اجّ کلّہ امرِیکا تۄں پںجّاب آئِیا ہۄئِیا ہاں۔ بڑے چِر بائد من ’چ رِیجھ آئی کِہ اجّ بابا شاہ اِنائِت الی جی دی درگاہ `تے نتمستک ہۄݨ پِںڈّ تاں جاݨا ہی ہَے کِئۄں ناں نال ہی آپݨے کھیتاں دا گیڑا لائِیا جاوے۔ چیتِیاں وِچ وسے اُنہاں کھیتاں نُۄں مُڑ تۄں مِلِیا جاوے جِہڑے اکسر ہی میرے سُپنِیاں وِچ آئُںدے اتے مَینُۄں آپݨی مۄہ بھِجّی گلوکّڑی وِچ لَیںدے۔ اِہی کھیت جِنہاں وِچ میرا بچپن اتے جوانی دے دِن بِیتے۔ کھیت جِنہاں وِچ ہلّ واہِیا سی۔

کدے جھۄنا وی لائِیا تے جھاڑِیا۔ کݨک دی واڈھی کِیتی اتے پھiلھیاں نال گہائی وی۔ بہُت ہی پِیارِییاں اتے اسِیم یاداں نُۄں نوِیائُݨ دی تمنّا ہی مَینُۄں اُنہاں راہاں ولّ لَے تُری جِنہاں نُۄں دِن وِچ کئی وار پَیدل گاہُںدِّیاں وی تھکاوٹ نہِیں سی ہُںدّی۔

مَیں اَیکٹِوا ’تے مںڈّ نُۄں جاںدی پکّی سڑک ’تے پَے گِیا جِہڑی دھُسّی بنّہ تکّ جاںدی ہَے۔ کدے اِہ پہے کچّے اتے دھُدھّل بھرے سن جِنہاں ’تے مںڈّ وِچ پشُۄ چارن لئی لِجائِیا کردا ساں۔ دھُسّی بنّہ تۄں اُتر کے جد نِگاہ ماری تاں سارے مںڈّ وِچ فسلاں لہِرا رہِییاں سن۔ لہِراں جھۄنا لگّا ہۄئِیا سی بھاویں کئی کھیتاں وِچ کماد وی سی۔ دسّدے نیں پِچھلے سال بِیاس درِیا وِچ اجیہا ہڑھ آئِیا کِہ مںڈّ وِچ کماد تۄں بگَیر سارِییاں ہی فسلاں مارِییاں گئیِیاں۔ درئسل اِس وِچ منُکھّ دا لالچی سُبھاء کُجھ ہدّ تِیک کسُۄروار ہَے۔ مَینُۄں یاد ہَے کِہ دھُسّی بنّہ دے کۄل اِک نالھا وگدا ہُںدّا سی جِس وِچ درِیا دا پاݨی اکسر ہی وگدا رہِںدّا اتے اسِیں پشُۄ چارن لئی اِہ نالھا پار کردے ساں۔ پر اُس نالھے دا کۄئی نامۄ-نِشان ہی نہِیں۔ اسِیں آپݨے کھیت وڈّے کرن دی خاتر پاݨی دے کُدرتی وہاء نُۄں رۄکݨ تۄں وی گُریذ نہِیں کردے اتے اِس اوگِّیا کارن اُچھّلِیا بِیاس تباہی تاں مچائۄُگا ہی۔ مںڈّ وِچ وی جد سبمرسِیبل مۄٹراں لائُݨ دی نَۄبت آ جاوے تاں آئُݨ والے وکت دا اںدّاذا سہِجے ہی لگّ جاںدا۔ کدے سماں ہی کِہ نالھے دے کںڈھّے ہتھّ نال ریت پُٹِّیاں پاݨی نیں سِمّ آئُݨا اتے اسِیں سِمٹ چاردِیاں پاݨی پی لَیݨا۔ بِیاس دے کںڈھّے وی پاݨی مُلّ وِکیگا٬ اجیہا وکت بہُت جلدی آئُݨ والا ہَے۔

واپس دھُسّی بنّہ ’تے چڑھدِیاں یاد آئُںدا اِس دے دۄہِیں پاسِیں سفَیدِیاں دے ہرا کچُۄر جںگّل جۄ دھُسّی بنّہ دی مذبُۄتی وی سی اتے کُدرتی واتاورݨ نُۄں سںتُّلِت کرن وِچ ساذگار وی۔ ہُݨ جںگّلات مہِکمے اتے ستھانک لۄکاں دِییاں ناپاک کۄشِشاں سدکا رہِ گئے نیں وِرلے وِرلے سفَیدے۔

واپس پِںڈّ نُۄں مُڑدِیاں مَیں آپݨے کھُۄہ نُۄں جاںدی پہی ولّ مۄڑ کٹِّیا تاں آلھے دُیالے دے کھیتاں دے لالچ کارن پہی وی سُںگّڑ کے پگڈںڈّی ہی بݨ گئی۔ ہَیرانی اِس گلّ دی کِہ ساڈے کھیت تۄں اگّے کھُۄہ نُۄں جاںدی پہی دا تاں نامۄ-نِشان ہی نہِیں۔ اِہ ہُݨ کھیتاں دا ہِسّا بݨ چُکّی سی۔ جد مَیں آپݨی مۄٹر ’تے پہُںچِّیاں تاں من بہُت اُداس ہۄ گِیا۔ کدے اِس مۄٹر ’تے میرا باپ ہنیرے-سویرے اِک چکّر ذرُۄر لائُںدا سی۔ اُس نیں کنال کُ جگہا خالی رکھّݨی تاں کِہ گرمِییاں اتے سردِییاں دِییاں سبذِییاں لائیِیاں جاݨ۔ کئی وار تاں اُہ سویرے سویرے ساڈے لئی ساگ٬ میتھی٬ باتھُۄ٬ پالک جاں گاجراں/مُۄلھِییاں/شلگم آدِ لَے کے سوکھتے ہی سائیِکل ’تے کپُۄرتھلے آ جائِیا کردے سن۔ پر ہُݨ اِہ بِیتے دی گلّ ہۄ گئی ہَے۔ سارے کھیتاں وِچ جھۄنا لگّا ہۄئِیا سی اتے کھڑھے پاݨی دے ہُمّہس کارن دم وی گھُٹّدا سی۔ کدے اِہ مۄٹر دھرتی ’تے سی٬ پھِر کھُۄہی پُٹّ کے لائی اتے ہُݨ کُجھ دِن پہِلاں ہی سبمرسِیبل مۄٹر لائی ہَے تاں جۄ دھرتی وِچلے پاݨی دی ہریک بُۄںد نُۄں وی نِچۄڑِیا جا سکے۔ پںجّاب دے ذِیاداتر بلاک ڈارک ذۄن وِچ آ چُکّے ہن۔ جیکر اسِیں کھیتی دِییاں ترجِیہاں نُۄں ناں بدلِیا تاں کُجھ کُ سالاں وِچ پںجّاب دا مارُۄتھل وِچ تبدِیل ہۄݨا تَیء ہَے۔ مُفت بِجلی نیں جِتھّے بِجلی دی سںجّمی ورتۄں نُۄں وِسار دِتّا ہَے٬ اُتھّے ہر ویلے آٹۄمَیٹِک چلّدِییاں مۄٹراں کارن پاݨی دی بیلۄڑی اتے بیتہاشا ورتۄں نیں پںجّ-آب نُۄں آب وِہُۄݨا کرن وِچ کۄئی کسر نہِیں چھڈّی۔ کی سرکار مُفت بِجلی دیݨا بںدّ نہِیں کر سکدی تاں کِہ پںجّاب دا پاݨی تاں بچ جاوے۔

مۄٹر کۄل سِرف اِک سفَیدے دا بُۄٹا ہَے۔ باپ دا ہتھِّیں لائے امبّ اتے جامݨ, فسل دی پَیداوار ودھائُݨ دی منُکھّی لالچ دا شِکار ہۄ گئے۔ اِس مۄٹر ’تے امبّ دے بُۄٹے تۄں مِلِیا پکِّیا امبّ ہی سی جدۄں میرے باپ نیں مَینُۄں ’کیراں دِتّا تاں نِمن نذم پَیدا ہۄئی سی؛

ماں دی مَۄت تۄں بائد

پہِلی وار مَیں پِںڈّ آئِیا ہاں۔

کںدھّ ’تے لٹکدی ماں دی تسوِیر

میرے نال گلّاں ہی نہِیں کردی

تے مَیں کمرے دی چُپّ وِچ گھِرِیا

چُپّ ہی ہۄ جاںدا ہاں۔

میری چُپّ نُۄں تۄڑدی ہَے

گھر وڑدے باپ دے پَیراں دی بِڑک

اُہ اںدّر لںگھّ آئُںدا ہَے

تے مَینُۄں دیکھ کے

آپݨے بۄجھے وِچ امبّ کڈھّدِیاں کہِںدّا ہَے٬

“اجّ نویں کھُۄہ والے امبّ تۄں

آہ پکّا امبّ لبھّا سی

لَے پھڑ چُۄپ لَے”

تے مَیں باپ دے جھُرڑِییاں بھرے ہتھّ ’چۄں

امبّ پھڑدِیاں سۄچدا ہاں

کِہ

ماں دی مَۄت تۄں بائد

باپ

ماں وی بݨ گِیا ہَے۔

تے ہُݨ کدے نہِیں مِلݨی باپ دے رِیجھ نال لائے امبّ دی چھۄہ٬ اُس دے پکّے امبّ چُۄپݨ دا انںدّ۔ رسبھرِییاں جامݨاں لئی ترسݨا سِرف میرے ہی ہِسّے نہِیں آئِیا سگۄں اگلی پِیڑھی وی اُس وکت نُۄں ترسیگی جد برساتاں وِچ رسِییاں جامݨاں کھاںدِیاں جِیبھ جامݨی ہۄ جاںدی سی۔

آلھے-دُیالے جھات ماردا ہاں اِںج جاپدا جِویں کھیتاں دا مُہاںدرا منُکھّ دی سوَے-مارُۄ بِرتی نُۄں پْرگٹاء رہے ہۄݨ۔ کئی وار لالچی بںدّا اِنہاں کھیتاں وِچ آپݨِیاں دِییاں کبراں وی پُٹّ لَیںدا۔ بھڑۄلِیاں نُۄں بھرن والِییاں فسلاں پَیدا کرن والے کھیتاں وِچ ہُݨ خُدکُشِییاں کِئۄں اُگّݨ لگّ پئیِیاں٬ اسِیں اِہ وِچارِیا ہی نہِیں؟ اسِیں کݨک تے جھۄنے دے چکّر وِچ اجیہے پھس گئے کِہ گھر دِییاں ہتھِّیں اُگائیِیاں سبذِییاں دی تھاں مںڈّی دِییاں ذہِرِیلِییاں سبذِییاں کھاݨ لگّ پئے۔ گھر وِچ لویرا رکھّݨ دی بجائے دۄدھی کۄلۄں نکلی/ مِلاوٹی دُدھّ لَیݨا مُناسب سمجھݨ لگّ پئے۔ اِہ وی سۄچݨ دی گلّ ہَے کِہ پںجّاب وِچ دُدھارُۄ پشُۄیاں دی گِݨتی تاں گھٹ رہی ہَے پر دُدھّ دی ودھی مںگّ کِویں پُۄری ہُںدّی؟ ذاہِر ہَے نکلی دُدھّ دا کارۄبار بہُت ذۄراں-شۄراں نال چلّ رِہا ہَے۔ سبذِییاں٬ خربُۄجے تے ہدواݨے اُگائُݨ والے ذِمِیںداراں دا نِجّی تَۄر ’تے اِہ منّݨا ہَے کِہ اُہ ذہِرِیلے سپریء تے کھاداں دی بہُتات نال اُگائیِیاں چِیذاں آپ نہِیں کھاںدے سگۄں اِہ سبھ کُجھ مںڈّی لئی ہی ہُںدّا ہَے۔ متلب کِہ ذہِر دا وپار خُۄب کرۄ۔ پر اِس ذہِر تۄں تُسِیں کِنّا کُ چِر آپݨے پرِوار نُۄں بچائُگے؟ کی اسِیں کنال کُ جگہا وِچ آپݨی لۄڑ دِییاں سبذِییاں نہِیں اُگا سکدے؟ کی اسِیں آپݨے پرِوار دی چںگّیری سِہت لئی اِک لویری گاں رکھّݨ تۄں وی اپںگّ ہۄ گئے؟ کِرت-بِرتی دے پںجّابِییاں وِچ کِرت تۄں مُنکری نیں پںجّابِییاں دی پچھاݨ نُۄں بہُت وڈّا کھۄرا لائِیا ہَے اتے ساڈا سماجِک تاݨا-باݨا جرجری ہۄ گِیا ہَے۔

مۄٹر ’تے کھڑھِیاں ہی جد میری نذر اُجّڑے کھُۄہ دی ترسیۄگ ہالت ’تے جاںدی ہَے تاں من مسۄسِیا جاںدا ہَے۔ کدے اِس کھُۄہ دے چَۄگِردے وِچ امبّ٬ جامݨ, بۄہڑ٬ پِپّل آدِ درختاں دی جھِڑی ہُںدّی سی اتے اِس دا ٹھںڈھّا ٹھار پاݨی گرمِییاں وِچ بہُت راہت دِںدّا سی۔ اِس دے اَۄلھُۄ وِچ آپ وی نہائُݨا اتے پشُۄیاں نُۄں وی نہائُݨا۔ گاٹی ’تے بَیٹھ کے کھُۄہ نُۄں واہُݨ دی بادشاہی سواری دا لُتف ساہویں اجۄکی کار دی سواری دا کی مُکابلا۔ برساتاں دے دِناں وِچ کھُۄہ دا پاݨی دھرتی تۄں سِرف دس کُ پھُٹّ ہی نِیواں ہُںدّا سی۔ اسِیں کھُۄہ وِچ چھالاں مارنِییاں٬ ٹُبھِّییاں لائُݨِییاں تے پھِر ٹِںڈّاں راہی اُپّر آ جاݨا۔ اِس کھیڈ وِچ ہی اساں دُپہِراں کٹّ لَیݨِییاں۔ بہُت ہی اݨبھۄل اتے پِیارِییاں یاداں دی رِیل من دے پِچھواڑے چلّݨ لگّی۔ کدے اِس کھُۄہ ’تے دھُۄݨی بال کے چھلِّییاں بھُنّ کے کھاݨا اتے کدے گنّے چُۄپدِیاں چُۄپدِیاں چھِلّاں دی ڈھیری لا دیݨا۔ اُنہاں سمِیاں وِچ تُسِیں کِسے وی کھیت وِچۄں گنّ بھنّ سکدے سی٬ چھلِّییاں تۄڑ کے بھُنّ سکدے سی۔ کۄئی رۄک-ٹۄک نہِیں سی۔ ہُݨ تاں اُہ دِن سِرف بِیتے دی مِٹھّی جِہی یاد نیں۔ بِیتے وِچ پرتݨا اسمبھّو ہُںدّا جد تُسِیں ودھّ اُپجائۄُ کرن دی دَۄڑ وِچ آپݨی وِراست تۄں بہُت دُۄر چلے جاوۄ۔

درئسل اِہ کھُۄہ ساںجھاں اتے ستھّاں دا ستھان ہُںدّے۔ اِتھّے ہی مجلساں اتے مہِفلاں سجدِییاں۔ پِیںگھاں جھُۄٹِییاں جاںدِییاں۔ اِس دی سںگھّݨی چھاں اتے مِٹھّڑے پاݨی نال ذِںدّگی نُۄں سہِجتا٬ سںتّۄکھی پُݨا٬ شُکرانے اتے سبر ورگِییاں داتاں نسِیب ہُںدِّییاں۔ اِہ سبھ کُجھ وِسر جاوے تاں منُکھّ تاں ہابڑ جاݨا سُبھاوک۔

آلھے-دُیالے نِگاہ ماری تاں چارے پاسے کھیت تلاب بݨے ہۄئے۔ کُجھ وِچ جھۄنا لگّ چُکّا اتے کُجھ وِچ لائِیا جا رِہا۔ جھۄنا لائُݨ والے اتے ٹرَیکٹر نال وی کدُّۄ کرن والے پرواسی مذدُۄر۔ کِدھرے نہِیں نذر آئُںدا کۄئی پںجّابی جۄ پنِیری پُٹّدا ہۄوے٬ ٹرَیکٹر نال کدُّۄ کر رِہا ہۄوے جاں کھیت وِچ گیڑا لائُݨ ہی آئِیا ہۄوے۔ کدے سماں سی کِہ جھۄنا سارا پرِوار رل کے لائُںدا٬ کۄئی پنِیری پُٹّدا٬ کۄئی پنِیری پھڑائُںدا٬ کۄئی کھُۄہ واہُںدّا۔ سارا پرِوار سویر تۄں شام تِیک کِرت کردے٬ کھیتاں دے کِرت یۄگی بݨے٬ کھیتاں وِچ وسّدے ربّ دا رُۄپ لگّدے۔ پںجّابِییاں وِچۄں کِرت کرن دی آدت دا ختم ہۄ جاݨا خترناک رُجھان۔ اِس نیں ساڈی پںجّابِیئت دا کِیتا ہَے اجیہا نُکسان کِہ اِس دی بھرپائی وی سمبھّو نہِیں۔ افسۄس اِس گلّ دا کِہ آپݨے ہی کھیت وِچ کمّ کرن تۄں آکی ہۄئے اِہی نَۄجوان جد باہرلے مُلکاں وِچ چلے جاںدے نیں تاں ہر ترہاں دا کمّ کرن لئی ترلے کردے ہن۔

بِیتے اتے مَۄجُۄدا ہالتاں دی نِرخ-پرکھ وِچۄں پَیدا ہۄئے بہُت سارے پْرشن من وِچ پَیدا ہۄئے کِہ اِہ کِئۄں ہۄ گِیا؟ کی پںجّاب کِسے ساذِش دا شِکار ہۄ گِیا؟ کی ہری کْراںتی دے نام ہیٹھ پںجّاب کۄلۄں اُس دے کُدرتی سرۄت وی کھۄہ لئے گئے٬ پںجّابِییاں دی سِہت وی کھۄہ لئی اتے پںجّابِییاں دے پلّے رہِ گئے ہسپتال اتے پھرٹِلِٹی سَیںٹر؟ کی پںجّاب وِچ جاݨ بُجھّ کے تاں نہِیں نشِیاں دا جال وِچھا کے پںجّابی جوانی دا گھاݨ کِیتا جا رِہا؟ کی پںجّابی وِدِیارتھِییاں دا بیتہاشا اتے بیلۄڑا پرواس٬ پںجّاب وِچۄں پںجّابی٬ پںجّابِیئت اتے پںجّابی مُہاںدرے نُۄں مِٹائُݨ دی کۄئی کۄجھی چال تاں نہِیں؟ کی اِس ورتارے لئی اسِیں پںجّابی ہی تاں کسُۄروار نہِیں؟ کی پںجّابی مانسِکتا نُۄں ورگلائِیا جا رِہا ہَے؟ کی پںجّاب اُجاڑے دے راہ ’تے سرپٹ دَۄڑ رِہا اے؟ کی پںجّابِییاں وِچ سوَے-چیتنا مر چُکّی ہَے؟ کی پںجّابِییاں دی بھوِکھّمُکھی سۄچ جںگّالی جا چُکّی ہَے؟

تے من وِچ کُجھ بۄل گُۄںجݨ لگّے؛

اجّ بُجھّے من نال کھیتۄں ہۄ کے آئِیا ہاں۔

باپ دے سُکّ گئے امبّ نُۄں رۄ کے آئِیا ہاں۔

لبھّݨ گِیا سی بِیتے سمیں دے نکشاں نُۄں٬

اںدّر بَیٹھا بھرم وی کھۄہ کے آئِیا ہاں۔

سۄچِیا سی مَیں فسلاں دی گلوکّڑی دا٬

کھیتِیں اُگِّییاں کبراں چھۄہ کے آئِیا ہاں۔

وٹّاں٬ بنّے٬ کھیت سی سُۄلی لٹک رہے٬

باپ دی لائی بُرجی چھۄہ کے آئِیاں ہاں۔

کھُۄہ٬ آڑ٬ کِیارا سُپنِیں آئُںدے سی٬

اُنہاں دی مڑھی تے ہںجھُّۄ چۄ کے آئِیا ہاں۔

من ’چ وسّدِییاں الہڑ جہِییاں یاداں نُۄں

کھارے پاݨی دے نال دھۄ کے آئِیا ہاں۔

ٹاہلی٬ ذامن تے چِڑِییاں دِییاں کبراں ’تے٬

ہُبکِیں رۄںدِیاں مُۄک کھلۄ کے آئِیا ہاں۔

سۄچ رِہا ہاں کاہتۄں اُتھّے جاݨا سی٬

رُۄہ دے چَین ’چ پِیڑ پرۄ کے آئِیا ہاں۔

تے اِنہاں سۄچاں وِچ گواچِیا جد مَیں پِںڈّ وِچلے گھر پہُںچِّیا تاں لۄہڑے دی گرمی نیں مَینُۄں ہالۄں-بیہال کِیتا ہۄئِیا سی کِئُںکِہ مَیں کدے سۄچِیا وی نہِیں سی کِہ پںجّاب دا تاپمان وی لگبھگ 50 ڈِگری سَیںٹِیگریڈ تِیک پہُںچّ جاویگا۔

ربّ خَیر کرے!