''سُݨائۄ ماسٹر شام سُںدّر جی! تُسِیں کِہڑے پاسے ہۄ کے سماجواد لِیائُݨ لئی یتن آرمبھّ کرۄںگے؟''

ماسٹر شام سُںدّر نیں ڈاکٹر دھرم سِںگھّ دے بۄلاں دا کۄئی اُتّر دیݨا اُچِت ناں سمجھِیا۔ اُس دے جھُرڑِییاں والے متھّے اُتے اِک تِئۄُڑی٬ نوِیں جھُرڑی بݨ کے اُبھر آئی۔ اُس ٹُٹّے ہۄئے سائیِکل دے پِچھّے لدّی پٹھِّیاں دی بھاری پںڈّ سمبھّالدے ہۄئے ذۄر دی پَیڈل مارن دی کۄشِش کِیتی۔ کۄشِش سائیِکل دا چین لتھّ جاݨ دی اسپھلتا دا رُۄپ دھار گئی۔ اُہ ڈِگّدا-ڈِگّدا مسِیں سمبھّلِیا۔

اُس نُۄں ڈاکٹر دھرم سِںگھّ اُتے خاہ-مخاہ پھِر گُسّا آ گِیا۔ اِہ سماجواد دا رَۄلا-رپّا جِہا اُہ کئی چِر تۄں سُݨدا آ رِہا سی۔ تے جِہڑی گلّ 'رَۄلا-رپّا' بݨ کے ہی رہِںدّی جا رہی سی٬ اُس بارے سُݨ کے اُہدے من دا سُیاد ہۄر وی کھراب ہۄ گِیا۔ سائیِکل نُۄں چین چڑھا کے اُہ پھِر تُر پِیا۔ کمذۄر بُڈھّا سرِیر مسِیں پٹھِّیاں دی پںڈّ سائِکل تے دھُۄہ رِہا سی۔ اُدھرۄں ہوا وی اگّۄں دی سی۔ سائیِکل وی اُس دا اُمرۄں ہاݨی لگّدا سی۔

پِںڈّ دی ستھّ وِچ وڑدِیاں اُس متھّے اُتے مُڑکا پُۄںجھِیا۔ ڈاکٹر دھرم سِںگھّ اُتے کْرِجھدا اُہ آپݨے نال اَۄکھا ہۄݨ لگّ پِیا۔ اکھے : ''سُݨائۄ ماسٹر شام سُںدّر جی!...''

اُس نُۄں ڈاکٹر ولۄں آپݨے اُتے کِیتے گئے وِئںگّ نالۄں بہُتا گُسّا اِس گلّ دا آئِیا کِہ اُس نیں اُہنُۄں ماسٹر شام سُںدّر جی!' کِئۄں کِہا سی!

'شام سُںدّر...' اُہ آپ ہی بُڑبُڑائِیا۔ آپݨے ناں بارے سۄچدِیاں اُس نُۄں کدی وی 'شام مُراری کْرِشن بھگوان' دی سُںدّرتا چیتے نہِیں سی آئی۔ سگۄں ڈُبّدا ہۄئِیا سُۄرج چیتے آ جاںدا سی۔ 'شام سُںدّر!' اُس پھِر کِہا تے پچھّم دی بُکّل وِچ وڑدے جاںدے سُۄرج ولّ تکِّیا۔ اِہ پَیںدی جا رہی 'شام' اُس نُۄں کدی 'سُںدّر' نہِیں سی لگّی۔ تے اُس نُۄں آپ سمجھ نہِیں سی آئُںدی کِہ اُہ کِئۄں آپݨے ناں نُۄں 'شام' نال تُلنا دیںدا سی۔ اُس نُۄں رہِ-رہِ کے اَیویں ہی کْرۄدھ آئُںدا کِہ اُس دا اِہ ناں کِئۄں ہَے۔ تے گُسّے وِچ اُہ مُگل شہِنشاہ جہاںگِیر ورگِییاں مُچھّاں نُۄں دںدّ نال ٹُکّݨ لگّ پَیںدا۔

ہر 'شام' اُس نُۄں 'سُںدّر' نہِیں بھدّی لگّدی سی۔ ساری اُمر پہِلاں ماسٹری کِیتی۔ ہُݨ کَۄم تے اُسرئیِئے نیں سَۄ سِپھارشاں پا کے٬ پیٹ پالݨ لئی٬ پںجّ مِیل دُۄر اِک براںچ دا ڈاککھانا لِیا سی۔ سویرے پںجّ مِیل جاںدا۔ تِنّاں پِںڈّاں دی ڈاک گھر-گھر وںڈّدا۔ شام نُۄں گاں تے وچھّے جۄگے راہ وِچ مُلّ لئے پٹھِّیاں دی پںڈّ ٹُٹّے سائیِکل اُتے پِںڈّ لِیائُںدا۔ پِںڈّ پہُںچّدِیاں رات پَے رہی ہُںدّی۔ اُہدا بُڈھّا کمذۄر سرِیر تھکیویں نال چُۄر ہۄئِیا ہُںدّا۔ پھِر پٹھّے کُتر کے گاں نُۄں پائُݨے۔ اِںج اُس دی ساری دِہاڑی رُجھیویں وِچ لںگھّدی تے شام پَے جاںدی۔ اُہ مہِسُۄس کردا کِہ اُس دے کمذۄر ہُںدّے جا رہے بُڈھّے سرِیر لئی اِہ کمّ ذِیادا سی۔ آپس وِچ دۄ-دۄ مِیلاں دی وِتھّ والے تِنّاں پِںڈّاں دی ڈاک وںڈّݨی۔ ساری دِہاڑی کیول چالی رُپئیِیاں پِچھّے سئیِکل چلائُںدے رہِݨا۔ پر اِہ تاں پیٹ دا سُیال سی۔ جِسدے جواب وِچ اُس دے بُڈھّڑ سرِیر نُۄں اِہ اَۄکھِیائی جھلّݨی ہی پَے رہی سی۔ پر اِںج شام نُۄں تھکیویں وِچ چُۄر ہۄئے نُۄں جدۄں اُس نُۄں آپݨا ناں چیتے آ جاںدا تاں اُس دا جِیء کردا٬ اُہدی ماں کۄل ہۄوے تے اُہ اُس نُۄں پُچھّے کِہ اُس نیں کِیہدے کۄلۄں پُچھّ کے اُہدا اِہ ناں رکھِّیا سی۔

اُہ سائِکل تۄں اُترِیا۔ کھلۄ کے لکّ نُۄں سِدھّا کِیتا تے اںگّڑائی بھرن دی کۄشِش کِیتی۔ لکّ وِچۄں چِیس نِکلی تے اُہ سارے دا سارا جِویں اِکٹھّا ہۄ گِیا۔ متھّے اُتے تریلی آ گئی۔ اُس دی ذِںدّگی دی 'شام' وی کِنّی 'سُںدّر' سی! تے اَیویں اُس نُۄں آپݨے ناں نال پھِر گُسّا آ گِیا۔ اِہ بھلا کۄئی گلّ وی سی۔

اُس دُۄرۄں ویکھِیا٬ اُہدے گھر دی ڈِئۄُڈھی اُتے چرکھے والا تِرںگّا کاںگرسی جھںڈّا لہِرا رِہا سی۔ اُس نُۄں راہ وِچ مِلے ڈاکٹر دھرم سِںگھّ دا وِئںگّ چیتے آ گِیا۔ ہُݨے ہُݨے دیش دی ہاکم پارٹی وِچ دۄ دھڑے بݨے سن۔ تے ڈاکٹر اُس نُۄں پُچھّ رِہا سی کِہ اُہ کِہڑے دھڑے نال شامل ہۄ کے سماجواد لِیاویگا۔ اُس نیں آپݨے گھسے ہۄئے کپّڑِیاں٬ ٹُٹّے سائیِکل تے اُس پِچھّے پٹھِّیاں دی پںڈّ نُۄں تکِّیا۔ اُمر دا باہٹھواں سال چیتے آئِیا۔ تے اُہ سماجواد بارے سۄچ کے اَیویں ہی مُسکرا پِیا۔ ڈِئۄُڈھی اُتے تِرںگّا جھُلّ رِہا سی۔

گھر پہُںچّ کے اُس نیں ڈِئۄُڈھی وِچ سائیِکل تۄں پٹھِّیاں دی پںڈّ اُتاری۔ سائیِکل کںدھّ نال لائِیا۔ لکّ تے گۄڈِیاں وِچۄں اِکٹھّی پِیڑ نِکلی۔ اُس ہتھّ لا کے ویکھِیا٬ گۄڈے سُجّے ہۄئے لگّدے سن۔ اِک چھِݨ لئی اُس دے من وِچ مر جاݨ دا وِچار آئِیا٬ ''ماڑے نُۄں مَۄت وی کِتھّے!'' اُس آپݨے آپ نُۄں کِہا 'اِہ وی سالے تگڑِیاں نُۄں پھٹّ دیݨی آئُںدی اے۔ چلۄ جی ہارٹ پھیلہ ہۄ گِیا تے اَۄہ گئے۔ ساڈا ہارٹ وی خبرے کاہدا اے جِہڑا پھیلہ نہِیں ہُںدّا۔ سۄچدا سۄچدا اُہ اُچی ہُںگّار پِیا 'ساڈے تاں مُںڈّے ہی پھیلہ ہُںدّے نیں۔' اُس نُۄں چھۄٹے مُںڈّے چرن داس دا کھِیال آ گِیا٬ جِہڑا تِنّ وار دسوِیں 'چۄں پھیلہ ہۄئِیا سی تے ہُݨ بِجلی دے مہِکمے وِچ کھمبھّے گڈّݨ وِچ 'بھرتی' ہۄ گِیا سی۔

وِہڑے وِچ دی ہُںدّا اُہ سِدھّا اںدّر لںگھّ گِیا۔ چَۄںکے وِچ وڈّی دھی سُشما تے اُس دی ماں بَیٹھِییاں ہۄئیِیاں سن۔ وڈّے لڑکے دھرمپال دی وِدھوا نلکے لاگے بَیٹھی کۄئی کپّڑا دھۄ رہی سی۔ کِسے ولّ وی ویکھ کے اُہدے من نُۄں کۄئی کھُشی نہِیں ہۄئی۔ کمرے اںدّر وڑدِیاں ہی اُہ مںجّے اُتے 'دھہِ' کرکے ڈِگّ پِیا۔ درواذے وِچۄں ویکھِیا٬ باہر ڈِئُڈھی اُتے جھُلّدا تِرںگّا دِس رِہا سی۔ اُدھرۄں دھِیان پرتا کے اُس نیں اںگِّیٹھی ولّ تکِّیا٬ دھرمپال دی پھۄٹۄ کۄل شہِید بھگت سِںگھّ دی گھسمَیلی تسوِیر پھریم کِیتی پئی سی تے اُس دِییاں اکھّاں اگّۄں اُہ دْرِش گُذر گِیا۔

... اُس نُۄں چںگّی ترہاں چیتے سی۔ اُہ اُدۄں کسُۄر پڑھدے سن۔ اںگّریذ وائِسرائے لاہَۄر آ رِہا سی۔ ہۄرناں سکُۄلاں واںگ اُہناں دے سکُۄل دے وِدِیارتھی وی سکائۄُٹاں دے رُۄپ وِچ وائِسرائے دے سواگت لئی لاہَۄر گئے سن۔ بڑا وڈّا جلُۄس سی۔ وِدِیارتھِییاں نیں ہتھّاں وِچ 'یُۄنِیئن جَیک' پھڑے ہۄئے سن۔ اہ بادشاہ سلامت دی بادشاہی ودھݨ-پھُلّݨ لئی سںگھّ پاڑ-پاڑ کے ناہرے لا رہے سن۔ اُہ تے اُہدا بڑا ہی پِیارا ساتھی مرہاجدِین 'یُۄنِیئن جَیک' پھڑی وِدِیارتھِییاں دے اگّے اگّے سن۔ اچانک اِک گلی وِچۄں کُجھ نَۄجوان نِکلے تے اُہناں ناہرے لائُݨے شُرُۄ کر دِتّے۔

''اپّ! اپّ!! دی نَیشنل فلَیگ''

'ڈائۄُن! ڈائۄُن!! دی یُۄنِیئن جَیک'

''اِنکلاب! .... ذِںدّاباد!!''

اُہناں دی آواذ وِچ گرج سی۔ 'نَیشنل فلَیگ' کِدھرے نہِیں سی دِسدا۔ پر 'یُۄنِیئن جَیک' شام سُںدّر تے مرہاجدِین نیں آپݨے ہتھّاں وِچ گھُٹّ کے پھڑِیا ہۄئِیا سی۔ اُچا چُکِّیا ہۄئِیا۔

'اپّ! اپّ!! دی نَیشنل فلَیگ'

''ڈائۄُن! ڈائۄُن!! دی یُۄنِیئن ذَیک''

نَۄجوان ناہرے لا رہے سن۔ شام سُںدّر نیں اُہناں وِچۄں لمّے گبھّرُۄ دے چِہرے ولّ ویکھِیا٬ جۄ ذۄر ذۄر دی ناہرے لا رِہا سی۔ کِنّا جلال سی اُس دے چِہرے اُتے! کِنّا جۄش سی اُس دے بۄلاں وِچ! .. تے شام سُںدّر دِییاں آپݨِییاں اکھّاں اگّے جلہِیاںوالا باگ وِچ چلدی گۄلی دا دْرِش آ گِیا۔ جِتھے اُس دا پِتا گُلامی دی چھٹّ اُتارن تے سچّ دی آواذ اُچی کرن گِیا٬ گۄلی دا نِشانا بݨ گِیا سی۔

نَۄجوان ناہرا لا رِہا سی...

'ڈائۄُن! ڈائۄُن!! دی یُۄنِیئن جَیک''

شام سُںدّر نیں مرہاجدِین ولّ ویکھِیا۔ دۄہاں دِییاں اکھّاں مِلِییاں تے اکھّاں ہی اکھّاں وِچ جِویں اُہناں نیں پھَیسلا کر لِیا۔ اُہناں نیں ہتھّاں وِچ پھڑِیا ہۄئِیا یُۄنِیئن جَیک مُۄدھا کر دِتّا۔

سکُۄل جا کے اُہنُۄں تے مرہاجدِین نُۄں ادھِیاپک کۄلۄں اںتّاں دی مار کھاݨی پئی سی۔ کئی دِناں تکّ اُہناں دے ہتھّ سُجّے رہے سن۔ پر اُہ کھُش سن کِہ اُہناں نیں یُۄنِیئن جَیک نِیواں کر دِتّا سی۔ تے پِچھّے جد اُس نُۄں پتا لگّا کِہ اُہ نَۄجُیان س. بھگت سِںگھّ تے اُس دے ساتھی سن تاں اُہنے اِہ گلّ مرہاجدِین نُۄں بڑی کھُشی نال دسّی۔ تے بائد وِچ جدۄں بھگت سِںگھّ کَۄمی ہِیرۄ بݨ گِیا سی تے اُہدی شہِیدی نیں جُیاناں دے دِلاں وِچ نواں راںگلا اُتشاہ بھر دِتّا سی-اُدۄں شام سُںدّر نُۄں آپݨے آپ اُتے فکھر آئُںدا کِہ اُس نیں بھگت سِںگھّ دے کہے اُتے یُۄنِیئن جَیک نِیواں کر دِتّا سی۔ اُس اتے مرہاجدِین دۄہاں نیں بھگت سِںگھّ دی اِک اِک پھۄٹے اکھباراں وِچۄں کٹّ کے رکھّ لئی سی۔ اِہ اُہ دِن سن جدۄں بھگت سِںگھّ دی پھۄٹۄ رکھّݨا وی ذُرم سمجھِیا جاںدا سی۔ تے اُہ پھۄٹۄ اجّ اُہ اںگِّیٹھی اُتے پئی ویکھ رِہا سی۔ اِہ نذارا اُس دے سرِیر نُۄں گرما رِہا سی۔ اُس نیں تسوِیر ولّ ویکھ کے مُڑ تِرںگّے ولّ تکِّیا۔ جھںڈّا ہوا نُۄں چُمّدا پھرپھرا رِہا سی۔ پر اُس دے من نُۄں اُہ کھُشی ناں ہۄئی٬ جۄ یُۄنِیئن جَیک نُۄں نِیواں کرکے تے تِرںگّے جھںڈّے نُۄں اُچّا کِیتِیاں اُس نُۄں مِلݨی چاہِیدی سی۔

کئی سال اُس نُۄں نِراش ہۄݨا پِیا سی۔ پر اجے وی اُس نُۄں آس سی کِہ اِہ کھُشی اُس نُۄں ذرُۄر پْراپت ہۄویگی۔ اُس دے پِتا نیں اَیویں تاں نہِیں سی جلہِیاںوالے باگ وِچ گۄلی کھادھی۔ بھگت سِںگھّ تے اُس دے ساتھِییاں نیں اَیویں تاں نہِیں سی پھاںسی دا رسّا چُمِّیا۔ اُہناں آپ اَیویں تاں نہِیں سی یُۄنِیئن جَیک نُۄں نِیواں کر کے بَیںتاں دی مار کھادھی۔ تے کئی سال اُہ آپݨے دِل نُۄں اِس کھُشی دی آمد دے بھُلیکھے دا دھۄکھا دِںدّا رِہا سی۔ کئی سال تۄں چرکھے والا تِرںگّا اُس دی اُڈِیک اُتے جھُل رِہا سی۔ پر کھُشی اجے نہِیں سی آئی۔ کھُشی خبرے بھُلّ کے کِہڑے مہِلاں وِچ جا وڑی سی۔

''مَیں کِہا سگۄں راذی تے اۄ ناں؟ گاں نُۄں پٹھّے نہِیں کُتر کے پائُݨے؟'' اُس دی پتنی دھنّ دیوی اںدّر آئی تے اُس دے چِہرے ولّ تکّݨ لگّی۔ اُہ اِک ٹکّ جھںڈّے ولّ ویکھی جا رِہا سی٬ جِویں اُس نُۄں گھُۄر رِہا ہۄوے۔ دھنّ دیوی کھامۄش اُس دا اُتّر اُڈِیک رہی سی۔ پر کۄئی اُتّر ناں آئِیا۔ دھنّ دیوی دے ہۄٹھ فرک اُٹھے٬ جِویں اُہ کُجھ ہۄر کہِݨا چاہُںدّی ہۄوے! تے آخر اُس ڈردی-ڈردی نیں پُچھّݨ دا ہَۄںسلا کر ہی لِیا۔

''سُݨائۄ! کُڑی واستے کۄئی کمّ بݨِیا؟ کئی دِن وِچاری نُۄں آئی نُۄں ہۄ گئے نیں۔'' اُس نیں پتی دے جھُرڑِییاں والے چِہرے ولّ تکّݨا شُرُۄ کِیتا۔ اُہ اۄس دے چِہرے تۄں کُجھ لبھّݨا چاہُںدّی سی۔ پر جِویں سارا کُجھّ اُس دِییاں جھُرڑِییاں دے جںگّل وِچ گواچ گِیا سی۔

''دۄںہ چَۄںہ تھاواں تۄں پُچھِّیا سی۔ وِیاج دیݨ بارے وی مَیں تاں آکھِیا سی۔ پر کۄئی کںجّر ننّاں نہِیں دھردا۔ تُۄں شُشما نُۄں آپ کُجھ ناں کہِیں٬ مَیں آپے گلّ کر لاںگا۔'' اُہ جِویں کھُۄہ وِچۄں بۄل رِہا سی۔ چھۄٹی کُڑی بِملا اُںج گرِیب گھر وِیاہی سی تے سدا کُجھ ناں کُجھ مںگّدی ہی رہِںدّی سی۔ تے اِہ وڈّی شُشما امِیر گھر وِیاہی سی۔ پر اِہ امِیر٬ گرِیباں نالۄں وی بھُکھّے نِکلے سن۔ داج گھٹّ لِجاݨ کرکے اُس دا سسّ سہُرا سدا ہی شُشما نال نکّ مُۄںہ وٹّدے رہِیںدّے سن۔ ذرا-ذرا جِنّی گلّ اُتے سسّ اُس نُۄں جھِڑکدی جھمبّدی رہِںدّی سی۔ ہُݨ اُس دے پتی نیں بھیجِیا سی کِہ جا کے اُہ گھٹّۄ-گھٹّ پںجّ سَۄ رُپئیِیا پیکِیاں تۄں لِیاوے٬ اُس نیں مۄٹرسائیِکل کھرِیدݨا ہَے۔ رُپئے نہِیں لِیائُݨے تاں اُس کِہا سی ایتھے آئُݨ دی وی کۄئی لۄڑ نہِیں۔ تے ہُݨ کئی دِناں تۄں سُشماں پیکے آئی بَیٹھی سی۔ پر اجے تکّ پَیسِیاں دا کۄئی پْربںدھّ نہِیں سی ہۄ سکِیا۔

تے شام سُںدّر دھنّ دیوی ولّ ویکھدا آپݨِییاں مُجھّاں ٹُکّݨ لگّ پِیا۔

''شُشماں دے گھر والے دا اجّ خت آئِئَے۔ اُٹ پٹاںگ لِکھ مارِیا سُۄ۔ کُڑی سگۄں سویر دی رۄ رۄ کے آپݨا آپ ہںگّال بَیٹھی اے...۔'' دھنّ دےئی دے بۄل تھِڑک گئے۔ اُس دا گچّ بھر آئِیا۔ پر شام سُںدّر اگّۄں کُجھ نہِیں بۄلِیا۔ اُہ اُںج دا اُںج جھںڈّے نُۄں گھُۄری جا رِہا سی۔

''دھرمپال دا مُںڈّا وی رَۄںدا سی۔ اُہدے کپّڑے پاٹے ہۄئے نیں سارے۔ بستا تاں کِتاباں پائُݨ والا سارا ہی اَۄںترا پاٹ گِیا۔'' اُہ بۄلدی بۄلدی چُپّ کر گئی۔ تے شہِید بھگت سِںگھّ دی پھۄٹۄ کۄل پئی آپݨے وڈّے پُتّر دھرمپال دی پھۄٹۄ ویکھݨ لگّ پئی٬ جِہڑا پُتّر بھارت-پاکِستان دی لڑائی وِچ دیش دی رکھِّیا کردا شہِید ہۄ گِیا سی۔ شام سُںدّر دِییاں نذراں وی دھنّ دےئی نال ہی پھۄٹۄ ولّ مُڑ پئیِیاں۔ پھۄٹۄ ہیٹھاں لِکھِیا ہۄئِیا سی کِہ اُہ فلاں سَیکٹر وِچ اَینی ترِیک نُۄں دیش دی رکھِّیا کردا 'شہِید' ہۄ گِیا۔

'دیش دی رکھِّیا!' اُہ بُڑبُڑائِیا۔ 'دیش دی رکھِّیا' کرن والے دے مر جاݨ پِچھۄں اُس دے پرِوار دی رکھِّیا کرنا کِس دا فرذ بݨدا ہَے!...'' اُس سۄچِیا تے پھِر بھگت سِںگھّ دی تسوِیر ولّ وِںہّدِیاں خبرے اُس نُۄں کِویں مرہاجدِین دا چیتا آ گِیا۔ تے اُہ سۄچݨ لگّا۔ اُہ تے مرہاجدِین آپس وِچ کِویں لڑ سکدے ہن! اُہدا پُتّر تے مرہاجدِین دا پُتّر اِک دُۄجے دی ہِکّ وِچ کِہڑی گلّۄں گۄلی مار سکدے ہن۔ اُہناں نُۄں اِک دُۄجے تۄں رکھِّیا کرن دی لۄڑ کِویں بھاس سکدی ہَے!...

تے اُس نُۄں اِس سارے ماملے دی سمجھ ناں آئی۔ اُہدا جِیء کِیتا اُہ اُچّی ساری چِیکے۔ پر چِیک جِویں اُس دے سںگھّ وِچ اڑ گئی۔ دھنّ دیوی چُپّ کِیتی درواذے 'چۄں باہر نِکل گئی۔ اُسے ویلے ہی شام سُںدّر دا پۄترا٬ دھرمپال دا مُںڈّا٬ اںدّر آئِیا تے اُس اُتے ڈِگّدا بۄلِیا٬ ''بائۄُ جی! مَینُۄں کپّڑے بݨا دِئۄ! سارے پاٹ گئے نیں٬ نالے بستا تاں میرا ہَے ای نہِیں! بائۄُ جی!... پرسۄں دا کِتاباں وی ہتھّ 'چ پھڑ کے لِجاںدا۔ اِںج مُںڈّے چُکّ لَیںدے آ۔... بائۄُ جی لَے دِئۄ ناں!''

اُس نیں ترلا کِیتا۔ شام-سُںدّر نیں اُس دی پِٹھّ اُتے ہتھّ پھیرِیا۔ پھیر بھگت سِںگھّ تے دھرمپال دِییاں تسوِیراں ولّ تکِّیا۔ پتا نہِیں اُس دے چِہرے اُتے کِہۄ جِہا اجِیب پْربھاو سی۔ بچّا پھیر کُجھ ناں بۄلِیا۔ ساہمݨے وِہڑے وِچ سُشما کۄئی کمّ کرن لئی دۄ وار اِدھر اُدھر گئی۔ اُہ اُس ولّ وی اکھّاں پاڑ پاڑ ویکھݨ لگّا۔ اُس دے من وِچ کئی وِچار اِک دُۄجے نُۄں دبائُںدے گُذر رہے سن۔ اُہ چُپّ چاپ اُٹھِیا۔ وِہڑے وِچۄں ہُںدّا ہۄئِیا اُہ ڈِئۄُڈھی دِییاں پَۄڑِییاں چڑھ گِیا۔

کۄٹھے تۄں اُتر کے٬ اُس نیں رسۄئی ولّ ہُںدِّیاں.. جِتھے سارا پرِوار بَیٹھا سی٬ دھنّ دیوی ولّ چرکھے والا تِرںگّا جھںڈّا سُٹّدِیاں کِہا٬ لَے اِہنُۄں پاڑ کے مُںڈّے نُۄں بستا تاں بݨا کے دے تے باکی پھِر...

سارا پرِوار ہَیران ہۄئِیا اُس دے چِہرے ولّ ویکھ رِہا سی۔ دھنّ دیوی کمبّدے ہتھّاں وِچ جھںڈّے دا کپّڑا سمبھّال رہی سی۔ سارِیا دِییاں اکھّاں وِچ پاݨی سِمّ آئِیا۔ پر شام سُںدّر دِییاں آپݨِییاں اکھّاں کھُشک سن۔ اُس نُۄں مہِسُۄس ہۄئِیا جِویں سارِیاں دِییاں اکھّاں وِچ اُہ کھُشی مر گئی سی-جِہڑی کھُشی یُۄنِیئن جَیک دے نِیویں ہۄݨ تۄں پِچھۄں تِرںگّے جھںڈّے دے اُچے ہۄݨ نال آئُݨی سی۔ جِس نُۄں اُہ کئی سال اُڈِیکدا رِہا سی۔

تے جِس کھُشی لئی اُہدے پِتا نیں جلہِیاںوالے باگ وِچ گۄلی کھادھی سی۔ جِس کھُشی لئی بھگت سِںگھّ نیں پھاںسی دا رسّا چُمِّیا سی۔ جِس کھُشی دی اُڈِیک وِچ اُہنے تے مرہاجدِین نیں بَیںتاں دی مار کھادھی سی۔ تے شائِد! جِس کھُشی نُۄں اُڈِیکدا اُہناں دا پُتّر دھرمپال پتا نہِیں کِیہدے لئی لڑدا مر گِیا سی....!