیا۔ اُسدی پتنی دا سُنیہا سی٬ “اِس دم گھۄٹُۄ ماہَۄل وِچّ مَیں ہۄر ذِیادا دیر نہِیں رہِ سکدی۔ مَیں بچِّیاں نُۄں نال لَے کے پیکِیں جا رہی ہاں۔ اُنہاں دے سکُۄلۄں سرٹِیپھِکیٹ لَے لئے ہن اتے ہُݨ اُہناں نُۄں آپݨے پیکے پِںڈّ دے سکُۄل وِچّ داکھل کروا دِیاںگی۔ ہاں٬ رۄذ دی پریشانی تۄں تںگّ آ کے مَیں تُہاڈے کۄلۄں تلاک لَے رہی ہاں۔ اگلی وار ادالت وِچّ مِلاںگے۔”
کھت پڑھ کے سُنِیل نیں ہئُکا بھرِیا٬ “اَیڈی وڈّی گلّ نہِیں سی٬ شِیلا نیں رائی دا پہاڑ بݨا دِتّا۔ ساڈے آپس وِچّ وِگڑے سمبّںدھّاں دا بُرا اسر بچِّیاں ’تے وی پویگا۔ شِیلا نُۄں ہر رۄذ بسّ راہِیں سکُۄل آئُݨ لگِّیاں وی کھجّل کھُیار ہۄݨا پویگا۔” بھرے من نال سُنِیل نیں شِیلا نُۄں پھۄن کِیتا۔ اُسنے پھۄن نہِیں چُکِّیا۔ سسّ-سہُرے نال پھۄن ’تے گلّ ہۄئی۔ اُنہاں نیں وی تلخی بھرِییاں گلّاں کردِیاں کِہا٬ “تُسِیں تاں کُڑی دا جِئۄُݨا دُبھّر کر رکھِّئَے۔ اِہۄ جِہا ورتائۄ تاں پشُۄیاں نال وی نہِیں کِیتا جاںدا٬ جِہۄ جِہا تُۄں اتے تیری ماں ساڈی کُڑی نال کردے ہۄ۔ ہُݨ اسِیں کُڑی نہِیں بھیجدے۔”
سسّ-سہُرے دے اِکّ ٹُکّ جواب نیں سُنِیل نُۄں دھُر تک ہِلا دِتّا۔ اُہ آپ سہُرے گھر شِیلا نُۄں منائُݨ گِیا۔ پر کِسے نیں وی اُس نال سِدھّے مُۄںہ گلّ نہِیں کِیتی۔ اکّ کے اُسنے ماں دی دیکھبھال لئی سارے دِن واستے نَۄکراݨی رکھّ لئی۔ ماں دی دیکھبھال دے نال نال رسۄئی اتے گھر دی سپھائی وی اُہ کر دِںدّی سی۔
کُجھ دِناں بائد سُنِیل نُۄں کۄرٹ ولّۄں سمّن پُجّ گئے۔ اُسدی پتنی نیں تلاک دا کیس پائِیا سی۔ سمّن لَے کے اُہ اِکّ وار جھںجّۄڑِیا جِہا گِیا۔ گھر دی بںدّ مُٹھّی نُۄں اُہ کھۄلہݨا نہِیں سی چاہُںدّا٬ پر شِیلا نیں تاں تلاک دا کیس پا کے سارا کُجھ جگّ ذاہر کر دِتّا سی۔ اُسنے آپݨا وکِیل کِیتا۔ شِیلا ولّۄں تلاک دے کیس نال سمبّںدھِّت کاگذ کۄرٹ ولّۄں پْراپت کِیتے۔ اُہ اُس ویلے ہدّۄں ودھّ پریشان ہۄ گِیا جدۄں شِیلا نیں اُس ’تے مار کُٹّ کرن دے نال نال پیکِیاں تۄں مۄٹی رکم لِیائُݨ دا دۄش وی سُنِیل ’تے لا دِتّا۔ اُسنے اِہ وی دۄش لائِیا کِہ اُہ ذِمّیوار پتی اتے ذِمّیوار پِتا والے پھرذ نہِیں نِبھا رِہا۔
سُنِیل نیں آپݨے وکِیل نُۄں وکالتناما دِںدِّیاں ذۄر دے کے کِہا کِہ اُہ آپݨی پتنی تۄں تلاک نہِیں چاہُںدّا۔ بچّے اتے پتنی اُسدی ذِںدّگی دا اہِم ہِسّا ہن۔ اُنہاں دے جاݨ بائد گھر ہی سُنّا سُنّا جِہا لگدا ہَے۔
ادالت وِچّ دۄ تِنّ پیشِییاں پئیِیاں۔ شِیلا والے پاسِئۄں اُسدے نال رِشتیداراں دا وڈّا کاپھلا آئُںدا سی۔ پر سُنِیل اِکلّا ہی آپݨے وکِیل نال کۄرٹ وِچّ پیش ہُںدّا رِہا۔ ججّ بڑا سُۄجھوان سی۔ کانُۄنی نُکتِیاں دے نال نال اُہ نَیتِک پھرذاں پْرتی وی بہُت گمبھِّیر سی۔ دۄناں پکھّاں دے وکِیلاں دِییاں دلِیلاں سُݨن اُپرںتّ ججّ اِس نِرݨے ’تے پُجّ گِیا کِہ دۄناں درمِیان پاڑا ودھائُݨ لئی شِیلا دے پرِوار اتے اُسدے رِشتیداراں ولّۄں ہوا دِتّی جا رہی ہَے٬ پر سُنِیل اِکّۄ گلّ چاہُںدّا ہَے کِہ اُسدی بذُرگ ماں دی دیکھبھال وِچّ شِیلا ہتھّ وٹاوے٬ پر شِیلا آپݨے پھرذاں دی پُۄرتی نہِیں کر رہی۔
پھِر اِکّ پیشی ’تے دُۄرئںدّیشی ججّ نیں پتی پتنی نُۄں آپݨی کَیبِن وِچّ بُلا لِیا۔ اُہناں لئی چاہ وی مںگّوا لئی۔ چاہ پِیںدِیاں اُسنے شِیلا نُۄں مُکھاتِب ہُںدِّیاں کِہا٬ “تُسِیں سرکاری سیوا وِچّ ہۄ؟”
“جی ہاں٬ مَیں ادھِیاپکا ہاں۔”
پھِر جدۄں ججّ نیں سُنِیل نُۄں اِہی سوال کِیتا تاں اُسدا جواب سی٬ “جی مَیں٬ بِجلی وِبھاگ وِچّ اَیسّ.ڈی.اۄ. ہاں۔”
ججّ نیں اُہناں دۄناں دے جواب سُݨن تۄں بائد مُسکرا کے کِہا٬ “واہ! ادھِیاپک دا کمّ پڑھائی دے نال نال نَیتِک سِکھِّیا دا پاٹھ پڑھائُݨا ہُںدّا ہَے۔ نَیتِک سِکھِّیا وِچّ پرِوار٬ سماج اتے دیش پْرتی پھرذاں تۄں جاݨُۄ کرواکے ایکتا دی مہتّتا دسّی جاںدی ہَے۔ تُسِیں تاں ادھِیاپک ہُںدِّیاں آپݨا پرِوار ہی...۔” پھِر ججّ نیں سُنِیل ولّ مُۄںہ کرکے کِہا٬ “تُسِیں بِجلی وِبھاگ وِچّ کمّ کردِیاں لۄکاں دے گھراں وِچّ چانݨ وںڈّ رہے ہۄ پر آپݨے گھر وِچّ ہنیرا پا رکھِّیا ہَے۔”
ججّ ساہِب دِییاں گلّاں نیں اُہناں نُۄں دھُر اںدّر تک ہِلا دِتّا۔ دۄناں دے ہۄٹھ پھرکے٬ پر اُہ کُجھ کہِ نہِیں سکے۔ ججّ ساہِب نیں پھِر اُہناں دی دُکھدی رگّ ’تے ہتھّ دھردِیاں کِہا٬ “تھۄڈے دۄنۄں بچّے نابالگ نیں۔ بچِّیاں دی پالݨا پۄشݨا لئی ماں باپ دی سُچجّی اگوائی دے نال نال اُہناں لئی رۄل ماڈل دا پھرذ نِبھائُݨا وی ذرُۄری ہَے۔ بھلا٬ اُہناں ساہمݨے کلیش کرکے تُسِیں کِہڑے رۄل ماڈل دا پھرذ نِبھا رہے ہۄ؟ اِس ترہاں تاں بچِّیاں دی ذِںدّگی نُۄں وی تُسِیں دۄنۄں ہی برباد کر رہے ہۄ۔”
دۄناں دے چِہرِیاں ’تے گمبھِّیر کھامۄشی چھائی ہۄئی سی۔ وِدوان ججّ نیں اگلی گلّ چھۄہی٬ “ساڈے شاستراں وِچّ لِکھِیا ہَے٬ پِتر دیوۄ بھو٬ ماتر دیوۄ بھو٬ اتِتھی دیوۄ بھو٬ آچارِیا دیوۄ بھو” کی تُسِیں آپݨے ماتا پِتا نُۄں دیوتِیاں واںگ پُۄجدے ہۄ؟”
اِس ’تے سُنِیل نیں جواب دِتّا٬ “سر٬ شِیلا گواہ ہَے۔ میرے پِتا جی نہِیں ہن۔ ماں ہَے٬ مَیں اُسدی پُۄجا کردا ہاں۔ شِیلا دے ماتا پِتا نُۄں وی پُۄرا ستِکار دِںدّا ہاں۔ پر شِیلا میری ماں نُۄں ...۔” اِہ کہِںدِّیاں سُنِیل دا گچّ بھر آئِیا۔ شِیلا کُجھ نہِیں بۄلی۔ ججّ ساہِب نیں پھِر شِیلا ولّ مُۄںہ کرکے کِہا٬ “بھلا٬ جے تُہاڈے ماتا پِتا نُۄں اِتھّے تُہاڈے کۄل رہِݨا پَے جاوے اتے سُنِیل متھّے وٹّ پاوے٬ اُنہاں دا بھۄرا کھِیال ناں رکھّے تاں تُہانُۄں کِںجھّ لگّیگا؟”
شِیلا کُجھ نہِیں بۄلی۔ اُسدے نَیݨاں دے کۄئِیاں وِچّ ہںجھُّۄ اتے چِہرے ’تے پچھتاوے دے چِنّہ سن۔
ججّ نیں کَیبِن والی کُرسی تۄں اُٹھّدِیاں کِہا٬ “تُسِیں کَیبِن وِچّ کُجھ دیر بَیٹھۄ۔ مَیں اگلے کیس دی سُݨوائی کر لواں۔”
ججّ ساہِب دے جاݨ بائد شِیلا نیں چُپّ تۄڑی٬ “تُسِیں آپݨا ہال کی بݨا رکھِّئَے؟ دِناں وِچّ ہی شکل سُۄرت وِگڑ گئی ہَے۔ آپݨا تے ممّی دا کھِیال رکھّۄ۔ مَیں ... ...۔” شِیلا اگاںہ کُجھ کہِݨا چاہُںدّی سی٬ پر اُسدا گچّ بھر آئِیا۔
سُنِیل نیں ڈاڈھے ہی مۄہ نال شِیلا دا ہتھّ پھڑدِیاں کِہا٬ “تیرا گھر تیری اُڈِیک کر رِہا ہَے۔ تیرے بِناں گھر دی رَۄݨک ہی گُمّ ہۄ گئی ہَے۔”
شِیلا نیں سُنِیل دے دۄنۄں ہتھّ گھُٹّ کے پھڑدِیاں کِہا٬ “سچّی٬ تُسِیں میرا سںسّار ہۄ۔ تُہاڈے بِناں ...۔”
دۄناں دے ہںجھُّۄ اِکّ دُۄجے دِییاں تلِییاں ’تے پَے رہے سن۔
تھۄڑھی دیر بائد ججّ ساہِب کَیبِن وِچّ آئے۔ دۄناں دے مُسکرائُںدے چِہرے دیکھ کے اُسنے سبھ کُجھ بھامپ لِیا۔ دۄناں نیں کھڑھے ہۄ کے ہتھّ جۄڑدِیاں کِہا٬ “سر٬ ساڈا سمجھَۄتا ہۄ گِیا ہَے۔”
شِیلا نیں گلّ نُۄں اگاںہ تۄردِیاں کِہا٬ “سر٬ تُہاڈے نال وائدا کردی ہاں کِہ مَیں اِنہاں نُۄں کۄئی شِکائِت دا مَۄکا نہِیں دیواںگی۔ آپݨی سسّ دی ماں واںگ سیوا کراںگی۔”
سُنِیل اتے شِیلا مُسکرائُںدے ہۄئے کَیبِن وِچّۄں باہر نِکلے۔ ججّ نیں آپݨے پھَیسلے وِچّ سمجھَۄتے دی سہی پا دِتّی۔
سُنِیل اتے شِیلا جدۄں اِکّ دُۄجے دا ہتھّ پھڑ کے ادالت تۄں باہر نِکلے تاں ججّ اشِیرواد بھرِییاں نذراں نال اُہناں ولّ دیکھ رِہا سی۔
* * * * *