سکُۄل دی پڑھائی ویلے جدۄں سانُۄں اِہ پڑھائِیا جاںدا سی کِہ بھارت دا سںوِّدھان کٹھۄر اتے لچکِیلا ہَے تاں ساڈی سمجھ وِچّ نہِیں سی پَیںدا۔ اسِیں سۄچدے ہُںدّے ساں کِہ کٹھۄر تاں لۄہے ورگا ہُںدّا ہَے٬ لچکِیلا نہِیں ہۄ سکدا اتے جے اُہ لچکِیلا ہَے تاں لۄہے ورگا کٹھۄر نہِیں ہۄ سکدا٬ اُس وِچّ اِہ دۄویں گُݨ اِکّۄ ویلے کِدّاں ہۄ سکدے ہن! ادھِیاپکاں نُۄں پُچھّدے ساں تاں اُہ منّݨا نہِیں سی چاہُںدّے کِہ پتا اُنہاں نُۄں وی نہِیں٬ سگۄں ولاویں پا کے کِتاب وِچّ لِکھی اِس گلّ نُۄں سابت کرن دی کۄشِش کردے سن اتے اسِیں اِس نال ہۄر وی اُلجھ جاںدے ہُںدّے ساں۔ پھِر مُچھّ پھُٹّدی نال جدۄں کُجھ-کُجھ سمجھ پَیݨ لگّی تاں دیکھِیا کِہ اِہ سںوِّدھان پَیسے والِیاں تے ستّا دے نیڑلِیاں لئی لچکِیلا ہۄ جاںدا اتے اِنا لچکِیلا ہۄ جاںدا ہَے کِہ کِسے دُۄسرے دا کِںتُّۄ کرِیا اُہدے اگّے اڑِکّا نہِیں بݨ سکدا۔ اُلٹا اِہ ہۄ سکدا ہَے کِہ کِںتُّۄ کرن والے وِرُدھّ کیس درج کر کے اُسدے وارںٹّ کڈھّ دِتّے جاݨ اتے اُہ جان لُکائُںدا پھِرے۔ اسِیں بچپن وِچّ اِہۄ جِہے کُجھ گاݨے وی سُݨے سن اتے کئی وار راہاں وِچّ مجما لائُݨ والے مدارِییاں نُۄں وی کہِںدّے سُݨِیا سی کِہ ’پَیسا سُٹّ٬ تماشا ویکھ۔‘ سمیں دے نال-نال سانُۄں اِہ سمجھ پَے گئی کِہ بھارت وِچّ ہر کمّ وِچّ پَیسے دا دکھل اِنا ذِیادا ہَے کِہ اِہ وِگڑے کمّ سںوّار سکدا ہَے اتے جے پَیسے ناں ہۄݨ تاں بیگُناہ ہۄݨ دے باوجُۄد سچّا بںدّا جھمیلے وِچّ لپیٹِیا جا سکدا ہَے۔ جِنہاں گلّاں دی سمجھ پَیݨ وِچّ کسر رہِ گئی سی٬ اُہ ساڈے وکت وِچّ چلّدے سِیاسی٬ سماجی٬ کانُۄنی اتے ہۄر ورتارِیاں دِییاں نِتّ مِلدِییاں کھبراں کڈھّی جاںدِییاں ہن۔
جِنہاں چۄراں بارے ساڈے سماج وِچّ کِسے نُۄں وی بھُلیکھا نہِیں کِہ سبھ کُجھ لُٹّی جاݨ دی لڑی ٹُٹّݨ نہِیں دِںدّے٬ اسِیں اُہۄ جِہے لۄکاں نُۄں کانُۄن دا شِکںجّا پَیںدا دیکھدے تے بھرم پال لَیںدے ہاں کِہ اِہ بںدّا سماج دے گلۄں لتھّ جاویگا٬ پر کُجھ سالاں پِچھّۄں اُہ ساپھ نِکل جاںدا ہَے۔ اُس کۄل پَیسا ہۄݨا چاہِیدا ہَے٬ بھارت دے چۄٹی دے وکِیلاں دی اِکّ-اِکّ دِن پیش ہۄݨ دی پھِیس پںدّراں لکھّ تۄں چلدی تے کُجھ کیساں وِچّ پَیںتی جاں چالی لکھّ تۄں ودھّ ہۄ سکدی ہَے۔ جِہڑا سدھارن بھارتی ناگرِک ڈںگّۄ-ڈںگّ دے چکّر وِچّ پھسِیا ہۄوے اتے اِکّ ڈںگّ دی رۄٹی کھاݨ مگرۄں پرِوار دے جِییاں لئی دُۄسرے ڈںگّ دی رۄٹی دے پھِکر وِچّ ڈُبّ جاںدا ہۄوے٬ اُہ کِسے جھمیلے وِچّ پھسا دِتّا جاوے تاں اِڈِّییاں پھِیساں دیݨ دا سُپنا وی اُس نُۄں کھُدکُشی کرن دے راہ پائُݨ والا سابت ہۄ سکدا ہَے۔ مدھّ درجے دے بھارتی لۄک وی اِنی پھِیس دیݨ جۄگے نہِیں ہُںدّے۔ دیش دا اُتلے پدھّر دا امِیر ورگ اِہۄ جِہِییاں پھِیساں نُۄں ٹِچّ جاݨدا ہَے٬ کِئُںکِہ جِدّاں دی کمائی کِیتی ہۄوے٬ اۄہۄ جِہے مُکدّمے وِچّۄں کھہِڑا چھُٹّݨ لئی اُس نُۄں اِہ کھرچ نہِیں جاپدا٬ بھوِکھّ دا پُۄںجی نِویش جاں پُۄںجی بذار والی بھاشا مُتابک اِنوَیسّٹمَیںٹ کِیتی جاںدی جاپدی ہَے۔ اِکّ واری اِہۄ جِہا اڑِکّا پار کر جاݨ والے چۄر٬ جِس نُۄں پُۄںجی بذار دے ’سبھِّئک‘ لۄک چۄر دی تھاں کارۄباری آکھݨا ودھّ پسںدّ کردے ہن٬ نُۄں کارۄبار دے سماج والے دۄ نمبّرِیئے بذار وِچّ سپھلتا دے اِکّ ہۄر سرٹِیپھِکیٹ والا بںدّا منّ لِیا جاںدا تے بھوِکھّ وِچّ اُسدا راہ کٹّݨ بارے کدے کۄئی نہِیں سۄچدا۔ جے کدے کِتے اِہ گلّ چلّ پوے کِہ اِسنے ادالت وِچلا وی کۄئی لِںکّ پَیدا کر کے ورت لِیا ہَے تاں اُسدا دبدبا ہۄر ودھ سکدا ہَے اتے پھِر کۄئی جاںچ ایجںسّی بھوِکھّ وِچّ اُس نُۄں اُنّا چِر ہتھّ نہِیں پائُںدی٬ جدۄں تک اُس ویلے دی سرکار دی سرپْرستی ناں دیوے۔
بھارت دے ہر کھیتر اتے ہر وِئکتی بارے کِسے وی ہدّ تک جا کے کۄئی وی ٹِپّݨی کھُلّہی کرن والے پتّرکار اتے ہۄر ماہر لۄک بڑے چِر تک ادالتاں اتے ججّاں بارے کۄئی گلّ کہِݨ تۄں جھِجک جِہی رکھّ کے بۄلدے ہُںدّے سن٬ پر اجّ اِہ گلّ نہِیں رہی۔ اگلی گلّ اِہ کِہ پہِلاں جدۄں ادالت جاں ججّاں وِرُدھّ کۄئی گلّ کرنی پَے جاںدی تاں سِرپھ اُنہاں بارے کرِیدی سی٬ جِہڑے رِٹائِر ہۄ چُکّے ہۄݨ جاں اُنہاں وِرُدھّ کۄئی کیس درج ہۄ چُکّا ہۄوے۔ اجّکلّہ اجِہا نہِیں رِہا٬ سگۄں اِہ نَۄبت آ چُکّی ہَے کِہ اِس وکت ادالتاں وِچّ بَیٹھ کے پھَیسلے کردے ججّاں اتے اُنہاں ججّاں وِچّۄں سبھ تۄں اُپّرلے بھارت دے مُکھّ ججّ دا باکائِدا ناںء لَے کے اُنہاں وِرُدھّ ٹِپّݨِییاں سۄشل مِیڈِییا اُتّے ہۄ رہِییاں ہن۔ ہالے بہُتے دِن نہِیں ہۄئے٬ سُپرِیم کۄرٹ دے پِچھلے مُکھّ ججّ دے کُجھ پھَیسلِیاں اتے کُجھ بِیاناں کارن اُنہاں وِرُدھّ کھُلّہی چرچا وِچّ اُنہاں لئی تِکھّی سُر والے شبداں دی ورتۄں کِیتی جاںدی سُݨائی دِںدّی سی۔ اُہ رِٹائِر ہۄ گئے تاں اُنہاں تۄں بائد والے پںجّ سِینِیئر ججّ ساہِبان وِچّۄں جِہڑے ججّ ساہِب بارے اِہ کِہا جاںدا ہَے کِہ اگلے مُکھّ ججّ ہۄ سکدے ہن٬ اُنہاں وِرُدھّ وی اِنا کُجھ سُݨن نُۄں مِل رِہا ہَے کِہ اُسدا ذِکر کرنا تک اَۄکھا لگدا ہَے۔
پہِلی گلّ اِہ سۄچݨ والی ہَے کِہ ججّ ساہِبان بارے اِہ سارا کُجھ سُݨن دا ماہَۄل بݨ جاݨ دا کسُۄروار کَۄݨ ہَے؟ نرسِمہا رائۄ دے وکت سُپرِیم کۄرٹ دے اِکّ ججّ دے کھِلاپھ مہاں-دۄش متا جدۄں لۄک سبھا وِچّ پیش ہۄئِیا تاں سبھ کُجھ ہر کِسے نُۄں سپشٹ ہۄݨ اتے سُپرِیم کۄرٹ دے ججّاں دی رائے اِس بارے مِل جاݨ دے باوجُۄد ہاکم دھِر وِچّۄں وی اتے وِرۄدھی دھِر وِچّۄں وی کئی مَیمبراں نیں ادالتی سِسٹم دی سپھائی لئی مَۄکا ورتݨ دی تھاں ججّ ساہِب دے بچا واستے وۄٹاں پا دِتِّییاں۔ اُس وکت اِہ چرچا آم سی کِہ اِس وۄٹِںگّ کرن لئی اںدّرکھاتے دی کئی ترہاں دی ساںجھ دی سہِمتی بݨی ہَے کِہ سِیاست دے دھنںتّر پھسݨ تاں نِیاں پالِکا بہُتی سکھتی ناں کرے تے ججّ وِرُدھّ اِس متے نُۄں پارلِیمَیںٹ مَیمبر پار نہِیں لگّݨ دیݨگے۔ اسِیں اِس چرچا نُۄں کِسے چُست ٹِپݨِیکار دی گھاڑت سمجھدے رہے تے وکت سچّ دی پُشٹی کرن لگّ پِیا اتے دۄویں دھِراں وِچّۄں کُجھ لۄک اِکّ-دُۄسرے دی ڈھال بݨدے دِسݨ لگّے۔ اِس ورتارے کارن کئی مَۄکِیاں اُتّے ججّاں بارے تِکھّی سُر والِییاں ٹِپّݨِییاں ہۄئیِیاں٬ پر اِنہاں دی پرواہ کِسے نیں نہِیں کِیتی اتے ’پَیسا سُٹّ٬ تماشا دیکھ‘ دا امل آپݨے آپ چلّدا رِہا۔ اِہۄ کھیڈ اِکّ دِن بھارت نُۄں اِہۄ جِہا کالا دِن دِکھائُݨ تک لَے گئی کِہ دیش دی راجدھانی والی ہائی کۄرٹ دے ججّ دے گھر اگّ لگّی اتے اُس گھر دی اِکّ کۄٹھڑی وِچّ پںدّراں کرۄڑ تۄں ودھّ رُپئِیاں دے نۄٹ بۄرِییاں وِچّ پئے سڑ جاݨ دی کھبر نیں پُۄرے دیش نُۄں ہلُۄݨ دِتّا۔ کمال دی گلّ کِہ اسِیں لۄک سُݨدے آئے ساں کِہ ’چۄر دی ماں٬ کۄٹھی وِچّ مُۄںہ‘ ہُںدّا ہَے٬ اِتھّے نِیاں پالِکا دی اِکّ تھمّہی نُۄں کِیڑا لگّا پھڑِیا گِیا٬ پر جناب ججّ ساہِب ناں گلتی منّݨ نُۄں تِیار ہۄئے٬ ناں استِیپھا دِتّا اتے گلّ پھِر لۄک سبھا وِچّ متا پیش کرن والے راہ اُتّے تُر پئی ہَے۔
کۄئی نہِیں جاݨدا کِہ جسٹِس یشوںتّ ورما دے کیس بارے لۄک سبھا اتے راج سبھا دے مَیمبر کِہڑا رُکھ دھارن کردے ہن٬ اِس لئی اِس کیس دی تھاں اسِیں دُۄسرے پکھّ دی چرچا دی لۄڑ ودھّ سمجھدے ہاں۔ پِچھلے دِناں وِچّ کُجھ نویں کیس بݨے ہن اتے ہر اِہۄ جِہے کیس نال اِہ چرچا چلّی ہَے کِہ پِچھلے کیساں دا کُجھ بݨِیا نہِیں٬ اِنہاں دۄشِییاں دا وی کُجھ نہِیں وِگڑن لگّا٬ سِرپھ چار دِن ہںگّامے ہۄݨگے تے ماملا گھٹّے-کَۄڈِییاں رلا دِتّا جاویگا۔ اِدّاں دی گلّ تاذا درج ہُںدّے کیساں تۄں چلدی اتے پھِر پِچھلے کیساں دی کہاݨی سابکا پْردھان مںتّری راجِیو گاںدھی دے سمیں اُٹھّݨ والے بۄپھۄرذ تۄپ سَۄدے تک نال جا جُڑدی ہَے۔ اُنہاں کیساں دے دۄشِییاں لئی بھارت دا سںوِّدھان تے کانُۄن دۄویں لچکِیلے سابت ہۄئے سن۔ کارن اِہ سی کِہ اُس سَۄدے دے دۄشِییاں وِچّۄں کُجھناں دا سمبّںدھّ کاںگرس دے آگُۄ نہِرُۄ-گاںدھی پرِوار نال سِدھّا جُڑدا سی اتے دُۄسرے کُجھ دۄشِییاں دی نیڑتا بھاجپا دے سابکا پْردھان مںتّری اٹل بِہاری واجپائی نال ہۄݨ بارے ہر کۄئی جاݨدا سی۔ اُس کیس دے بائد نرسِمہا رائۄ سرکار دَۄران ہوالا کاںڈ اُبھّرِیا تے ٹھُسّ ہۄ گِیا سی٬ کِئُںکِہ اُسدے دۄشِییاں وِچّ کاںگرس دے آگُۄ وی شامل سن تے سِکھر والے بھاجپا نیتا لال کْرِشن اڈوانی اتے دِلّی دے مُکھّ مںتّری تک پھسدے سن۔ پھِر نرسِمہا رائۄ آپݨے کھِلاپھ بݨے لکھُّۄ بھائی ٹھگّی کیس وِچّ پھس گِیا اتے بھارت دے اِتِہاس وِچّ جیلہ جاݨ والا اُہ پہِلا پْردھان مںتّری بݨن دا ’ماݨ’ رِکارڈ بݨا گِیا سی٬ پر نتِیجا اُس ماملے وِچّ وی پہِلے بݨے کیساں ورگا ہی ساہمݨے آئِیا سی۔
اجّ جدۄں کِہا جاںدا ہَے کِہ پھلاݨا پھس گِیا تاں اِکّ جݨا کہِݨ والا اتے دس جݨے اُس نُۄں اِہ سمجھائُݨ والے اُٹھّ کھڑۄںدے ہن کِہ منمۄہن سِںگھّ پْردھان مںتّری ویلے کامنوَیلّتھ کھیڈاں دا چھِہتّر ہذار کرۄڑ دا گھپلا پھڑِیا گِیا سی٬ اُسدا تاں کُجھ وی نہِیں سی بݨِیا۔ پھِر پَۄݨے دۄ لکھّ کرۄڑ والا ٹُۄ-جی ٹَیلِیکام سپَیکٹرم دا گھپلا پھڑِیا گِیا٬ دۄشی اُس کیس وِچّ وی چھُٹّ گئے۔ اگلا مُدّا منمۄہن سِںگھّ سرکار ویلے واپرے دس لکھّ کرۄڑ رُپئے دے کۄلا گھپلے بارے سی٬ جِس وِچّ پْردھان مںتّری دپھتر تک گلّ جاݨ پِچھّۄں ادالت نیں منمۄہن سِںگھّ نُۄں چھڈّ کے ہۄرناں بارے بڑا مذبُۄت کیس ہۄݨ دی گلّ کہی تاں اگلی کاروائی شُرُۄ ہۄݨ نال لۄک دۄشِییاں نُۄں سذاواں مِلݨ بارے آسوںدّ سن۔ بائد وِچّ نتِیجا اِس کیس دا وی پہِلے کیساں والا نِکلِیا تے جِس جاںچ ایجںسّی سی بی آئی نُۄں سُپرِیم کۄرٹ نیں جاںچ ایجںسّی دے بجائے لِیڈراں دے پِںجّرے دا تۄتا کِہا سی٬ اُہ اُس ٹِپّݨی مگرۄں وی لِیڈراں دے پِںجّرے دا تۄتا اُںج ہی بݨی رہی۔ بہُتی بدنامی پِچھّۄں اجّکلّہ ایجںسّی تھۄڑھی پِچھاںہ دھکّ کے اُہی سِیاسی دھںدّا اِنپھۄرسمَیںٹ ڈائِرَیکۄٹیریٹ (ای ڈی) تۄں کرائِیا جا رِہا ہَے٬ سِرپھ ناںء بدلِیا ہَے٬ باکی کہاݨی پہِلاں واںگ ہَے۔ اِس نُۄں اںگّریذی وِچّ ’اۄلڈ وائیِن اِن نِئۄُ بَۄٹلذ‘ کہِںدّے سن٬ جِس نُۄں ساڈے بھارتی لۄک ’نوِیںیاں بۄتلاں وِچّ پُراݨی شراب‘ وجۄں منّ لَیںدے ہن٬ پر اِدّاں کِیتے جاݨ نُۄں رۄک نہِیں سکدے۔ اِہ اجّ دے یُگ وِچّ بھرم ہَے کِہ لۄک بہُت وڈّی تاکت ہن٬ بِناں شکّ اُہ وڈّی تاکت ہن٬ پر اجۄکی بھارتی سِیاست نیں اُس وڈّی تاکت نُۄں پُراݨے سمیں دے نواباں مگر لامبںدّ ہُںدّے اتے جںگّاں وِچّ مرن جاںدے لشکراں وِچّ بدل چھڈِّیا ہَے۔ اُہ آپݨے آپ وِچّ اِہۄ جِہی تاکت نہِیں رہے٬ جِہڑی کدے آپݨے دیش لئی تاں کی٬ آپݨی اگلی پِیڑھی دے بھوِکھّ لئی سۄچ سکݨ دی ہِمّت وی کرن جۄگی رہِ گئی ہۄوے۔ سِرپھ لۄک ہی نہِیں٬ بھارت دیش دا سارا لۄکتںتّر ہی چِٹّ کپّڑِیئے لُٹیرِیاں دا ہتھّ-ٹھۄکا بݨِیا پِیا دِکھائی دِںدّا ہَے۔
بچپن تۄں جِدّاں اسِیں اِہ گلّ سُݨدے آئے ساں کِہ دیش دا سںوِّدھان اتے کانُۄن کٹھۄر تے لچکِیلا ہُںدّا ہَے٬ اِدّاں ہی اِہ کہاوت سُݨدے آئے ساں کِہ ’آس نال جہان کائِم ہَے۔‘ ساڈے سمِیاں وِچّ آس دا آکھری در ادالتاں منِّییاں جاںدِییاں ہن۔ اسِیں اجے تک ’ہن‘ شبد دی ورتۄں کردے ہاں٬ پر جِہڑا کھۄرا تے جِس ہدّ تک کھۄرا بھارت دے نِیاں-پْربںدھّ نُۄں لگّا پِیا اتے دِنۄں-دِن ہۄر ودھ رِہا ہَے٬ اُسدے بائد آس دی اِہ آکھری کنّی وی لۄکاں دے ہتھّاں وِچّ بھلا کِنّی کُ دیر رہِ سکیگی! سمُںدّراں دے جاݨکار دسّدے سن کِہ جدۄں سمُںدّر شاںت ہُںدّا ہَے٬ اُدۄں اُسدے ہیٹھاں کئی واری کۄئی تُپھان لُکِیا اُبالے کھا رِہا ہُںدّا ہَے٬ جِہڑا اچانک جدۄں باہر نِکلدا ہَے تاں سُنامی آ سکدی ہَے۔ اجۄکے بھارتی لۄکاں دی سبھ کُجھ سہِںدّے رہِݨ اتے کدے کۄئی ٹھۄس رۄس ناں کرن دی کھامۄشی وی کِسے دِن اِہۄ جِہا اُبالا کھا سکدی ہَے۔