منُکھّ دے جِیون دا سارتھک نِربھر اُسدے وِچاراں اتے وِچاراں نُۄں کارج کُشلتا وِچّ بدلݨ دے سِٹّے اُتّے ہَے۔ دُۄجے ارتھاں وِچّ اِہ وی کہِ سکدے ہاں کِہ در-اسل وِچار آپݨے آپ وِچّ کُجھّ وی کر سکݨ دی سمرتھّا نہِیں رکھّدے۔ سگۄں وِچار جدۄں کارج دا رُۄپ دھاردے ہن تاں کُجھّ سِٹّے نِکل سکدے ہن۔ اِہ سِٹّے سارتھک وی ہۄ سکدے ہن اتے نِرارتھک وی۔

منُکھّ جۄ کُجھّ وی کردا ہَے٬ اُہ آپݨے چںگّے٬ مںدّے٬ سُلجھے٬ اُلجھے چاہناں مِشرت وِچاراں نال ہی کردا ہَے۔ من وِچّ وِچار اُپجدے ہن اتے پھِر اِہ وِچار چاہ-اِچھّا دا رُۄپ دھار کے منُکھّ نُۄں کارج لئی اُکساںدے ہن جاں اُکسا سکدے ہن۔ وِچار دی پُٹھّ وِچّ ساڈی اِچھّا٬ کارج کِرِیا دا رستا دھارن کرکے٬ کارج بݨ جاںدی ہَے۔ اِس کارج دا ہی پھل کُ-پھل منُکھّ نُۄں مِلدا ہَے۔ اِس لئی منُکھّ دے وِچاراں دی بڑی مہتّتا ہَے کِئُںکِہ منُکھّ دے وِچاراں نال ہی منُکھّ وِچّ گتی آ سکݨ دی سمبھّاونا پَیدا ہُںدّی ہَے۔ منُکھّ دے دِماگ وِچّ جِہۄ جِہے وِچاراں دی اُتپتی ہۄویگی اُس پاسۄں اُہۄ جِہے ہی کارج دی آس کِیتی جا سکدی ہَے۔ دِکّت اِہ ہَے کِہ وِچاراں اُتّے کِںتُّۄ پْرںتُّۄ ہۄ سکدی ہَے۔ منُکھّ آپ وی کر سکدا ہَے اتے اُسدے سمپّرک وِچّ آئُݨ والے ہۄر منُکھّ وی۔ کِںتُّۄ پْرںتُّۄ ہۄݨ دا اِہ ڈر وی مہتّتا رکھّدا ہَے|

وِچار جیکر سپشٹ نہِیں اتے جیکر ساڈے وِچاراں وِچّ ہی کِسے ڈر٬ شکّ اتے کِںتُّۄیاں پْرںتُّۄیاں دی بھرمار ہَے تاں پھِر اِہناں وِچاراں نُۄں کارج وِچّ بدلݨ دا پھل کی تے کِویں مِلیگا؟ دُۄجے ارتھاں وِچّ جیکر سانُۄں آپݨے چاہ-گُدھّے وِچاراں دی سارتھکتا اُتّے ہی بھرۄسا نہِیں تاں اجِہے وِچاراں نُۄں کارج رُۄپ دے کے بھلا نتِیجا کی نِکلیگا؟

اِکّ ہۄر کٹھِنائی وی ہَے کِہ بںدّے دے من وِچّ پل پل وِچار اُتپنّ ہُںدّے ہن اتے اِہ وِچار٬ اِچھّاواں دا رُۄپ دھارن کردے ہن۔ بںدّا آپݨِییاں سارِییاں ہی اِچھّاواں دی پُۄرتی کِویں کرے؟ اسمبھّو تاں بھاویں کُجھّ وی نہِیں پر اِہ اِکّ سچّائی ہَے کِہ کۄئی وی منُکھّ آپݨے اِکّ جِیون وِچّ ہی کدے وی آپݨِییاں سارِییاں ہی اِچھّاواں دی پُۄرتی نہِیں کر سکدا۔ کیول اُداہرݨ دیݨ لئی مِتھّ لَیںدے ہاں کِہ منُکھّ بار بار منُکھّی رُۄپ وِچّ جنم لَیݨ لئی سمرتھّ ہَے۔ پر اجِہی سمرتھّا رکھّݨ والا منُکھّ٬ کئی کئی جنم لَے کے وی آپݨِییاں سارِییاں ہی اِچھّاواں دی پُۄرتی نہِیں کر سکدا کِئُںکِہ ہر جنم دِییاں ہۄر ہۄر اِچھّاواں وی پہِلِییاں اِچھّاواں نال جُڑدِییاں جاݨگِییاں۔ در-اسل منُکھّ دِییاں اِچھّاواں دا کۄئی اںتّ نہِیں۔ اِکّ اِچھّا نُۄں نیپرے چاڑھن دا وِچار پُۄرا ہُںدّا ہَے تاں اُس دی تھاں ہُݨے جھٹّ-پٹّ ہی ہۄر اِچھّا جاگ پَیںدی ہَے۔ اِںج منُکھّ دے وِچاراں اتے اِچھّاواں دا اِہ سِلسِلا سدا ہی چلّدا رہِںدّا ہَے۔ آپݨے دِل-دِماگ وِچّ آئے وِچاراں اتے دُۄجے دے سُݨے وِچاراں دی وی مہتّتا ہَے۔

دُۄجی گلّ٬ ہر اِچھّا دے وِچار نُۄں پُۄرِیاں ہۄݨ وِچّ سماں لگّدا ہَے۔ اِہ کدے وی نہِیں ہۄ سکدا کِہ پلک جھمکدِیاں ہی ساڈے وِچاراں جاں اِچھّاواں نُۄں پھلھ لگّ جاوے|

پر کی منُکھّی جِیون دا اِہی منۄرتھ ہَے کِہ اُہ آپݨِییاں اِچھّاواں دی کُڑتی نُۄں وِچار دا رںگّ چاڑھکے نچّدا ٹپّدا پھلاں دی اُڈِیک کرے؟ منُکھّ دے من ’تے ہۄراں دے وِچاراں دا کۄئی پْربھاو کِئۄں نہِیں پَیںدا؟ جیکر پَیںدا ہَے تاں سد-رہِݨا کِئۄں نہِیں رہِںدّا؟ اتے اجِہے اپݨائے وِچاراں نُۄں چںگّے پھل کِئۄں نہِیں لگّدے؟ سُیامی رام کْرِشن پرم ہںسّ اِکّ تھاں کُجھّ اِس پْرکار لِکھدے نیں:

“اِکّ پُلھ ہَے۔ پُلھ دے ہیٹھاں پاݨی وگّدا ہَے۔ اِہ پاݨی پُلھ دے ہیٹھ اِکّ پاسِئۄں آئُںدا ہَے اتے دُۄجے پاسِئۄں لںگھّ جاںدا ہَے۔ ٹھِیک اِںج ہی منُکھّ اِک پُلھ ہَے۔ اُس پُلھ دے دۄ پاسے ساڈے دۄویں کنّ ہن۔ اسِیں اِکّ کنّ راہِیں دُۄجے دے وِچاراں نُۄں سُݨدے ہاں اتے اُسے ویلے ہی دُۄجے کنّ راہِیں کڈھّ کے اَۄہ وگاہ ماردے ہاں۔”

اسِیں آپݨے ہی وِچاراں دی مستی وِچّ اِںج ہاں جِویں کِسے نیں کۄئی نِئۄل٬ کِسے تَۄڑی وِچّ رکھّ کے پا لِیا ہۄوے۔ اُسنے اِکّ کںدھّ اُتّے اِہ تَۄڑی رکھّ دِتّی ہۄوے۔ ہُݨ نِئۄل دے گلھ وِچّ رسّی بجھّی ہَے۔ رسّی دے اِکّ کۄݨے تے بھارا پتھّر بنّہِیا ہۄئِیا ہَے۔ نِئۄل تَۄڑی وِچّۄں نِکل کے کںدھّ ہیٹھاں اِدھّر اُدھّر گھُمّدا ہَے پر جِئۄں ہی اُسنُۄں کُجھّ کھڑاک سُݨدا ہَے تاں اُہ جھٹّ دَۄڑ کے تَۄڑی وِچّ آ لُکدا ہَے۔ پر اُہ تَۄڑی وِچّ بہُتا سماں لُک کے نہِیں بَیٹھا رہِ سکدا کِئُںکِہ اُسدے گلھ دی رسّی دے دُۄجے پاسے بھارا پتھّر بجھّہِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِہ بھار اُس نُۄں پھِر ہیٹھاں نُۄں کھِچّہدا ہَے۔ منُکھّ دا وی اِہ ہال ہَے کِہ اُہ آپݨے وِچاراں دی مار تۄں بچِیا نہِیں رہِ سکدا۔ پر کی منُکھّ دا وِچار-گْرست ہۄݨا اُچِّت نہِیں؟ اُچِّت ہَے٬ ذرُۄری ہَے پر وِچار دے نال نال سںکّلپ وی لۄڑِیدا ہَے۔ سںکّلپ؟ ہاں سںکّلپ۔

جیکر آپݨے آلے دُیالے نذر دَۄڑائیِئے تا سانُۄں اجِہے بںدّے اُںگلاں اُتّے گِݨن جۄگے ہی مِل سکݨگے جِہڑے بںدّے٬ مُۄںہۄں جۄ کُجھّ کہِںدّے ہن٬ اُہ کرکے دِکھا دیݨ دی سمرتھّا وی رکھّدے ہۄݨ۔ اِہی کارن ہَے کِہ سِیاݨے کہِںدّے سُݨے گئے ہن کِہ ہوائی کِلہے اُسارنا٬ شیکھ چِلّی واںگ سۄچ کے کہِݨا٬ بہُت سَۄکھا ہَے۔ پر رہی گلّ نُۄں پُۄرِیاں کرنا جاں چھیڑے کارج نُۄں نیپرے چاڑھنا بہُت ہی اَۄکھا ہَے۔ کِئۄں بھلا؟ اِس لئی کِہ منُکھّ آپݨی اِچھّا-پُۄرتی ہِتّ٬ وِچار دے پْرواہ وِچّ رُڑھ جاݨ والا ’اجِیب جانور ہَے۔‘ اکسر اِہ آپݨی اِچھّا دے اُتپنّ ہُںدِّیاں ہی٬ آپݨے من دی بھاونا نُۄں٬ وِچارے بِناں ہی٬ بہُت کُجھّ کہِ جاںدا ہَے۔ پر بدکِسمتی نال اکسر جدۄں کُجھّ کرن دی واری آئُںدی ہَے تاں اُہ جھٹّ پِچھاںہ نُۄں دَۄڑ پَیںدا ہَے|

اجِہے بںدِّیاں لئی ہی کِہا جا سکدا ہَے: بھَۄںکدے کُتّے وڈھّدے نہِیں٬ گرجݨ والے ورہدے نہِیں؛ ورہن والے بدّل ورہ کے اگاںہ تُر جاںدے ہن٬ اُۄݨا بھاںڈا بہُت کھڑکدا ہَے جد کِہ بھرِیا بھاںڈا چُپّ رہِںدّا ہَے۔ در اسل جدۄں کۄئی بںدّا اۄپری بھاونا وس ہۄ کے جھٹّ اِہ کہِ دِںدّا ہَے کِہ اُہ پھلاں کمّ کرکے ہی دم لویگا تاں اکسر اجِہے بںدّے نُۄں اِہ بھرۄسا نہِیں ہُںدّا کِہ اُہ اِس کارج نُۄں پُۄرا کر لویگا۔ اِس دا کی کارن ہَے؟ کارن اِہی ہَے کِہ اِس بںدّے نیں پھِکے اُتشاہ٬ جلن جاں بھاونا وسّ ہۄ کے کۄئی کمّ کرن دا اَیلان کر دِتّا ہَے|

سویٹ مارٹن نیں اِکّ تھاں اِکّ مِسال دِتّی ہَے جِہڑی کُجھّ اِںج ہَے:

کۄئی بںدّا مر جاںدا ہَے آںڈھی گُیاںڈھی٬ مِتّر سجّݨ, ویکھݨ چاکھݨ والے سارے رِشتیدار ساک سبںدھّی کہِںدّے ہن مَۄت ذرُۄر آئُݨی ہَے۔ اُہ سارے اِہ گلّ وی سوِیکار کردے ہن کِہ اُہ سارے دے سارے وی اِکّ ناں اِکّ دِن ذرُۄر مر جاݨگے۔ اِس دے نال ہی اِہ چرچا وی چلدی ہَے کِہ اِہ سںسّار مِتھِیا ہَے۔ اسِیں اَیویں ہی وادھُۄ مۄہ مائِیا دے جال وِچّ پھسے ہۄئے ہاں۔ اسِیں سارِیاں نیں ہی اِکّ دِن اِس سںسّار دا تِیاگ کرنا ہَے۔

مِرتک دیہ نُۄں مِٹّی وِچّ دبّ دِتّا جاںدا ہَے جاں پرمپّرا انُسار اگنی بھیںٹ کرن اُپرںتّ سارے ہی آپݨے آپݨے گھراں نُۄں چلے جاںدے ہن اتے پھِر آپݨے آپݨے گھر جا کے مِرتک لئی سبھ کُجھّ کِہا سُݨِیا بھُلّ بھُلا دِتّا جاںدا ہَے۔ سارے٬ مُڑ اِسے ہی٬ پہِلاں ’مِتھِیا‘ مِتھّے سںسّار دے مائِیا مۄہ دے جال وِچّ پھس کے آپݨے آپݨے دھںدِّیاں وِچّ مگن ہۄ جاںدے ہن۔ اجِہی دشا نُۄں شمشان وَیراگ کِہا جاںدا ہَے۔

اجِہی منُکھّی دشا — شمشان وَیراگ — دا کارن ہَے کِہ اِہ وِچار اسِیں اپݨائُݨا نہِیں چاہُںدّے۔ ارتھات اِہناں وِچراں نُۄں اسِیں کۄئی بہُتی مہتّتا نہِیں دِںدّے۔ اِہناں وِچاراں نُۄں اسِیں سرسری تَۄر تے لَیںدے ہاں اتے اسِیں اُہناں دے پْربھاو تھلّے سںسّار دا تِیاگ نہِیں کردے۔ لیکھک٬ اِہ نہِیں کہِ رِہا کِہ سانُۄں شمشان وَیراگ دی تھاں سچّمُچّ ہی اِس سںسّار دا تِیاگ کرکے ڈھہِںدِّییاں کلاں وِچّ وِچرنا چاہِیدا ہَے جاں کِہ سںسّار اُتّے بھار بݨنا چاہِیدا ہَے۔ گلّ کہِݨ دا بھاو اِہ ہَے کِہ اسِیں آپݨے وِچاراں وِچّ پکّے نہِیں ہاں۔ ساڈے وِچار نِربل ہن اُہناں وِچّ کۄئی پُکھتائی نہِیں ہَے۔ اجِہے نِربل وِچاراں دے دھارنی منُکھّ دِییاں ڈِیںگاں سبںدھّی ہی سِیاݨے کہِںدّے ہن: کہِݨا سَۄکھا کرنا اَۄکھا۔

کُجھّ دیکھ کے٬ بھاوک ہۄ کے کہِݨا بہُت ہی سرل اتے سہِج ہَے۔ کۄئی وی گلّ کہِݨ لئی کِہڑا کُجھّ مُلّ دیݨا پَیںدا ہَے۔ مُۄںہ آپݨا ہَے٬ مُۄںہ وِچّ جُبان وی آپݨی ہَے اتے بُلّہ وی آپݨے ہی ہن۔ تپاک نال مُۄںہ کھۄلہِیا٬ جِیبھ ہِلی٬ بۄل ہرکت وِچّ آئے اتے جھٹ پٹ کہِ دِتّا-- مَیں آہ کر لواںگا٬ اَۄہ کر لواںگا۔ دُنِییاں بھر دا بکواس٬ ٹاں ٹاں کرن اُپرںتّ چُپّ-چاپ بہِ گئے۔ اِکّ وِچار آئِیا٬ چاہ جاگی٬ بھاوک ہۄئے کُجھّ پھڑھ ماری اتے پھِر بھاوکتا دا اویگ سماپت٬ سبھ کُجھّ کھتم۔ آدتن٬ منُکھّ پھِر ٹال مٹۄل دا سہارا لَیݨ لگّ پَیںدا ہَے٬ دیکھی جاویگی پھِر کر لواںگا٬ کلّہ تۄں کراںگا٬ پھلاݨی ترِیک تۄں آرمبھّ کراںگا۔ اُہ سَۄ سَۄ بہانے لبھّیگا اتے اںتّ نُۄں بھُلّ بھُلا جاویگا۔

منُکھّی چاہ٬ اِچھّا اتے وِچاراں نُۄں کارج رُۄپ دے کے سپھل کرن لئی سںکّلپ دی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔ سںکّلپ٬ آتم وِشواس اتے دْرِڑ نِشچے نال بھرپُۄر اۄس کِرِیا دا ناں ہَے جِسدے کارن منُکھّ آپݨے پْراݨاں دا پُۄرا تاݨ, آپݨے وِچاراں نُۄں کارج وِچّ بدلݨ لئی لا دِںدّا ہَے۔ اِس سںکّلپ کارن ہی اُہ آپݨِییاں سارِییاں ہی اِںدرِییاں نُۄں آپݨے وِچار کارجاں وِچّ جُٹا دِںدّا ہَے۔ اِںج منُکھّی چاہ-اِچھّا-بھاونا٬ وِچار دے وِہڑے وِچّ کھیڈدی٬ سںکّلپ ہتھِّیں پھلّ دِںدّی ہَے۔ اِہ مِٹھّا پھلّ ہۄویگا جاں کھٹّا٬ اِس دا نِربھر وِچار دی مدھاݨی نال نِکلے چںگّے مںدّے سںکّلپ اُتّے ہَے|

(7.1.1991)