سڑک مُڑ کے اسِیں سِدھّے اُس سڑکے پَے گئے جِس ’تے دۄ کُ سَۄ گذ دی وِتھّ اُتے رَۄشنِییاں وِچ شاہتاج ہۄٹل چمک رِہا سی۔ سانُۄں کۄل دی تُرِیاں جاںدِیاں ویکھ کے اِک سٹھّ-ستّر سال دا بذُرگ پِچھّۄں کہِݨ لگّا٬ ‘’سردارۄ! کی ہال جے!’’
اسِیں پِچھّے مُڑ کے اُس نُۄں دُیا-سلام کِیتی تاں اُہ کہِݨ لگّا٬ ‘’تُسِیں اُدۄں جے ساڈے نال رل جاںدے تاں چںگّا سی۔ ساڈے بابے دا آکھا منّ جاںدے٬ کائِدے آذم دا٬ تاں اجّ اینے دُکھی ناں ہںُّدے…۔ ویکھ لۄ ہُݨ تُہاڈے نال کی پئی ہںُّدی اے…تے اُدھر کشمِیر ’چ کی کردے پئے نیں…۔‘’
اسِیں اُس دی گلّ نُۄں ہسّ کے ٹال دیݨا ہی ٹھِیک سمجھِیا اتے آپݨے راہ تُر پئے۔ دس-وِیہ کدم ہی اگّے گئے ہۄواںگے کِہ اِک پتلا جِہا نَۄجوان سلوار-کمِیذ پہِنی ہۄئی٬ ہتھّ وِچ سِگرٹ٬ پرلے پاسِئۄں سڑک پار کر کے ساڈے کۄل آئِیا۔
‘’جے تکلِیپھ ناں منّۄ تاں سڑکۄں پار ساڈی اخبار دا دفتر اے۔ تُسِیں اُتھۄں تک ساڈے نال چلّۄ! تُہاڈی تسوِیر لَیݨی ایں تے دۄ-چار گلّاں کرنِییاں نیں تُہاڈے نال پلِیذ!’’
اسِیں نذراں ہی نذراں وِچ اِک-دُۄجے ولّ ویکھِیا۔ کئی وار پاکِستان آئِیا ہۄݨ کرکے جگتار اِنہاں مسلِیاں دا میرے نالۄں ودھّ جاݨںُۄّ سی۔ اُہ مَینُۄں کہِݨ لگّا٬ ‘’کۄئی نہِیں٬ ہۄ چلدے آں۔‘’
سڑک پار کرکے اُہ نَۄجوان اِک گلی وِچلی اِمارت دی بیسمَیںٹ وِچ لَے وڑِیا۔ اںدّر مُرمّت دا کمّ چلّ رِہا سی۔ بجّری٬ سِیمِںٹّ تے ریتا کھِلرِیا ہۄئِیا سی۔
اگّے لںگھّ کے اسِیں دفتر لگدے اِک کمرے وِچ داخل ہۄئے۔ اُتھے تِنّ-چار آدمی بَیٹھے سن۔ اِک پاسے کمپِّئۄُٹر والا میذ سی۔ اُس نَۄجوان نیں سانُۄں اُتھے بَیٹھݨ لئی کِہا تے پھِر کَیمرے دا بںدّۄبست کرن تے کِسے ہۄر نُۄں بُلائُݨ لئی کمرے ’چۄں نِکل گِیا۔
تِنّ-چار مِںٹّ پِچھّۄں تِیہ کُ سال دا مدھرے کدّ دا اِک نَۄجوان آ کے کھالی کُرسی ’تے ساڈے ولّ مںُۄّہ کرکے بَیٹھ گِیا۔
‘’اسِیں اِک رۄذانا اخبار کڈھّدے آں۔…اِہ سارے پاکِستان وِچ جاںدَے…۔‘’
اُس نیں اخبار دا ناں ناں دسِّیا تے ناں ہی اسِیں پُچھّݨا چاہِیا۔ اُہ سانُۄں جتھے نال آئے بںدِّیاں ’چۄں گِݨ رِہا سی٬ ‘’ہر اخبار دا اِک اَیڈِیٹر ہںُّدَے…اَیڈِیٹر سمجھدے اۄ ناں کی ہںُّدَے؟‘’
مَیں اتے جگتار مُسکرائے۔ پھِر اُہ آپݨی کہِݨ لگّا٬ ‘’مَیں اِس اخبار دا اَیڈِیٹر ہاں…۔‘’
تاں کِہ اُس نُۄں آپݨی گلّبات کرن وِچ سہُۄلت رہے تے اُہ آپݨے ساہمݨے جُیاب دیݨ لئی بَیٹھے بںدِّیاں دے نِسچِت پدھّر تۄں جاݨُۄ ہۄ سکے٬ ڈا. جگتار نیں مُسکرائُںدِیاں کِہا٬ ‘’اسِیں دۄویں اَیجُۄکیشن دے شۄئبے نال تائلُکّ رکھّݨ والے بںدّے ہاں۔ دۄویں ہی پِیئَچ.ڈی. ہاں۔ پْرۄپھَیسر ہاں٬ لیکھک ہاں۔ تُسِیں آپݨی گلّ کھُلّہ کے کرۄ۔‘’
‘’اۄء…’’ اُہ وی اَیڈِیٹری والا رۄئہب چھڈّ کے کُرسی دی ڈھۄء نالۄں سِر چُکّ کے اگّے ہۄئِیا تے بڑے ادب نال ہال-چال پُچھّݨ لگّا۔
‘’اسِیں تُہاڈے تائسُرات چھاپݨا چاہںُّدے ہاں؟ ساڈے نال آپݨے خِیال ساںجھے کرۄ۔‘’
‘’تائسُرات تاں جمّ-جمّ چھاپۄ۔ پر جۄ اسِیں کہِیئے٬ اُہ ہی چھاپݨا۔ مَیں پہِلاں وی دس-پںدّراں وار پاکِستان آ چُکّا ہاں تے میرا تجربا ہَے جۄ اِںٹروِئۄُ ’چ بںدّا کہِںدّا ہَے٬ اُہ اِن-بِنّ نہِیں چھاپِیا جاںدا سگۄں چھاپݨ والا اُہدے وِچ من-مرذی دے ارتھ پا دِںدّا ہَے۔‘’
جگتار دی اِس گلّ ’تے مَیں اںدّرۄ-اںدّر خُش ہۄئِیا۔ مَینُۄں لگّا اِہ دسّ کے جگتار نیں اُس نُۄں اہِساس کروا دِتّا سی کِہ جِنہاں نال اُہ گلّ کردا پِیا ہَے٬ اُہ ’گھُگُّۄ-گھۄڑے‘ نہِیں سگۄں چیتنّ وِئکتی ہن تے پہِلی واری ہی پاکِستان نہِیں آئے۔ اُنہاں نُۄں گلّاں وِچ ورگلا کے اُہ آپݨی منمرذی دی گلّ نہِیں اکھوا سکدے۔
اَیڈِیٹر نیں ساڈے پاکِستان وِچ آئُݨ دا مکسد٬ اِتھۄں دے لۄکاں نال مِل کے پْراپت پْربھاو والے آم پُچھّے جاݨ والے سوالاں تۄں پِچھّۄں آپݨے مکسد دا سُیال پُچھِّیا٬ ‘’تُسِیں سانُۄں اِہ دسّۄ کِہ تُہاڈے سِکھّاں نال اُدھر ہِںدُّۄیاں دا سلُۄک کِہۄ جِہا ہَے۔‘’
‘’تُہاڈا اِہ سوال ٹھِیک نہِیں۔ اِس نُۄں درُسّت کرن دی لۄڑ ہَے؟‘’ جگتار نیں اُس نُۄں پَیراں ہیٹھۄں کڈھّ دِتّا۔ باکی بںدّے خامۄش بَیٹھے سُݨ رہے سن۔
جگتار دی گلّ سُݨ کے ڈَۄر-بھَۄر ہۄئے اَیڈِیٹر نُۄں جگتار نیں آپ ہی پَیراں سِر کِیتا٬ ‘’تُہاڈا سُیال اِہ ہۄݨا چاہِیدَے کِہ تُہاڈا سِکھّاں دا ہِںدُّۄیاں نال سلُۄک کِہۄ جِہا ہَے؟ کِئُںکِہ اُدھر پںجّاب وِچ سِکھّ اکسرِیئت وِچ ہن تے ہِںدُّۄ اکلِیئت وِچ ہن۔ اکسرِیئت دا اکلِیئت ولّ کی روئیِّیا جاں سلُۄک ہَے٬ سُیال اِہ بݨدَے۔‘’
چھِتھّا پِیا اَیڈِیٹر کہِݨ لگّا٬ ‘’چلۄ اِںج ہی سہی۔‘’
‘’ساڈا ہِںدُّۄیاں-سِکھّاں دا آپس وِچ بہُت نیڑلا بھائیِچارا تے پِیار ہَے۔ نِکّے مۄٹے من-مُٹاو تاں کِتھے نہِیں ہںُّدے۔ ساڈے تاں مُسلماناں نال وی برابر دا وِہار تے پِیار کِیتا جاںدا ہَے۔ جلںدھّر٬ امّْرِتسر تے لُدھِیاݨے وِچ مُسلمان بہُت وڈّی گِݨتی وِچ وسدے نیں۔ آپݨے اکِیدے مُتابک جِیون بسر کردے نیں۔ اُنہاں دِییاں آپݨِییاں مسجِداں نیں جِتھے اُہ نماذ ادا کردے نیں۔ اُنہاں نُۄں آپݨے مذہبی مُتبرک دِن منائُݨ دی آذادی ہَے۔ اُہ برابر دے شہِری نیں۔ اجے اِسے سال لُدھِیاݨے وِچ مُسلماناں نیں تاذِیئے کڈھّے نیں۔ ساڈے اُدھرلے پںجّاب وِچ اِہ ہالات نیں ہِںدُّۄیاں٬ سِکھّاں تے مُسلماناں دے۔‘’
جگتار دی اِہ گلّ سُݨ کے اُہ چُپّ کر گِیا۔ اسل وِچ بہُتے پاکِستانی سِکھّ یاترُۄیاں تۄں ہِںدُّۄیاں خِلاف کُجھ ناں کُجھ اُگلوائُݨا چاہںُّدے نیں۔ اُہ سِکھّاں نال ذِیادا نیڑ دِکھائُںدے نیں۔ شائِد اِس وِچ اُنہاں دا کۄئی نِہِت سوارتھ ہی ہۄوے۔
پھِر اُہ سہِج ہۄ کے کہِݨ لگّا٬ ‘’اِتھے پاکِستان وِچ تُہانُۄں کۄئی پریشانی تاں نہِیں ہۄئی۔‘’
اسِیں آپݨے اجّ دے ہی بڑے چںگّے تے سُکھاویں انُبھو اُس نال ساںجھے کِیتے۔
‘’کُجھ سال پہِلاں مَیں وی سہافِییاں (پتّرکاراں) دی اِک کانفرںسّ وِچ دِلّی گِیا ساں۔ اُتھے اِک سردار نِرںجّن سِںگھّ نیں۔ بہُت وڈّے ٹراںسپۄرٹر نیں۔ اُہ ساڈے میذبان سن۔ اُنہاں بہُت ساڈی سیوا کِیتی۔ جے کِتے مِلݨ تاں میری یاد دیݨی۔‘’
پھِر اُس نیں ٹِپّݨی کِیتی٬ ‘’تُہاڈے اُتھے ساڈے سہافِییا دے پِچھّے سی.آئی.ڈی. پھِردی رہِںدّی سی۔ ساڈے تُسِیں ایدھر ویکھِیا ہی ہَے٬ اِہۄ جِہا روئیِّیا نہِیں۔‘’
جگتار نیں پھِر جچواں جُیاب دِتّا٬ ‘’تُسِیں وی ساڈے سہافِییاں دے وِیذے نہِیں لائے۔ اسل وِچ سہافی بڑے تیذ چِیذ ہںُّدے نیں۔ تے سارِییاں سرکاراں اُنہاں تۄں ڈردِییاں نیں٬ اِس لئی اُنہاں دا کھاس کھِیال رکھّݨا ہی پَیںدا ہَے۔‘’
ہسّدِیاں ہۄئِیا جگتار آپݨی سِیٹ تۄں اُٹھِیا اتے اُنہاں نال ہتھّ مِلائُںدِیاں وِدا لئی۔