اِس وار پںجّاب وِچّ اِس سدی دے سبھ تۄں بھِیانک ہڑھ آئے ہن۔ اِہ آئے وی پچھیتے ہن جدۄں کِہ دُبارا بِجائی دی کۄئی سمبھّاونا نہِیں ہَے۔ پر جِس ترہاں پںجّابِییاں نیں آپݨے اِنہاں مُسِیبت دے مارے بھراواں دی باںہ پھڑی ہَے٬ اِسدی مِسال سںسّار وِچّ کِدھرے نہِیں مِلدی۔ لگبھگ ہریک ورگ نیں آپݨے وِتّ مُتابک اِس مُسِیبت سمیں ہِسّا پائِیا ہَے۔ سبھ تۄں ودھّ کھُشی دی گلّ اِہ ہَے کِہ جِس ترہاں ساڈے پںجّابی گائِک اتے کلاکار کھُلّہ کے سہائِتا لئی اگّے آئے٬ اُہ بہُت ہی وڈّی کرامات ہَے۔ کیںدر اتے راج سرکار نُۄں اِس سیوا بھاو تۄں سبک سِکھّݨ دی لۄڑ ہَے۔ سرکار ولّۄں پْربھاوِت کِساناں دی ودھّ تۄں ودھّ وِتی سہائِتا کرنی چاہِیدی ہَے۔ اِہ رکم اُنہاں دے گھر جا کے آدر پُۄروک دِتّی جاوے۔ اُنہاں نُۄں لمبّی کاگذی کاروائی اتے دپھتراں دے چکّر لائُݨ لئی مذبُۄت ناں کِیتا جاوے۔ سرکاری کرمچاری وی اِسے پرِوار دے مَیمبر ہن۔ اُنہاں نُۄں آپݨے بھراواں نال پُۄری ہمدردی ہۄݨی چاہدی ہَے۔ کِسے وی کرمچاری نُۄں اِس مُسِیبت سمیں دا گلت پھائِدا نہِیں اُٹھائُݨا چاہِیدا ہَے۔ بہُتے تھاںوِیں کھیتاں وِچّ مِٹّی اتے ریت اِنی چڑھ گئی ہَے کِہ ہںدّا بنّے مِٹ گئے ہن۔ ڈا. کْرِپال سِںگھّ اَۄلکھ نیں سُجھاو دِتّا ہَے کِہ جِتھّے وی لۄڑ ہۄوے٬ مال مہِکمے نُۄں کھیتاں وِچّ مُڑ نِشاندیہی کر دیݨی چاہِیدی ہَے۔ اِس نال آپسی جھگڑے وی نہِیں ہۄݨگے اتے کِساناں نُۄں کرمچارِییاں دِییاں مِنّتاں وی نہِیں کرنِییاں پَیݨگِییاں۔

پںجّاب دے بہُتے کِسان چھۄٹے کِساناں دی گِݨتی وِچّ آئُںدے ہن٬ اِس کرکے آپݨے گھر چُلّہا بلدا رکھّݨ لئی اُہ کُجھ دھرتی ٹھیکے اُتّے لَیںدے ہن۔ پںجّاب وِچّ ذمِین دا ٹھیکا وی سبھ تۄں ودھّ گھٹّۄ گھٹّ پںجّاہ ہذار پْرتی ایکڑ ہَے۔ کِساناں نُۄں دۄہری مار پئی ہَے۔ فسل وی ماری گئی اتے ٹھیکا وی دیݨا پویگا۔ بہُتے کِساناں نُۄں مجبُۄر ہۄ کے کرذا لَیݨا پویگا۔ اِںجھ کِسان آپݨی کھُشی لئی نہِیں سگۄں مجبُۄری وِچّ کرذے دے مکّڑجالھ وِچّ پھس جاںدا ہَے۔ ذمِین دے مالکاں نُۄں وی بینتی ہَے کِہ اُہ کُجھ چھۄٹ دیݨ بارے سۄچݨ اتے سرکار نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ بِناں بِیاج لمبّے سمیں دا کرذا دِتّا جاوے۔ ٹھیکے ’تے لئی ذمِین انُسار اِس وِچّ کُجھ چھۄٹ وی دِتّی جاوے۔

کھیتاں وِچّ ریت اتے مِٹّی بھاری ماترا وِچّ پَے گئی ہَے۔ سرکار نیں کِساناں نُۄں ریتا ویچݨ دی آگِیا دے دِتّی ہَے۔ ہاڑھی دی بِجائی شُرُۄ ہۄݨ وِچّ کیول اِکّ مہِینا رہِ گِیا ہَے۔ کی کِسان اِس سمیں ریتا ویچ سکݨگے؟ جِتھّے مِٹّی بھر گئی ہَے٬ اُنہاں کھیتاں دی سُدھائی وِچّ سرکار نُۄں سہائِتا کرنی چاہِیدی ہَے۔ جیکر اِکلّے اِکلّے وِئکتی٬ جِسدے ڈںگّر ہڑھ گئے٬ اُنہاں نُۄں ڈںگّر لَے کے دے رہے ہن اتے جِسدا ٹرَیکٹر ہڑھ گِیا٬ اُس نُۄں ٹْرَیکٹر دِتّا جا رِہا ہَے٬ جِسدا گھر ڈھہِ گِیا اُسدا گھر بݨائِیا جا رِہا تاں کی سرکاراں٬ جِنہاں کۄل اتھاہ وسِیلے ہن٬ اِس پاسے یتن نہِیں کر سکدِییاں؟ کِسان انّداتا ہَے۔ اِس سمیں اُہ سںکّٹ وِچّ ہَے۔ اُسدی سہائِتا کرنی ذرُۄری ہَے۔

کݨک دی بِجائی دا سماں آ رِہا ہَے۔ کݨک پںجّاب دی مُکھّ فسل ہَے۔ اِسدا بِیج آم کرکے کِسان نیں پِچھلی پھسل دا سامبھِیا ہُںدّا ہَے۔ ہُݨ ہڑھ نال جِتھّے گھراں وِچّ پاݨی بھر گِیا ہَے٬ مکان ڈھہِ گئے ہن٬ اُتھّے بِیج وی کھراب ہۄئِیا ہۄویگا۔ سرکار نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ ڈھُکوِییاں کِسماں دا بِیج کِساناں نُۄں رِیائِتی کِیمت اُتّے دِتّا جاوے۔ اِہ ذِمّیواری کھیتِیباڑی وِبھاگ اتے کھیتی یُۄنِیورسِٹی دی لائی جا سکدی ہَے۔ کھیتی وِبھاگ اتے کھیتی یُۄنِیورسِٹی نُۄں ہڑھ پْربھاوِت کھیتاں دے سرویکھݨ کرکے کِسان نُۄں اِس ستھِتی وِچّ کِویں بِجائی کِیتی جا سکدی ہَے٬ اِس بارے سلاہ دیݨی چاہِیدی ہَے تاں جۄ کۄئی کھیت فسل تۄں بگَیر ناں رہِ سکے۔ جیکر بِجائی ناں ہۄئی تاں اِس گھاٹے دی مار نیں بہُتے کِساناں نُۄں ہمیشا لئی کرذائی کر دیݨا ہَے۔ کھیتی یُۄنِیورسِٹی دے سیوا مُکت ادھِیاپکاں نیں ’کے وی کے‘ راہِیں کݨک دے بِیج دا پْربںدھّ کِیتا ہَے۔ اِسدا لاہا لَیݨا چاہِیدا ہَے۔

ہُݨ ہڑھاں بارے وِچار کرِیئے۔ ہڑھ اتے پںجّاب دا بہُت پُراݨا رِشتا ہَے۔ پہاڑاں دے دامن وِچّ ہۄݨ کرکے اُتھّۄں دے مِیںہ دا پاݨی سارا پںجّاب رستے ہی سمُںدّر وِچّ جاںدا ہَے۔ اِسے کرکے پںجّاب وِچّ سَیںکڑے درِیا٬ چۄء٬ بیئیِیاں٬ برساتی نالھے٬ سُیاںہ٬ کھڑاں اتے کھالے ہن۔ دُیابا اتے ماجھا اِنہاں وِچّ آئے ہڑھاں دی مار ہمیشا جھلّدے آئے ہن۔ ہُشِیارپُر وِچّ اِنے وِچّۄں سن کِہ بہُتی دھرتی اِنہاں دی مار ہیٹھ آ جاںدی سی۔ باکی ذِلہِیاں وِچّ چۄکھی دھرتی اِنہاں دی مار جھلّدی سی۔ پاݨی دی بہُتات کارن اِسے اِلاکے وِچّ سیم دی مار وی پَیںدی سی۔ اِسے کرکے اِس کھِتّے دے لۄک وِدِّیا وِچّ اگّے سن تاں جۄ کۄئی نَۄکری مِل سکے۔ نوِیںیاں بستِییاں وسائُݨ جاں وِدیشاں وِچّ جاݨ والے وی اِسے اِلاکے دے مۄہری سن۔ بیئیِںیاں اتے چۄیاں دے ہڑھاں نُۄں میری اُمر والِیاں ذرُۄر دیکھِیا ہۄویگا۔ ساڈے پِںڈّ لاگِئۄں بیئیِں لںگھّدی سی۔ ہائی سکُۄل بیئیِں تۄں پارلے پِںڈّ وِچّ سی۔ جدۄں بیئیِں وِچّ ہڑھ آ جاݨا تاں کئی کئی دِن سکُۄلۄں چھُٹّی کرنی پَیںدی سی۔ آم دِناں دِناں وِچّ وی بیئیِں دے لاگے سِیراں پھُٹّدِییاں رہِںدِّییاں سن٬ اِس کرکے ہمیشا جُتّی لاہ کے لںگھّݨا پَیںدا سی۔ اُدۄں مِیںہ وی بہُت پَیںدے سن٬ جِس ترہاں اِس وار ہۄئِیا۔ ہفتا ہفتا جھڑی لگّی رہِںدّی سی۔ بیئیِں وِچّ ہہڑ اتے سارے کھالے راہ پاݨی نال بھر جاݨے۔ اِہ اکھاݨ سی “وِیروار دی جھڑی٬ ناں کۄٹھا ناں کڑی۔” کچّے کۄٹھے چۄݨ لگّ پَیںدے٬ کںدھّاں ڈھہِ جاںدِییاں سن۔ پِںڈّ والِیاں کھواجا دیوتا نُۄں کھُش کرن لئی پاݨی دے وِچّ جا کے بکّرے دی بلی دیݨی اتے دلِییا وںڈّݨا۔ وِچّۄ وِچّ تاں چِٹّے دِن اچانک پاݨی آ جاںدا سی۔ کھیتاں وِچّ کمّ کرن گئے لۄکِیں دۄ دۄ دِن باہر رہِݨ لئی مذبُۄت ہۄ جاںدے سن۔ سڑکاں اُتّے پُل نہِیں سن۔ ہڑھ نال دۄویں پاسے لۄکِیں رُک جاںدے سن تے واپس گھراں نُۄں مُڑنا پَیںدا سی۔ کۄئی کۄئی تکڑے بلداں والا کِسان٬ گڈّا جۄڑ لۄکاں نُۄں پار لگھائُںدا سی۔

دُۄجے سںسّار یُدھّ پِچھّۄں دیش نُۄں اناج دی گھاٹ دا ساہمݨا کرنا پَے رِہا سی۔ اںگّریذ سرکار جاݨدی سی کِہ پںجّاب ہی اِس گھاٹ نُۄں پُۄرا کر سکدا ہَے۔ سُۄبے وِچّ ہڑھاں اتے سیم دی رۄکتھام لئی کئی پْرۄگرام اُلِیکے گئے پر کۄئی سفلتا ناں مِلی۔ چۄیاں وِچّ آئے پہِلے ہڑھ نال ہی سارے لائے رُکھّ رُڑھ گئے۔ پںجّاب دی کھُشکِسمتی کِہ اُدۄں پںجّاب کۄل اِکّ پڑھِیا لِکھِیا٬ سُۄجھوان اتے دُۄر اںدّیش نیتا سی۔ سردار پْرتاپ سِںگھّ کَیرۄں نیں پہِلاں وِکاس مںتّری تے مُڑ مُکھّ مںتّری ہُںدّے ہۄئے پںجّاب دے وِکاس نُۄں سِکھراں اُتّے پہُںچّائِیا اتے پںجّاب نُۄں دیش دا سبھ تۄں ودھّ وِکسِت سُۄبا بݨائِیا۔ سارے سںسّار وِچّ اِسدی چرچا ہۄئی کِہ اُہ سُۄبا٬ جِسنے 1947 وِچّ وںڈّ دا سںتّاپ بھۄگِیا سی٬ کِویں کُجھ سالاں وِچّ ہی وِکاس دِییاں سِکھراں نُۄں چھُۄہ سکدا ہَے۔ دیش دے اتے وِدیشی ماہِراں نیں کارناں دی گھۄکھ کِیتی اتے کِتاباں لِکھِییاں۔ ہڑھاں نُۄں رۄکݨا اتے سیم نُۄں دُۄر کرن دی چِݨَۄتی اُنہاں ماہِراں اگّے رکھّی۔ شْری ہربںسّ لال اُپّل نیں سُۄبے دے چۄیاں اتے ندِییاں نُۄں کابُۄ کرن دی اِکّ سکِیم تِیار کِیتی۔ اُہ اُدۄں سْری امّْرِتسر ستھِت سِںچّائی٬ بھُۄمی سُدھار کھۄج سںسّتھا دے ڈائِرَیکٹر سن۔ اُنہاں بھاویں رسائِݨِک وِگِیان دی پڑھائی کِیتی سی پر اُہ مَۄجُۄدا ستھِتی سمجھ سکے۔ سرکار نیں اُنہاں نُۄں کمّ کرن دی مںذُّۄری دے دِتّی۔ اُپّل ساہِب نیں پہِلا کارج ہُشِیارپُر ذِلہے دے چۄیاں نُۄں کابُۄ کرن دا کِیتا۔ اِس ذِلہے دی کۄئی 40% دھرتی اِنہاں چۄیاں نیں کھراب کِیتی ہۄئی سی۔ دھرتی وِچّۄں پاݨی دی سِیراں پھُٹّدِییاں رہِںدِّییاں سن۔ شائِد اِسے کرکے اِس اِلاکے نُۄں سِیرۄوال آکھدے ہن۔ اُسنے سیم دے اِلاج لئی وی کانُۄںوال چھمبھّ نُۄں چُݨِیا اتے 1960 وِچّ اِتھّۄں سیم کھتم کِیتی۔ اُس ولّۄں لگبھگ سارے ندی نالِیاں نُۄں کابُۄ کرن دا یتن کِیتا گِیا۔ کیول ستلُج اتے وِیاس وِچّۄں 105218 ہَیکیٹر دھرتی واہی ہیٹھ آئُݨ لگّی۔ ستلُج درِیا اُتّے اُسنے اکتُۄبر 1962 وِچّ کمّ شُرُۄ کِیتا۔ اُسنے سبھ تۄں پہِلاں اِہ اںدّاذا لائِیا کِہ برسات دے دِناں وِچّ درِیا اںدّر ودھّ تۄں ودھّ کِنّا پاݨی آ سکدا ہَے٬ تاں جۄ اُسدے پٹّ دی چۄڑائی اُنّی چھڈّی جا سکے۔ درِیا دے دۄویں پاسِیں تِنّ تۄں پںجّ مِیٹر اُچّی پٹڑی بݨائی گئی۔ اِہ کارج دۄ سال بھاو اکتُۄبر 1964 وِچّ پُۄرا ہۄ گِیا۔ اُس سمیں اِس پْراجَیکٹ اُتّے کۄئی 80 کرۄڑ رُپئے کھرچ آئے سن۔ اِںجھ ستلُج دی تباہی تۄں اِسدی مار والے کھیتر نُۄں بچائِیا گِیا۔ اِکلّے ستلُج درِیا دے کںڈھّے پٹڑی بݨائُݨ نال کۄئی 80 ہذار ہَیکٹر دھرتی واہی لئی پْراپت ہۄئی۔ لاڈۄوال (لُدھِیاݨا) والا سرکاری پھارم اِسے دھرتی دا ہِسّا ہَے۔ اِسے ترہاں اُسنے وِیاس اتے ہۄر مُکھّ ندِییاں دی سُدھائی کِیتی۔ اجِہا کِیتِیاں بہُت سارے اِلاکِیاں وِچّۄں سیم ہٹ گئی۔ رہِںدّی کسر ٹِئۄُبوَیلاں نیں پُۄری کر دِتّی۔

جیکر وِچارِیا جاوے کِہ کئی سالاں پِچھّۄں مُڑ ہڑھ کِئۄں آئے ہن؟ اِکّ تاں کُدرتی کُرۄپی ہَے٬ جدۄں پہاڑاں اُتّے بہُت ذِیادا مِیںہ پَیںدا ہَے تاں پاݨی دی مار پَیںدی ہَے۔ دُۄجا سرکاری لاپرواہی وی ہَے۔ اِہ آم دیکھِیا گِیا ہَے کِہ جدۄں وی کۄئی نوِیں سکِیم لاگُۄ ہُںدّی ہَے٬ کُجھ سال اُس اُتّے بہُت ہی گرمجۄشی نال کمّ ہُںدّا ہَے٬ مُڑ دھِیان گھٹ جاںدا ہَے۔ اِہۄ ہال اِتھّے وی ہۄئِیا ہَے۔ کُجھ سال ہڑھ نہِیں آئے تاں سمبّںدھِّت مہِکمے اویسلے ہۄ گئے۔ سرکار ولّۄں ہر سال ہڑھاں دی رۄکتھام لئی رکم رکھّی جاںدی ہَے۔ سمبّںدھِّت مہِکمے دی ذِمّیواری بݨدی ہَے کِہ ساری پٹڑی دا نِرِیکھݨ کِیتا جاوے۔ جِتھّے وی کمذۄری نذر آوے٬ اُس نُۄں سُدھارِیا جاوے کِئُںکِہ اِہ ساری پٹڑی مِٹّی دی ہی بݨی ہۄئی ہَے۔ درِیا وِچّۄں ریت اتے بجری کڈھّݨ لئی ٹرکّ ٹرالِییاں جاںدے ہن۔ کُدرتی ہَے کِہ اُہ آپݨے لئی پٹڑی وِچّ راہ بݨائُںدے ہۄݨگے۔ کی اِنہاں راہاں نُۄں مُڑ چںگّی ترہاں بںدّ کِیتا گِیا جاں اِتھّے پکّے اتے اُچّے راہ بݨائے گئے ہن۔ کئی تھاںوِیں درِیا وِچّ فسلاں اتے سبذِییاں دی کاشت ہُںدّی ہَے۔ اِنہاں نُۄں کھاݨ چُۄہے وی آئُںدے ہن۔ اِہ چُۄہے آپݨِییاں کھُڈّاں پٹڑِییاں وِچّ وی بݨائُںدے ہۄݨگے۔ درِیا وِچّ کھڑھا کماد وی پاݨی لئی رُکاوٹ بݨیگا۔ سمیں دے بِیتݨ نال رُکھّ اُگّ آئے ہن تے اُہ وڈّے وی ہۄ گئے ہن۔ اِس پاسے وی دھِیان نہِیں دِتّا جاںدا ہَے۔ گُستاکھی مُیاف٬ پھںڈّ ذرُۄر کھرچ ہۄ جاںدے ہن تے کئی وار مُرمّت کیول کاگذاں تک ہی سِیمِت رہِ جاںدی ہَے۔ منریگا دے پھںڈّ وی اِس کارج لئی ورتے جا سکدے ہن۔ پٹڑی بݨِیا سٹھّ سال ہۄ گئے ہن۔ اِنے سمیں وِچّ تاں اِس نُۄں اُچّا کرکے پکّا کِیتا جا سکدا سی۔ پکّی پٹڑی اُتّۄں جیکر پاݨی اُچھّل وی جاوے تاں اُس نُۄں سامبھِیا جا سکدا ہَے۔

پںجّابِییاں وِچّ سیوا دی بھاونا ہَے٬ اُہ ہر مُسِیبت سمیں اگّے ودھ کے دُکھِییاں دی باںہ پھڑدے ہن۔ پر کُجھ اجِہے وی ہن جِہڑے اِس مُسِیبت دا لابھ لَیݨ دا یتن کردے ہن۔ پْربھاوِت ذِلہِیاں دے ڈِپٹی کمِشنر اِس وار آپ اگّے ہۄ کے راہت دا کارج کر رہے ہن۔ اُنہاں نُۄں بینتی ہَے اِس پاسِئۄں وِہلے ہۄ کے پٹڑِییاں دا نِرِیکھݨ کرۄ اتے آپݨے ساہمݨے اِنہاں دی مُرمّت کروائۄ کِئُںکِہ کئی وار جدۄں مُسِیبت ٹل جاںدی ہَے تاں اسِیں آرام نال بَیٹھ جاںدے ہاں اتے بھوِکھّ وِچّ اجِہا ناں ہۄوے٬ اُس بارے سۄچدے نہِیں ہاں۔ ڈَیماں دے پْربںدھّکاں نُۄں وی بینتی ہَے کِہ مئی جُۄن وِچّ پاݨی پُۄرا چھڈِّیا جاوے۔ مئی وِچّ نرمے دی بِجائی اتے جُۄن وِچّ جھۄنے دی لُیائی ودھِییا ہۄ جاویگی اتے ڈَیم وِچّ برسات دے پاݨی لئی تھاں بݨ جاویگی۔ جدۄں پتا لگّے کِہ برسات بہُت ہۄ رہی ہَے تاں ہڑھ گیٹ اُدۄں ہی ناں کھۄلہے جاݨ جدۄں پاݨی کھترے دے نِشان نُۄں ٹپّ جاوے سگۄں تھۄڑھی مِکدار وِچّ پاݨی چھڈّ دیݨا چاہِیدا ہَے۔ اچانک سارے گیٹ کھۄلہݨ نال ہی ہڑھ آئُںدے ہن۔ پِںڈّاں دے لۄک بِناں کسُۄر تۄں سذا بھُگتدے ہن۔ کئی ورہے لگّ جاںدے مُڑ گڈّی لِیہے آئُںدِیاں۔ پھَیسلے کردے سمیں کائِدے کانُۄن تۄں ودھّ لۄکاں دا دھِیان رکھّݨا چاہِیدا ہَے۔ کانُۄن وی تاں لۄک بھلائی وی ہی بݨدے ہن۔ اِنہاں کارن کِسے دی تباہی ہۄوے٬ اِہ جائِذ نہِیں ہَے۔

* * * * *