نشئی وِئکتی آپݨی ذِںدّگی٬ آپݨا بھوِکھّ نشِیاں دی پُۄرتی لئی داء ’تے لا دِںدّا ہَے۔ اُہدے ساہمݨے رِشتِیاں دی کۄئی مہتّتا نہِیں ہُںدّی۔ نشا ناں مِلݨ جاں تۄڑ لگّݨ دی ستھِتی وِچّ اُہنُۄں آپݨے کھُۄن دے رِشتے وی وِہُ واںگ لگّدے ہن۔ پتنی دی کُٹّمار٬ ماں-پِئۄ دی بیئِذّتی اتے اَۄلاد دی ذِںدّگی نال کھِلواڑ کرن لگِّیا نشئی نُۄں کۄئی بھَیء جاں چِںتّا نہِیں ہُںدّی۔ نشا مُکت سماج سِرجݨ دے سںکّلپ نال چلدِیاں مَینُۄں اجِہے انیکاں کیساں نال ساہمݨا کرنا پِیا ہَے۔

اِکّ 65 کُ سالاں دا بذُرگ نشا مُکت ہۄݨ لئی آئِیا۔ اُہ اِکلّا ہی آئِیا سی٬ پرِوار دا کۄئی مَیمبر اُسدے نال نہِیں سی آئِیا۔ مَیں بذُرگ نُۄں آدر نال کُرسی ’تے بِٹھا کے پُچھِّیا٬ “تُہانُۄں اِس اُمر وِچّ نشا چھڈّݨ دا کھِیال کِویں آ گِیا؟ اَیدُۄں پہِلاں کِئۄں نہِیں نشا چھڈِّیا؟” اُہدا سںکھّیپ جِہا جواب سی٬ “بس جی٬ جدۄں جاگۄ اُدۄں ہی سویرا ہُںدّا ہَے۔ مَینُۄں سُرت ہی ہُݨ آئی ہَے۔ پر ہُݨ مَیں آپݨا اِس کۄہڑ دا پھستا ہر ہالات وِچّ وڈھّݨا ہَے۔”

بذُرگ دی دْرِڑھ اِچھّا شکتی دیکھ کے اُس نُۄں نشا مُکت کرن لئی داکھل کر لِیا۔ جدۄں اُسدے گھر دا تھہُ-ٹِکاݨا پُچھِّیا تاں اُہدا سںکھّیپ جِہا جواب سی٬ “پِچھّا تاں میرا مۄگے دے نیڑے اِکّ پِںڈّ دا ہَے٬ پر مَیں پِچھلے 20 سالاں تۄں سماݨے لاگے اِکّ ذِمِیںدار کۄل رہِ رِہا ہاں۔ تُسِیں اُنہاں دا پتا لِکھ لوۄ۔”

کاگذی کاروائی مُکمّل کرن تۄں بائد اُس نُۄں وارڈ وِچّ بھیج دِتّا گِیا۔ اُس سمیں بذُرگ نیں آپݨے اتِیت سمبّںدھّی چُپّ ہی وٹّی رکھّی۔

کُجھ ہی دِناں وِچّ بذُرگ دُۄجے مرِیذاں نال رچ-مِچ گِیا۔ اُمر دے لِہاذ نال دُۄجے نشئی مرِیذ اتے سٹاپھ اُس دی کدر کردا سی۔ اُہ سبھ دا ’بابا جی‘ بݨ گِیا۔ بابے والے کرم وی اُہ نِبھائُݨ لگّ پِیا۔ سویرے چھیتی اُٹھّ کے اِشنان کرنا٬ پاٹھ کرنا اتے آلے دُیالے دی سپھائی کرنی اُہدا نِتّ نیم سی۔ اکسر دُۄجے داخل نشئی مرِیذاں نُۄں سمجھائُںدِیاں اُہ کہِںدّا سی٬ “آپاں اِتھّے مُۄںگی لَیݨ تاں آئے نہِیں٬ جِس مکسد واستے آئے ہاں٬ اُہ ہَے نشا چھڈّݨ دا۔ تُسِیں مَیتھۄں اُمر وِچّ بہُت چھۄٹے اۄں٬ میری گلّ پلّے بنّہ لوۄ۔ نشئی نُۄں کۄئی ڈیلِیاں وٹّے نہِیں سِیاݨدا۔ پرِوار دے مَیمبر٬ رِشتیدار آںڈھ-گُیاںڈھ سبھ نشئی نُۄں نفرت کردے نیں۔ اِتھّۄں تک کِہ نشئی نُۄں کۄئی رِشتیدار وی گھر واڑ کے کھُش نہِیں ہُںدّا۔ اگلے کہِںدّے نیں کِتے نشے دا جھسّ پُۄرا کرن لئی گھر دا سمان ہی چۄری کرکے ناں لَے جاوے۔ گھر دا مُکھی نُۄںہاں-دھِییاں نُۄں وار وار ٹۄک کے کہِںدّا ہَے٬ “آپݨے پرس سمبھّال کے رکھّۄ٬ اِہدا کۄئی پتا نہِیں کدۄں سمان کڈھّ کے تِتّر ہۄ جاوے۔”

پھِر تھۄڑھا جِہا رُک کے اُہ دانِیاں واںگ پھِر اگلی گلّ چھُہ لَیںدا٬ “دِل ’تے ہتھّ رکھّ کے سۄچۄ٬ آپاں ناں تاں چںگّے پتی ہی بݨ سکے ہاں٬ ناں چںگّے پُتّ اتے ناں ہی چںگّے باپ۔ بسّ چارے پاسِئۄں تۄہے تۄہے ہی کروائی ہَے۔ آپاں نُۄں ہُݨ آپݨے آپ نُۄں سُدھارن دا مَۄکا مِلِئَے٬ سٹاپھ وی ودھِیئَے٬ ڈائِرَیکٹر گھر دے مَیمبراں واںگ تِہُ کردا ہَے۔ آپݨا پُۄرا کھِیال رکھّدا ہَے۔ بھلا آپاں تۄں اُہ کی آس رکھّدا ہَے؟ اِہۄ چاہُںدّا ہَے اُہ تاں بئی آپاں نشا چھڈّ کے چںگّے بںدّے بݨِیئے۔ بتھیرا کُجھ گُیا لِیا آپاں نیں۔ ہُݨ نشا چھڈّ کے نیکی دے راہ ’تے چلِّیئے۔” اِںجھ اُہ بذُرگ نشا چھڈّݨ دے نال نال دُۄجے داخل نشئی مرِیذاں نُۄں سُچجّی اگوائی وی دے رِہا سی۔

شام نُۄں دۄ گھںٹّے یۄگا٬ مَیڈِیٹیشن اتے کَۄںسلِںگّ لئی مَیں داخل مرِیذاں نال گُذاردا سی۔ بذُرگ نُۄں داخل ہۄئِیاں وِیہ کُ دِن ہۄ گئے سن۔ اِس سمیں درمِیان ہی اُس نال اپݨتّ دا رِشتا کائِم ہۄ گِیا سی۔ اِکّ دِن شام دے سمیں یۄگ کِرِیاواں کروائُݨ اُپرںتّ مَیں کیہر سِںگھّ ناں دے اُس بذُرگ نال کُجھ اِدھّر اُدھّر دِییاں گلّاں کرن اُپرںتّ بڑی اپݨتّ نال پُچھِّیا٬ “کیہر سِیاں تُۄں آپݨا گھر-بار چھڈّ کے 20 سال بیگانے تھاں جاکے اِس اُمر وِچّ وی ہڈّ بھنّوِیں مِہنت کردا رِہا ہَیں۔ آکھر اِہۄ جِہی کِہڑی مجبُۄری سی کِہ تَینُۄں آپݨے پرِوار تۄں دُۄر رہِݨا پِیا؟”

میرا سوال سُݨکے اُہ بہُت ہی اُداس ہۄ گِیا۔ کُجھ دیر کھامۄش رِہا اتے پھِر کھامۄشی نُۄں تۄڑدِیاں اُسنے درد بھرے لہِجے وِچّ دسّݨا شُرُۄ کِیتا٬ “سر٬ اںدّاذن 20 سال تۄں مَیں آپݨے پرِوار نالۄں وِچھڑِیا ہۄئِیا ہاں۔ وِچھڑِیا وی آپݨے لچھّݨاں کرکے ہی۔ مَیں ذِمِیںدار پرِوار نال سمبّںدھِّت ہاں۔ ذمِین وی دۄ ڈھائی کِلّے ہَے۔ کھیتی کردِیاں ہی مَینُۄں پہِلاں ذردے دی لتّ لگّی اتے پھِر ہۄر ذِیادا ہڈّ بھنّوِیں مِہنت کرن دے مںتّو نال بھُکّی کھاݨ لگّ پِیا۔ کدے کدے اپھِیم وی کھا لَیںدا۔ شام نُۄں دارُۄ وی ڈپھّ لَیںدا۔ پتنی وی میرے نال کھیت وِچّ کمّ کروائُںدی۔ اِکّ مُںڈّا ہَے٬ اُہنُۄں اسِیں سکُۄل پڑھن پائِیا ہۄئِیا سی۔ پڑھن وِچّ وی اُہ لائِک مُںڈِّیاں وِچّۄں سی۔ میرے نشِیاں دی آدت کارن کھیتی دا کمّ گھاٹے وِچّ رہِݨ لگّ پِیا۔ جٹّ نُۄں پِںڈّ وِچّ دِہاڑی کرنی اَۄکھی ہَے۔ شرِیکاں مۄہرے ہتھّ ٹڈّݨے اتے اُہناں دے ہُکم انُسار کمّ کرنا بہُت مُشکِل ہَے۔ پھِر مَیں شہِر دِہاڑی کرن لگّ پِیا۔ اُتھّے جِہڑی دِہاڑی مِلدی٬ اُہدا مَیں نشا-پتّا کھرِید لَیںدا۔ سارا دِن ہڈّ بھنّوِیں مِہنت وی کردا اتے شام نُۄں کھالی جیب نال جدۄں گھر پُجّدا تاں گھروالی گھر دا کھرچ چلائُݨ لئی پَیسِیاں دی مںگّ کردی۔ ہر رۄذ کلیش رہِݨ لگّ پِیا۔ سچِّیں٬ مَیں آپݨے آپ نُۄں اُہناں ’تے بۄجھ جِہا مہِسُۄس کرن لگّ پِیا۔ اِکّ دۄ وار مرن دا وی وِچار آئِیا۔ پر اِہ کمّ مَیں نہِیں کِیتا … ...۔”

کیہر سِںگھّ کُجھ دیر چُپّ رِہا۔ سارے داخل مرِیذ وی بابے دی آپ بِیتی کہاݨی دھِیان سُݨ رہے سن۔ گلھا ساپھ کرکے اُس نیں گلّ نُۄں آگاہ تۄرِیا٬ “پھِر جی٬ اِکّ دِن مَیں شہِر دِہاڑی کرن گِیا۔ شہِرۄں بسّ پھڑ کے مَیں سماݨے پہُںچّ گِیا۔ دۄ چار دِن دی بھجّ دَۄڑ تۄں بائد سردار دے پھارم ’تے کمّ مِل گِیا۔ پھارم ’تے سارا دِن ہڈّ بھنّوِیں مِہنت کرن دے نال نال رات نُۄں پھارم دی راکھی وی کردا۔ بدلے وِچّ رۄٹی دے نال نال سردار میرے نشے دا پْربںدھّ وی کردا رِہا۔ بسّ جی٬ ذِںدّگی دے 20 سال مَیں نشِیاں دا گُلام بݨ کے گھرۄں بیگھر ہۄ گِیا۔ کئی وار گھر جاݨ نُۄں دِل وی کِیتا۔ پھِر سۄچدا٬ اُہناں ’تے جا کے پھِر بۄجھ کِویں بݨا؟ کھبرے مَینُۄں سامبھݨ وی کِہ ناں۔ ہُݨ تھۄڈے لڑ لگِّیاں۔ نشا تاں مَیں چھڈّݨا ہی ہَے٬ نشا چھڈّ کے پِںڈّ گیڑا ماراںگا۔ جے تاں اُنہاں نیں سامبھ لِیا تاں ٹھِیک اےَ٬ نہِیں پھِر تھۄڈے چرناں وِچّ آ کے اِتھّے سیوا کراںگا۔ پر ہُݨ باکی رہِںدّی ذِںدّگی نشِیاں دے لیکھے نہِیں لائُݨی۔”

کیہر سِںگھّ دی ذِںدّگی دے پنِّیاں نیں سبھ نُۄں اُداس کرن دے نال نال سۄچݨ لئی مجبُۄر وی کر دِتّا۔ دۄ تِنّ دِناں بائد اُہدے پِںڈّ دا تھہُ ٹِکاݨا پتا کرن اُپرںتّ اُس اِلاکے دے کِسے جاݨ پچھاݨ والے سجّݨ نُۄں اُہدی گھر دی ستھِتی دا پتا کرن لئی کِہا۔ اگلے دِن ہی سجّݨ دا ٹَیلِیپھۄن آ گِیا۔ اُسنے دسِّیا٬ “جِہڑا بذُرگ تھۄڈے کۄل داخل ہَے٬ اُہنے تاں نہِیں کۄئی گھر دا پھرذ نِبھائِیا پر اُہدا لڑکا بڑا سائۄُ اتے مِہنتی ہَے۔ بی.اے. کرکے کھیت وِچّ ہی ڈیئری پھارم اتے پۄلٹری پھارم کھۄلہِیا ہۄئِیا ہَے۔ چار پںجّ نَۄکر وی رکھّے ہۄئے نیں۔ اِسدی گھر والی وی ہالاں نرۄئی پئی ہَے۔ اِہ دۄ پۄتِیاں دا بابا وی ہَے۔”

نال ہی اُس شکھش نیں مَینُۄں بابے دے مُںڈّے دا مۄبائِل نمبّر وی بھیج دِتّا۔ کُجھ دِن بائد بابا بِلکُل نشا مُکت ہۄ گِیا۔ سٹاپھ ولّۄں اُس نُۄں وارڈ تۄں باہر کڈھّ کے چھۄٹِییاں مۄٹِییاں ذِمّیوارِییاں سمبھّال دِتِّییاں۔ کُجھ دِناں بائد مَیں بذُرگ دے پُتّ نال پھۄن ’تے سمپّرک کِیتا۔ اُہنُۄں اُہدے باپ سمبّںدھّی دسِّیا اتے نال ہی نشا مُکت ہۄݨ لئی اُسدے سںگھّرش سمبّںدھّی وی دسِّیا۔ مُںڈّے دا اگِّئۄں ہلِیمی بھرِیا جواب سی٬ “ساری اُمر میری ماں میرے باپُۄ دا نشا چھُڈوائُݨ لئی سِر تۄڑ یتن کردی رہی پر اِس نیں نشا نہِیں چھڈِّیا۔ سانُۄں چھڈّ کے تُر گِیا۔ خَیر٬ پِئۄ نیں پھرذ نہِیں نِبھائے٬ پر پُتّ آپݨے پھرذاں تۄں نہِیں بھجّدا۔ کلّہ نُۄں مَیں باپُۄ نُۄں لَیݨ آواںگا۔ میری بیبے وی نال آویگی۔”

اگلے دِن ماں پُتّ دۄنۄں ہی آپݨی کار وِچّ آ گئے۔ گھروالی دے ہتھّ پھڑ کے اُہ اتھّرُۄ وہائُںدا رِہا۔ پُتّ نُۄں جپھّی وِچّ لَیݨ سمیں وی اُسدے اتھّرُۄ ناں رُکے۔ مُیاپھی لئی شبد اُس دا ساتھ نہِیں سن دے رہے۔ بسّ٬ چھم چھم وہِںدّے اتھّرُۄ بہُت کُجھ کہِ رہے سن۔

پُتّ نیں پِئۄ نُۄں لِپھاپھا پھڑائُںدِیاں کِہا٬ “باپُۄ٬ اِس لپھاپھے وِچّ نواں کمِیذ پجاما اتے پگّ ہَے٬ اِہ پہِن لَے۔ پھِر چلدے ہاں پِںڈّ نُۄں۔”

نویں کپّڑے اتے پگّ بنّہ کے کیہر سِںگھّ دی دِکھّ ہۄر وی نِکھروِیں ہۄ گئی۔ جاݨ ویلے سٹاپھ نیں کیہر سِںگھّ دے گلّ وِچّ ہار پا کے اُہنُۄں آدر نال وِداء کِیتا۔

15 کُ دِناں بائد بذُرگ دا ٹَیلِیپھۄن آئِیا۔ اُہ بڑے اُتشاہ نال دسّ رِہا سی٬ “مَیں اتے گھروالی ہُݨ کھیت وِچّ رہِݨ لگّ پئے ہاں۔ گھںٹّا کُ سویرے واہِگُرُۄ دا ناں لَے کے پۄلٹری پھارم اتے ڈیئری پھارم دی دیکھ بھال کر لَیںدا ہاں۔ آتھݨے پۄتا پۄتی وی اِتھّے ہی آ جاںدے نیں۔ ذِںدّگی جِئۄُݨ دا نذارا ہی ہُݨ آئِئَے۔ اَیویں اَینے سال تاں نشِیاں دے وسّ پَیکے نرک ہی بھۄگِیا اےَ ...۔”

پھِر کیہر سِںگھّ کھِڑکھِڑا کے ہسّ پِیا۔ اُہدے ہاسے وِچّۄں ذِںدّگی جِئۄُݨ دا چاء ڈُلّہ ڈُلّہ پَیںدا سی۔

* * * * *