ساڈے سمِیاں دے بہُت وڈّے بُدھِّیجِیوِییاں وِچّۄں سن ناٹککار گُرشرن سِںگھّ٬ جِنہاں نُۄں اُنہاں دی ٹِیم والے کلاکار وی تے بہُت سارے ہۄر پںجّابی وی ’بھاء جی‘ کِہا کردے سن۔ اُنہاں دا اِکّ پْرسِدھّ ناٹک سی ’ٹۄیا‘, جِہڑا چار دہاکے تۄں ودھّ سماں پہِلاں اسِیں ویکھِیا سی٬ اِنے سال پہِلاں ویکھِیا کِہ اجّ اُس دے سال یاد کرنے اَۄکھے ہن۔ سال بھُلّ گئے ہن٬ پر ناٹک دا اکھّر-اکھّر یاد ہَے۔ اِس دیش دے ہالات دی ہکِیکی تسوِیر پیش کرن والا اُہ ناٹک اُدۄں اِکّ بہُت وڈّی تبدِیلی دا پڑُلّ بݨن دی سمبھّاونا نُۄں پیش کردا سی٬ اجّ وی اُویں ہی کردا ہَے٬ پر تبدِیلی ناں اُس وکت کۄئی آ سکی سی اتے ناں اجّ آئُݨ دی کۄئی سمبھّاونا دِسدی ہَے۔ اُس تۄں پہِلاں بٹھِںڈّے والے بۄگھڑ سِںگھّ نیں بھگت سِںگھّ دے ناںء اِکّ کوِتا لِکھی سی: ’ہال ڈِٹھّا بھگت سِںگھّ سردار تیرے پِںڈّ دا‘, جِس وِچّ اُسنے لِکھِیا سی کِہ اُدۄں لۄہا کُٹّݨ والا گرِیب اجّ وی لۄہا کُٹّی جا رِہا ہَے٬ جُتِّییاں سِئُݨ والا اجے وی جُتِّییاں سِئُںدا ہَے تے اںگّریذاں نال آڑی پا کے کھُد اَیش کرن اتے لۄکاں نُۄں دُکھی کرن والا ٹبّر اجّ وی اُہۄ کُجھ کری جاںدا ہَے۔ ہکِیکت پیش کردی اِس کوِتا وِچّ اُسنے نہۄرا مارِیا سی کِہ جِس دیش دی آذادی کھاتر تُسِیں پھاںسی دے رسّے نُۄں چُمِّیا سی٬ آذادی مِلݨ دے بائد وی اُس دیش دے آم لۄکاں دا اِسنے ساہ سَۄکھا نہِیں کِیتا۔ بھارت دے ہالات دی شرمِںدّگی دا اہِساس کروائُںدی اِہ کوِتا اُسنے اِس ستر نال مُکائی سی کِہ ’ککھّ وی نہِیں بدلِیا سردار تیرے پِںڈّ دا۔‘ اِہۄ گلّ مَیں کہاںگا تاں راجنِیتی کرن والے میرے مگر پَے جاݨگے۔

جِہڑے اںکّڑے اُہ راجسی لۄک ساڈے اگّے پیش کر سکدے جاں کردے ہن٬ اُنہاں دا گِیان سانُۄں کھُد نُۄں وی ہَے اتے اسِیں ہکِیکتاں دے اُس پکھّ نُۄں ردّ نہِیں کردے۔ اُہ کہِݨگے کِہ بھگت سِںگھّ دے وکت بہُت سارے پِںڈّاں تک پکّی سڑک نہِیں سی جاںدی تے اجّ ہر پِںڈّ کئی-کئی سڑکاں نال جُڑِیا پِیا ہَے۔ سارے اِلاکے وِچّ ٹَیلِیپھۄن نہِیں سی لبھّدا تے اجّ اِکّ-اِکّ بںدّا دۄ-تِنّ پھۄن جاں اِکّۄ پھۄن وِچّ اِکّ تۄں ودھّ پھۄناں دے کُنَیکشن والے سِم کارڈ پائی پھِردا ہَے۔ بِلکُل ٹھِیک گلّ ہَے٬ پر اِہ تاں اتّ دے بد-امنی پھاتھے تے گرِیبی مارے دیشاں دے لۄکاں تک وی پہُںچّ گئے ہن٬ اُنہاں کۄل پھۄن ہۄݨا اُنہاں دی ہالات دے سُدھار دا پْرتِیک نہِیں٬ ٹَیلِیپھۄن کمپّنِییاں دے ودھدے کارۄبار دا سبُۄت ہَے۔ اِدّاں ہی گھر-گھر مۄٹر سائیِکل اتے کاراں پہُںچّ جاݨ دی گلّ کہِ کے سانُۄں بھارت دی ترکّی دا اہِساس کرائُݨ دا اُہ یتن کِیتا جاںدا ہَے٬ جِس نُۄں ردّ کرن دی ساڈی کۄئی اِچھّا نہِیں٬ پر گلّ اِتھّۄں تک سِیمت نہِیں رہِ سکدی۔ بھارت دے لۄکاں نُۄں جِہڑے ذُلم اںگّریذی راج وِچّ جھلّݨے پَیںدے سن٬ اُہ اجّ تک رۄکے نہِیں جا سکے۔ لۄکاں دی اݨکھ پَیراں ہیٹھ مدھۄلݨ دا جِہڑا کمّ اںگّریذی راج وِچّ ’ٹۄڈی بچّا‘ کہے جاںدے سپھَیدپۄش کردے تے کرائُںدے ہُںدّے سن٬ اجّ کیںدر دی سرکار دے اتے راجاں والِییاں سرکاراں دے نیڑے والے لۄک کری جاںدے ہن۔ ادالتاں اُدۄں وی سن اتے لںڈّن وِچّ بَیٹھی وِدیشی سرکار دی نِیتی ہیٹھ لۄڑ جۄگا اِنساپھ کرنۄں اگّے ودھݨ دی لۄڑ نہِیں سی سمجھدِییاں٬ اجّ دے آذاد بھارت وِچّ وی اِہ دستُۄر بدلِیا نہِیں جا سکِیا۔ دیش نُۄں آذادی مِلدے سار اُدۄں دے اںگّریذ بھگت راجِیاں اتے اُنہاں دے پِٹھُّۄیاں نیں سمُچّے سِسٹم وِچّ گھُسپَیٹھ آرمبھّ کر دِتّی سی اتے اِسے نِیتی ہیٹھ ’راجا‘ کھِتاب ہُںدِّیاں وی پہِلاں پھرِیدکۄٹ اتے ملیرکۄٹلے رِیاست دے ہاکماں نیں چۄݨاں لڑ کے جِتِّییاں اتے پھِر اِدّاں دِییاں کئی رِیاستاں پٹِیالے دے نال جۄڑ کے ساںجھی رِیاست بݨائے گئے پٹِیالا اَیںڈ اِیسٹ پںجّاب سٹیٹس یُۄنِیئن (پَیپسُۄ) دا راج-پرمُکھّ ہۄݨ دا رُتبا ہںڈھّا چُکّا پٹِیالا رِیاست دا ’مہاراجا‘ یادوِںدّر سِںگھّ چۄݨ لڑ کے پںجّاب وِدھان سبھا وِچّ پہُںچّ گِیا سی تے اِس نُۄں ’لۄکتںتّر دی پْراپتی‘ وجۄں پیش کِیتا جاںدا رِہا سی۔ اِنہاں نال جاں اِنہاں واںگ ہی بھارت دِییاں ہۄر چھۄٹِییاں جاں وڈِّییاں رِیاستاں دے راجِیاں ولّۄں پارلِیمَیںٹ دے مَیمبر اتے کیںدر دے مںتّری بݨن نال وی دیش دی آم جنتا نُۄں کۄئی پھرک نہِیں سی پَے سکِیا٬ ’بھگت سِںگھّ دے پِںڈّ‘ دا ہال تاں آذادی پِچھّۄں وی اُہی رِہا سی۔

جِہڑِییاں الامتاں اجے تک جِئۄں دِییاں تِئۄں رہِییاں ہن٬ اُنہاں وِچّۄں اِکّ بِیتے دِنِیں راجستھان دے اِکّ پِںڈّۄں باہر آئی ہَے۔ اُتھّے منُکھّاں دی اِکّ نِیوِیں کہی جاںدی جاتی دے پڑھے-لِکھے نَۄجوان دا وِیاہ ہۄݨا سی اتے اِس مَۄکے اُس نیں آم لاڑِیاں واںگ گھۄڑی چڑھن دا اِرادا بݨا لِیا۔ ذۄراوراں نُۄں اِس نال اِنی کَۄڑ چڑھی کِہ وِیاہ والے مُںڈّے دے پرِوار دی جان بچائُݨ لئی پُلِس نُۄں دکھل دیݨا پِیا۔ اِہ کُجھ اِس دیش وِچّ آم جِہی گلّ ہَے٬ کِسے وی راج تۄں اِدّاں دی کھبر آ سکدی تے پھِر رُل سکدی ہَے۔ بہُتی واری اِدّاں دی کھبر دا وکتی تَۄر اُتّے نۄٹِس لِیا جاںدا اتے رَۄلا ٹھںڈھّا ہُںدّے سار گلّ گۄل کرن دا کمّ ہُںدّا ہَے٬ تاں کِہ کُجھ کرنا وی ناں پوے اتے آم لۄکاں نُۄں یاد وی ناں رہے۔ اِہ کِسے گِݨوِیں نِیتی مُتابک ہُںدّا کہِݨ دی کۄئی جُرئت نہِیں کردا٬ پر اُںج اِہ گلّ سبھ منّدے ہن کِہ مَۄجُۄدا بھارت وِچّ آذادی تۄں پہِلاں دے پُراݨے بھارت واںگ ذۄراوراں دی دھَۄںس رۄکݨ لئی کۄئی چارا نہِیں کِیتا گِیا۔ شائِد اِہ ہی کارن ہۄوے کِہ اِدّاں دی گلّ پْردھان مںتّری دے آپݨے گُجرات وِچّۄں وی آوے تاں لۄک ہَیران نہِیں ہُںدّے۔

اِہۄ جِہی گھٹنا پِچھلے دِنِیں اُس گُجرات وِچّ واپر گئی ہَے٬ جِتھّۄں مُکھّ مںتّری بݨ کے راجنِیتی دِییاں پَۄڑِییاں چڑھدا نرِںدّر مۄدی پْردھان مںتّری بݨن مگرۄں بھارت نُۄں وِشو گُرُۄ بݨائُݨ بہانے سںسّارک راجنِیتی وِچّ چمکݨ دی کھاہِش رکھّدا کِہا جاںدا ہَے۔ بِیتے شُکّروار دے دِن جدۄں سںسّار دے سبھ تۄں وڈّے لۄکتںتّر کہے جاںدے بھارت دی پارلِیمَیںٹ دے بجّٹ سماگم مَۄکے دیش دی راشٹرپتی بھاشݨ کردی پئی سی٬ اُدۄں اِہ کھبر آئی کِہ گُجرات وِچّ اِکّ اَۄرت نُۄں شرییام نںگّا کر کے کُٹّݨ مگرۄں اِکّ بائیِک نال بنّہ کے نںگّے جِسم بھجائِیا گِیا ہَے۔ لۄک وِیڈِیئۄ بݨائُںدے رہے اتے اِس ترہاں دا اپرادھ کرن والِیاں نیں کھُد وی اِسدی وِیڈِیئۄ بݨائی تے سۄشل مِیڈِییا اُتّے پا دِتّی سی۔ اُس اَۄرت اُتّے دۄش سی کِہ اُس دے کِسے گَیر مرد نال سمبّںدھّ سن٬ پر جے اِدّاں دی گلّ سی تاں پُلِس نُۄں ارذی دِتّی جا سکدی سی٬ کانُۄن دی ادالت وِچّ اُس وِرُدھّ کیس کِیتا جا سکدا سی٬ نںگِّیاں کر کے کُٹّݨ-مارن دا ادھِکار کِسے نُۄں نہِیں سی۔ ہۄر وی ماڑی گلّ اگلی ہَے کِہ اُس اَۄرت نُۄں نںگّے کرن٬ کُٹّݨ اتے پھِر بائیِک دے نال-نال بھجائُݨ دے اپرادھ وِچّ پںجّ اَۄرتاں وی شامل سن۔ بائیِک دے نال نںگّے جِسم بھجائی جا رہی اُس اَۄرت دے نال اُہ اَۄرتاں اُس نُۄں باںہاں تۄں پھڑ کے نال-نال دَۄڑدِییاں دی وِیڈِیئۄ اُس دیش دے لۄکاں نیں ویکھی ہَے٬ جِسدا پْردھان مںتّری اِس دیش نُۄں وِشو گُرُۄ بݨائُݨ دِییاں ٹاہرا ماردا ہَے۔ اِس تۄں پہِلاں اِہۄ کُجھ اِکّۄ ویلے کئی اَۄرتاں نال اِکّ ہجُۄمی بھِیڑ نیں ڈیڈھ کُ سال پہِلاں منِیپُر وِچّ کِیتا سی۔ اُتھّے وی راج دی اگوائی بھاجپا مُکھّ مںتّری کردا ہَے۔ پْردھان مںتّری نرِںدّر مۄدی نیں کِہا سی کِہ جِنہاں لۄکاں نیں منِیپُر وِچّ اِڈّا گھۄر پاپ کِیتا ہَے٬ مَیں اُنہاں نُۄں بکھشاںگا نہِیں٬ پر پِچھّۄں اُتھّے گیڑا مارن وی نہِیں سی گئے۔

رِشِییاں-مُنِییاں دا دیش پْرچارے جاںدے بھارت وِچّ جدۄں اِہ کُجھ واپردا ہَے٬ کدے کِسے سادھُۄ-سںتّ نیں ہاء دا نائرا نہِیں مارِیا۔ اُہ کُمبھّ جاں اردھ کُمبھّ مَۄکے اِشنان کرن تے مۄکش دی پْراپتی واستے آئے دِسدے ہن٬ جِہڑے سادھُۄ جںگّلاں وِچّ نہِیں٬ اُہ ہر دھارمِک سماگم وِچّ لۄکاں نُۄں اِیشور دا بھاݨا منّݨ دا اُپدیش کردے سُݨدے ہن۔ ہکِیکتاں بھُگتݨ والے بھارت دے ناگرِکاں لئی کُجھ کرن بارے اُہ کدے نہِیں سۄچدے۔ اِہۄ تاں سبھ پیشکاری سی گُرشرن سِںگھّ ہُراں دے ناٹک ’ٹۄیا‘ دی٬ جِس وِچّ گہِرے ٹۄئے وِچّ ڈِگے پئے بںدّے نُۄں باہر نِکلݨ وِچّ مدد کرن دی بجائے اِکّ سادھُۄ بابا اِہ کہِںدّا رِہا سی کِہ ’جِتھّے وی رہۄ٬ شاںتی سے رہۄ بچّا‘ اتے ادھّی سدی پہِلاں اِہۄ جِہے سادھُۄ بابا جِویں آم لۄکاں نُۄں ٹۄئے وِچّ ڈِگے ہۄئے ہۄݨ تاں اُتھّے شاںتی نال ٹِکے رہِݨ نُۄں کہِںدّے سن٬ اجّ وی اۄداں ہی کہِںدّے ہن۔ گلّ اِکلّے ٹۄئے دی نہِیں کِہ جِتھّے پِیا ہَیں٬ تُۄں اُتھّے پِیا رہِ بچّا٬ اِہ وی ہَے کِہ جے کۄئی ذُلم ہُںدّا ہَے٬ اُہ وی ربّ دا ناںء لَے کے چُپّ کر کے اۄداں ہی سہِ بچّا٬ جِدّاں تیرے باپ-دادا سہِںدّے رہے سن۔ ڈرِیا پِیا بھارت اُنہاں لۄکاں دے ہتھّاں وِچّ پھسِیا ’وِشو گُرُۄ‘ بݨن دے سُپنے لَیݨ دا یتن کردا ہَے٬ جِنہاں نیں کہِݨا کُجھ تے کرنا کُجھ آپݨا اݨ-اَیلانِیا ایجںڈّا بݨا رکھِّیا ہَے۔ منِیپُر ہۄوے جاں مدھّ پْردیش٬ کِسے راج وِچّ آم لۄک سَۄکھے نذر نہِیں آئُںدے۔ گُجرات دی گلّ کی کرنی ہَے٬ جِس نیں وِشو گُرُۄ بݨن لئی نائرا دیݨ والے نرِںدّر مۄدی دی پہِلی راجنِیتک اُڈاݨ دے دِناں وِچّ اِنا کُجھ بھُگت لِیا سی کِہ دیش دے لۄکاں نُۄں اجّ تک بھُلّ نہِیں سکِیا۔ دہِشت دا جِس ترہاں دا ماہَۄل اجّ اِس دیش وِچّ بݨ چُکّا ہَے٬ اُس دی پیشکاری اُردُۄ دے اِکّ شیئر وِچّ اِس ترہاں کِیتی گئی ہَے٬ ’اِس شہِر میں اب کۄئی بارات ہۄ٬ یا واردات٬ اب کِسی وی بات پر کھُلّہتی نہِیں ہَیں کھِڑکِییاں۔‘ ارتھات لۄک اِنے ڈرے ہۄئے ہن کِہ ناں کھُشی وِچّ برات جاںدی ویکھݨ تے ناں کِسے تھاں واردات ہۄئی تۄں جھاکݨ لئی اُدھّر ویکھدے ہن کِہ پتا نہِیں کِس ویلے کی واپر جاوے؟ بھارت اِکّ دِن اِس ہال نُۄں وی پہُںچّ جاویگا٬ اِہ تاں کدی کِسے نیں نہِیں سی سۄچِیا۔