جِس دِن شْرۄمݨی گُردُیارا پْربںدھّک کمیٹی نیں گِیانی ہرپْرِیت سِںگھّ نُۄں تکھت سْری دمدما ساہِب دے جتھیدار دِییاں سیواواں تۄں دۄ ہپھتے لامبھے کرن دا پھَیسلا لِیا٬ اُس تۄں اگلے دِن کُجھ پتّرکار پںجّاب دے بدلدے ہالات بارے وِچاراں کردے پئے سن۔ گلّبات دے دَۄران وار-وار کۄئی نوِیں آئی کھبر مِل جاںدی تاں چرچا دا کیںدر اکالی دل دی ہالت٬ سِکھّ بھائیِچارے اُتّے بھوِکھّ وِچّ پَیݨ والے اِس دے اسر اتے وِچّ-وِچالے مۄڑا کٹّ کے کِساناں دے مۄرچے ولّ وی چلا جاںدا سی۔ اِکّ-دۄ وار بھارت دی پارلِیمَیںٹ وِچّ راہُل گاںدھی اتے بھاجپا والِیاں دی اِسے ہپھتے ہۄئی دھکّا-مُکّی بارے کۄئی نوِیں کھبر آ گئی٬ پر اُس ولّ ساڈے وِچّۄں کِسے دا بہُتا دھِیان نہِیں سی جا رِہا۔ اچانک اِکّ کھبر اِہۄ جِہی آئی٬ جِس نیں سارِیاں دا دھِیان کھِچِّیا اتے اُہ کھبر ہِںدُّۄتو نُۄں پْرݨائی جتھیبںدّی آر اَیسّ اَیسّ بارے سی۔ اُس دے مُکھی مۄہݨ بھاگوت نیں جۄ کُجھ کِہا سی٬ اُس دا بِیان سچّ منّݨا سانُۄں سبھ نُۄں مُشکل لگّا سی۔ بھارت وِچّ اجّکلّہ مسجِداں ہیٹھ مںدّراں دی نِشاندیہی کرن دی مُہِمّ چلائُݨ تے اِسے بہانے ہِںدُّۄ بھائیِچارے دے پھٹاپھٹ آگُۄ بݨن دے یتن کردے نویں اُٹھّدے مُہِمّباذاں دی مۄہݨ بھاگوت نیں جھںڈّ کِیتی سی تے جِہڑی گلّ اُس نیں کہی سی٬ اُہ اُس دی جتھیبںدّی دے اِکّ سدی تۄں ودھّ دے رِکارڈ تۄں اَین اُلٹ نسِیہتاں دیݨ والی سی۔
پِچھلی سدی دے تِیسرے دہاکے وِچّ جدۄں آر اَیسّ اَیسّ٬ پُۄرا ناںء راشٹری سۄئِمسیوک سںگھّ کائِم کِیتا گِیا٬ اُس ویلے تۄں اِس دی سۄچ اتے امل گھٹّ-گِݨتی دھرماں اتے اُنہاں وِچّۄں وی کھاس تَۄر اُتّے اِکّ دھرم دے کھِلاپھ آم لۄکاں نُۄں اُکسائُݨ دا بھدّا رِکارڈ بݨدے آئے سن۔ اِس واری جدۄں آر اَیسّ اَیسّ دے مُکھی نیں اِہ کِہا کِہ کُجھ لۄک ہِںدُّۄیاں دے آگُۄ بݨن لئی آئے دِن کِسے ناں کِسے تھاں مسجِداں دے ہیٹھاں مںدّر ہۄݨ دی نِشاندیہی کردے تے اُنہاں دا سروے کرائُݨ دی مںگّ کردے سُݨائی دیݨ لگّ پئے ہن٬ جد کِہ اِس ترہاں ہۄݨا نہِیں چاہِیدا تاں اِہ بِیان ساڈے لئی ہَیرانی والا سی۔ شائِد بھاگوت نُۄں آپݨے پُراݨے رِکارڈ کارن اگّۄں سُݨن والے مِہݨِیاں دا اگیتا اہِساس ہۄویگا کِہ اُنہاں نیں نال ہی بابری مسجِد نُۄں ڈھاہُݨ اتے رام جنم بھُۄمی مںدّر بݨائے جاݨ دی مُہِمّ نُۄں جائِذ ٹھہِرائُݨ لئی اِہ وی کہِ دِتّا کِہ اُہ ساڈی آستھا دا ماملا سی۔ اِہۄ دلِیل اِس وکت نویں اُٹھّے اتے اِکّ کھاس کِسم دی راجنِیتی نال جُڑے آگُۄیاں ولّۄں اُکسائے جا رہے نویں آگُۄیاں کۄل ہَے کِہ اِہ شردھا دا مُدّا ہَے کِہ جِس وی مسجِد دے ہیٹھاں مںدّر دی سمبھّاونا ہۄوے٬ اُس دا سروے کرائُݨا چاہُںدّے ہن۔ جِہڑِییاں دلِیلاں دے نال چار کُ دہاکے پہِلاں سارے بھارت وِچّ اِکّ رتھّ گھُمّائِیا گِیا سی تے ایُدھِّیا والی مسجِد ڈھاہُݨ لئی بہُ-گِݨتی بھائیِچارے دے لۄکاں نُۄں اُکسائِیا گِیا سی٬ اُہ آپݨے آپ وِچّ اِس دیش دے لۄکاں دی ایکتا اتے دیش دی اکھںڈّتا نُۄں ڈھاہ لائُݨ والا کمّ سی٬ پر بھاگوت ہُرِیں منّݨگے نہِیں۔ اُس مُہِمّ دے لئی ہِںدُّۄ دھرم نال جُڑے ڈیرِیاں وِچّ بَیٹھے تِکھّی سُر والے پْرچارکاں نُۄں آر اَیسّ اَیسّ اتے بھاجپا آگُۄ اُتھّۄں کڈھّ لِیائے اتے بھاجپا دِییاں ٹِکٹاں دے کے لۄکاں دے بھڑکائے جذبات نال پارلِیمَیںٹ وِچّ آپݨی گِݨتی ودھائُݨ دے یتناں دی اِکّ نوِیں مُہِمّ دا تجربا چھۄہِیا گِیا سی۔ پھِر جدۄں اُنہاں سادھاں اتے سادھوِییاں نُۄں دھارِمکتا دے چۄلے ہیٹھ راجنِیتی کرن اتے ڈیرِیاں والی سںتّگی دی بجائے سرکاری رَیسّٹ ہائۄُساں اتے وجّدے سلُۄٹاں دا شاہی چسکا لگّ گِیا تاں اُنہاں نیں ساری مُہِمّ نُۄں آپݨے آپ آپݨے سِر لَے لِیا سی۔ اُتّر پْردیش دا اجۄکا مُکھّ مںتّری اتے اِس تۄں پہِلاں سادھوی اُما بھارتی ورگے کئی لۄک اِسے دَۄر نیں اُبھارے سن۔
جدۄں اِہۄ جِہی مُہِمّ اگّے ودھݨ لگّی اتے اِس نال اِہ جاپݨ لگّ پِیا کِہ جِہڑے وی آگُۄ نُۄں لۄک بھڑکائُݨے اتے اُنہاں دے جذبات دے ورۄلِیاں نال اگّے ودھݨا آ جاوے٬ اُہ لۄکتںتّری وکت وِچّ وی راج-مہِلاں دا سُکھ ماݨ سکدا ہَے تاں بھاجپا دے کئی پُراݨے آگُۄ وی اِس راہے پَے تُرے سن۔ نرِںدّر مۄدی٬ پْروِیݨ تۄگڑِییا تے سںجّے جۄشی٬ تِنّے جݨے جوانی ویلِیاں وِچّ آر اَیسّ اَیسّ دے سۄئِمسیوک بݨے سن٬ پر تِنّ دہاکِیاں دے کرِیب اِنہاں تِنّاں جاں اِنہاں ورگے ہۄر سۄئِمسیوکاں وِچّۄں کِسے نیں کدے وی لۄک اُکسائُݨ لئی اُہ بھاشا نہِیں سی ورتی٬ جِہڑی اچانک ورتی جاݨ لگّی سی۔ جدۄں ویکھِیا کِہ اِس اُکسائۄُ مُہِمّ نیں ڈیرِیاں دے سادھاں نُۄں راج دا سُکھ ماݨن دا سببّ بݨا دِتّا ہَے تاں ہِںدُّۄتو دی بھارت وِچّ سرداری لئی اِہ لۄک اُنہاں تۄں وی وڈّے مُہِمّباذ بݨن تُر پئے۔ پھِر اُما بھارتی تے اُہدے ورگے ہۄر آگُۄ ہِںدُّۄتو دی بھِیڑ مُۄہرے پچھڑ گئے تے نرِںدّر مۄدی تے پْروِیݨ تۄگڑِییا ورگے وڈّے پْرتِیک بݨن لگّ پئے۔
گُجرات دا مُکھّ مںتّری بݨدے سار نرِںدّر مۄدی دی اگوائی ہیٹھ جِدّاں دی سرکار چلّی تے اُتھّے ہۄئے دںگِّیاں دے وکت سںوِّدھانک چجّ-آچار اتے سِیاسی ہدّبںدِّییاں اُلںگھّ کے جِہڑی بۄلی اُس سرکار دا مُکھی بۄلدا سُݨِیا گِیا٬ اُس دا کدی کِسے نُۄں پہِلاں سُپھنا تکّ وی نہِیں سی آئِیا۔ اُنہاں نیں اِکّ کھاس دھرم والے لۄکاں نُۄں ’بچّے جمّݨ دِییاں پھَیکٹرِییاں‘ تکّ آکھِیا٬ اُدۄں دے بھاجپائی پْردھان مںتّری اٹل بِہاری واجپائی ورگے کُجھ آگُۄیاں نیں ہدّاں رکھّݨ لئی کِہا٬ پر اُس ویلے آر اَیسّ اَیسّ اِہۄ جِہی بھاشا ورت رہے آگُۄیاں نُۄں کُجھ سںکّۄچ ورتݨ لئی کہِݨ دی تھاں اِنہاں دی ڈھال بݨن دا کمّ کردا رِہا سی۔ سِٹّا اِہ نِکلِیا سی کِہ واجپائی ورگِیاں نیں تاں اُمراں ڈھلݨ نال کھُد لامبھے ہُںدّے جاݨا سی٬ لال کْرِشن اڈوانی ورگے جِہڑے آگُۄ ایداں دی نوِیں پِیڑھی دے اُبھار دے اگوانُۄں بݨدے سن٬ اُہ وی کھُۄںجے لائے جاݨ لگّ پئے۔ ہِںدُّۄ بھائیِچارے دی مانسِکتا جِہۄ جِہی بݨائی جاںدی رہی٬ اُس نال اِتھّے اِہۄ کُجھ ہۄݨا سی٬ جۄ اجّ ہۄ رِہا ہَے۔
راجنِیتی لئی جِہڑی مُہِمّ آر اَیسّ اَیسّ اتے اُس دی اگوائی ہیٹھ چلّدی بھارتی جنتا پارٹی دے آگُۄیاں نیں چلائی سی تے جِدّاں دے سِٹّے کڈھّݨ وِچّ کامیاب رہے سن٬ اُہ ساڈے پںجّاب وِچّ اکالی دل دے آگُۄیاں نیں وی ورتݨ لئی چال کھیڈی٬ پر اںتّ نُۄں پُٹھّی پَے گئی۔ سِرسے والے ڈیرا سچّا سَۄدا دِییاں وۄٹاں دا اِکٹھّا پراگا آپݨی راجسی جھۄلی وِچّ پُیائُݨ دی مُکابلیباذی اکالی اتے کاںگرس دۄواں دھِراں دے آگُۄ کردے رہے سن تے جدۄں کدی اُہ ڈیرا اُنہاں دے کھِلاپھ وی بھُگت جاںدا تاں بھڑکدے نہِیں سن٬ سگۄں اِہ سۄچ لَیںدے سن کِہ اَیتکِیں ناں سہی٬ اگلی واری اِہ ڈیرا ساڈے نال آ جُڑیگا۔ اکالی لِیڈرشِپّ دی نوِیں پِیڑھی اِہۄ جِہے سبر والی نہِیں سی٬ اُہ ہر ہۄر چِیذ اُتّے کبذے دی بھاونا واںگ ڈیریداراں بارے وی اِہۄ سۄچ رکھّدی سی کِہ اُنہاں دے ہُںدِّیاں کِسے ڈیرے دی اِہۄ جِہی ہِمّت نہِیں ہۄݨی چاہِیدی کِہ اُنہاں دے وِرُدھّ ہۄݨ بارے اُہ کدے سۄچ وی سکے۔ کَیپٹن امرِںدّر سِںگھّ دی پہِلی سرکار ویلے اُس دے اِکّ مںتّری دی سِرسے دے ڈیرا مُکھی نال نیڑے دی رِشتیداری کارن جدۄں اگلی چۄݨ وِچّ اُہ ڈیرا کاںگرس ولّ بھُگتِیا سی تاں اکالی دل دی نوِیں اُٹھّدی لِیڈرشِپّ نیں اُس نُۄں سبک سِکھائُݨ دی کھیڈ کھیڈی سی۔ جامے-اِنساں دے جِہڑے پْرۄگرام تۄں سارا بکھیڑا شُرُۄ ہۄئِیا٬ اُس دے لئی دسویں گُرُۄ ساہِب ورگا چۄلا کِس نیں بھیجِیا سی٬ اِہ گلّ بیشکّ کدے باہر نہِیں آئی٬ جاں آئُݨ کدے نہِیں دِتّی گئی٬ پر اُس ڈیرے نال سمبّںدھّت لۄک دسّدے ہن کِہ اُتھّے آئی ہر چِیذ دا رِکارڈ ہُںدّا ہَے۔ سِرپھ آئی چِیذ دا رِکارڈ نہِیں٬ کِسے ولّۄں بھیٹ کِیتی کِس چِیذ نُۄں ڈیرا مُکھی نیں کدۄں ورتِیا٬ اِہ وی رِکارڈ ہُںدّا ہَے اتے جے اُس دِن پہِنے گئے دسویں گُرُۄ ساہِب دے چۄلے ورگے پہِراوے دی گلّ لۄکاں تکّ نہِیں آئی تاں اِس دا ارتھ اِہ نہِیں کِہ رِکارڈ نہِیں سی۔ ڈیرے نال جُڑے بھیتی دسّدے ہن کِہ ڈیرا مُکھی تے اُس دی ٹِیم اُہ سارا کُجھ چھُپائُݨ لگّے رہے٬ کِئُںکِہ اِس نال ہۄر کئی بکھیڑے پَیدا ہۄ سکدے اتے مُشکلاں ودھ سکدِییاں ہن۔ اِہ کہاݨی لامبھے رکھّ کے سۄچݨ والی وڈّی گلّ اِہ ہَے کِہ اِہ سارا کُجھ اُسے ترہاں کِیتا گِیا سی٬ جِویں بھاجپا کردی پئی سی۔
جِس گلّ نیں وِگاڑ پائِیا٬ اُہ اِہ سی کِہ بھاجپا کۄل آر اَیسّ اَیسّ ورگی اِکّ بہُت مذبُۄت تاݨے والی جتھیبںدّی سی٬ جِہڑی اِس کھیڈ نُۄں آپݨے مِتھے رُۄٹ اُتّے اگّے لِجاݨ دی سمرتھّا رکھّدی سی٬ جد کِہ اکالی آگُۄیاں دی نوِیں پِیڑھی ہر گلّ نُۄں جوانی دی مَۄج دا سببّ سمجھ رہی سی۔ اِںدرا گاںدھی نُۄں جدۄں اَیمرجَیںسی کارن ہۄئی ہار دے بائد پُراݨے کاںگرسی آگُۄیاں نیں کِہا کِہ تیرے پُتّر تے اُس دے نال جُڑی جُںڈّلی دے آپہُدریپݨ نُۄں رۄکݨ دی لۄڑ ہَے٬ ورنا پارٹی دا بھوِکھّ کھراب کر دیݨگے تاں اُس نیں اِہ گلّ کدے نہِیں سی منّی۔ اجّ کاںگرس دی جِہڑی ہالت ہۄ چُکّی ہَے٬ اِہ اُسے دا نتِیجا ہَے۔ اکالی دل وِچّ وی اِنی گلّ کہِݨ جۄگے آگُۄ پہِلی٬ دُۄسری کی٬ کِسے ترہاں دی گِݨتی وِچّ نہِیں سی رہِݨ دِتّے گئے اتے ہر ویلے چاپلُۄسی کرن والِیاں دی ڈھاݨی نُۄں اکالی دل دی کۄر ٹِیم منِّیا جاݨ لگّ پِیا اتے پارٹی اتے راج سرکار دی واگ ہَۄلی-ہَۄلی اُنہاں ہوالے ہُںدّی گئی سی۔ اِہ نوِیں ٹِیم اِنی آپہُدری ہۄئی کِہ اُدۄں تکّ اکالی دل ہر اَۄکھی گھڑی جِنہاں دھارمِک شکھسِیئتاں نُۄں آپݨی اگوائی والے پْرتِیک دسّ کے اَۄکھِییاں گھاٹِییاں پار کردا رِہا سی٬ اِہ اُنہاں نُۄں وی کارِںدّے منّݨ لگّ پئے۔ سِکھّ پںتھّ دے سِرمَۄر گِݨے جاںدے پںجّ سِںگھّ ساہِبان نُۄں پںجّاب دے مُکھّ مںتّری دی سرکاری کۄٹھی وِچّ تلب کرن تے اُنہاں دے ہتھّ ہِںدّی بھاشا وِچّ لِکھِیا رُکّا پھڑا کے اِس نُۄں ہُکمناما بݨا دیݨ بارے مِلی ہدائِت دی وِرۄدھتا دی جُرئت جے اۄدۄں دے سِںگھّ ساہِبان کر لَیںدے تاں کھُد وی بچ جاںدے اتے سِکھّی دِییاں سرب اُچّ پدوِییاں نُۄں وی وِواداں وِچّ پَیݨ تۄں بچائِیا جا سکدا سی٬ پر اُہ اِنے جۄگے نہِیں سی نِکلے تے نتِیجے وجۄں ناں دھارمِک پکھّ دی لِیڈرشِپّ وِواداں تۄں بچ سکی تے ناں اکالی دل دی لِیڈرشِپّ لۄکاں وِچّ جاݨ جۄگی رہِ گئی سی۔
اجّ جِس مۄڑ اُتّے بھارت دیش کھڑا ہَے٬ اُتھّے آر اَیسّ اَیسّ لِیڈرشِپّ سِدھّا کہِݨ تۄں بچدی ہَے کِہ جتھیبںدّک شکتی والے سںگّٹھن دی تھاں راجسی کھاہِشاں واستے دھرم دی ورتۄں کر رہے آگُۄیاں دی نوِیں پِیڑھی سںجّے گاںدھی والے آپہُدرے راہ اُتّے پَیںدی جاںدی ہَے۔ ہر نویں دِن نوِیں تھاں کِسے مسجِد ہیٹھاں مںدّر ہۄݨ دی کہاݨی اُچھالݨ اتے اُس دے سروے لئی ادالتاں دے ہُکم لَیݨ واستے جِہڑے لۄک چرچا وِچّ آ رہے ہن٬ ہِںدُّۄتو دی اُٹھاݨ دے بِیتے چار دہاکِیاں دے رِکارڈ وِچّ اُنہاں دا کۄئی تھاں نہِیں سی٬ سگۄں اِہ سارے کمّ اُتّۄڑِتّی ہر سُۄبے وِچّ ہِںدُّۄتو دِییاں پْرتِیک بھاجپا دِییاں سرکاراں بݨن اتے اِنہاں وِچّۄں کِسے ناں کِسے راجسی اہُدے لئی جُگاڑ کرن دے چاہواناں دی دھاڑ کردی ہَے تے اِس کمّ وِچّ اُہ لۄک آر اَیسّ اَیسّ والِیاں نُۄں وی کِسے گِݨتی وِچّ نہِیں رکھّدے۔ پںجّاب دے اکالِییاں دی نوِیں لِیڈرشِپّ واںگ ناں اُنہاں نیں کدی آپݨا اِتہاس پڑھِیا ہَے٬ ناں دھارمِک پکھّۄں گِیان رکھّݨ دی کۄئی لۄڑ سمجھدے ہن٬ اُنہاں واستے اجّ دا بھگوان نرِںدّر مۄدی ہَے٬ جِس نیں لۄک سبھا چۄݨاں مَۄکے اِہ گلّ کہِݨ تۄں سںکّۄچ نہِیں سی کِیتا کِہ اُہ آم لۄکاں واںگ نہِیں٬ کھاس مںتّو لئی بھگوان ولّۄں بھیجِیا کھاس دُۄت ہَے۔ اِہ نویں اُٹھّے آگُۄ ہِںدُّۄتو دے ناںء اُتّے اِہۄ کُجھ کردے پئے ہن٬ پر دیر نال سہی٬ اُنہاں نُۄں ٹۄکݨ لئی آر اَیسّ اَیسّ مُکھی نیں ذبان کھۄلہی ہَے٬ سگۄں سچّی گلّ اِہ ہَے کِہ کھۄلہݨی پئی ہَے۔ اُس نیں اِہ وی کِہا کِہ سںسّار بھر وِچّ بھارت وِچّ چلّدی اِس مںدّر-مسجِد مُہِمّ دے ماڑے سںکّیت گئے ہن اتے اِنہاں دی تھاں بھارت تۄں نواں سںکّیت بھیجݨ دی لۄڑ ہَے کِہ بھارت سارِیاں دی اِکّ دُۄجے نُۄں سہِݨ کرن دی تاکت نال اگّے ودھݨا چاہُںدّا ہَے۔ اُس نیں اِہ وی کِہا ہَے کِہ بھارت وِچّ گھٹّ-گِݨتِییاں کھِلاپھ جۄ کُجھ ہُںدّا دِکھائی دے رِہا ہَے٬ اِہ بِلکُل نہِیں ہۄݨا چاہِیدا۔ بھاویں بھاگوت نیں اِہ گلّاں سِرپھ وِکھاوے واستے کہِییاں ہۄݨ, بھارت دی اجۄکی ستھِتی وِچّ اِنہاں نال اُہ پِچھلے مںدّے کدماں نالۄں کُجھ نِکھیڑا کردے دِسے ہن۔ پںجّاب دی بدکِسمتی ہَے کِہ اِس راج دی اِکّ وڈّی دھِر اتے پْرمُکھّ کھیتری پارٹی اکالی دل آپݨی پْرمُکھّتا نُۄں کھۄرا لوائُݨ مگرۄں وی٬ بھاویں وِکھاوے واستے ہی سہی٬ اکل ولّ مُۄںہ کرن نُۄں تِیار نہِیں۔ پِچھلے سمیں وِچّ اکالِییاں دی نوِیں پِیڑھی دی لِیڈرشِپّ دی پَیںتڑیباذی اُنہاں لئی وی اتے پںجّاب لئی وی جکھّݨا پُٹّݨ والی سابت ہۄئی ہَے٬ جے اُہ اِویں ہی چلّدے رہے تاں آپݨا وی اتے نال دی نال پںجّاب دا وی ہۄر ذِیادا نُکسان کرن والے سابت ہۄݨگے۔
آر اَیسّ اَیسّ مُکھی مۄہݨ بھاگوت دے بِیان دے ارتھ سِرپھ دیش وِچّ گھٹّ-گِݨتِییاں واستے نوِیں دھارنا تکّ سِیمت نہِیں٬ بھاجپا نال اِس سںگّٹھن دے سمبّںدھّاں اتے آپݨے اݨگَۄلے کِیتے جاݨ بارے چِںتّا دا پْرگٹاوا وی کردے ہن٬ پر اِہ گلّاں کۄئی نہِیں سۄچدا۔ اُنہاں دی اِنی گلّ ٹھِیک کہی جاݨی ہَے کِہ سںسّار لئی بھارت تۄں اِس وکت جا رہے سںکّیت چںگّے نہِیں اتے اِنہاں سںکّیتاں نُۄں سُدھارن دی لۄڑ ہَے۔