25

سںگھّ سُرجِیت ہۄ چکّا سی۔ مُکھّ مںتّری مُڑ کیس وِچ دِلچسپی لَیݨ لگّا سی۔ اِس نال افسراں نُۄں راہت مہِسُۄس ہۄݨ لگّی۔

لۄکاں دا بھرۄسا جِتّݨ لئی نویں آئے مُکھّ افسر نیں تھاݨے اکھںڈّ پاٹھ کھُلہوائِیا۔ پتوںتّے سجّݨاں تۄں اِلاوا پُلِس کپتان اتے ڈِپٹی کمِشنر نُۄں بُلائِیا گِیا۔ مہاراج دی ہذُۄری وِچ پُلِس والِیاں نیں سہُں کھادھی٬ اگّۄں تۄں ناں اُہ غلت کمّ کرنگے٬ ناں رِشوت لَیݨگے۔

ذِلہا اٹارنی نیں کئی دِن پہِلاں ہی شہِر ’چ ڈیرا لا لِیا۔ آپݨی سہائِتا لئی دۄ ڈِپٹی ذِلہا اٹارنِییاں نُۄں بُلا لِیا۔

ساری مِسل دا اِک وار پھیر مُیائِنا ہۄئِیا۔ کۄئی کمی تاں نہِیں؟ جے ہَے تاں اُہ کِویں دُۄر ہۄوے؟ اِہ وِچارِیا گِیا۔

سرکاری فرذ نِبھا کے ذِلہا اٹارنی نیں آپݨا دھِیان گِیان سِںگھّ ’تے کیںدرِت کِیتا۔ سپَیشن پی.پی. مُکھّ مںتّری دی مُچھّ دا وال سی۔ ذِلہا اٹارنی نُۄں اجِہے بںدّے دی تلاش سی۔ اِس ذِلہے ’چ اُس دی ٹرم پُۄری ہۄ چُکّی سی۔ اپرَیل ’چ بدلی دی سمبھّاونا سی۔ جے گِیان سِںگھّ خُش ہۄ گِیا تاں کیس دی پَیروائی دے بہانے بدلی رُکوا دیویگا۔ بدلی ناں رُکوا سکِیا تاں چںگّا سٹیشن دِوا دیویگا۔

کیس دی تِیاری دے نال-نال گِیان سِںگھّ نُۄں خُش کرن ولّ وی دھِیان دِتّا گِیا۔ اُس دی من-پسںدّ وِسکی دے براںڈ دا پتا کِیتا گِیا۔ اُس نُۄں کِس کِسم دے ’سنَیکس‘ پسںدّ سن٬ اِہ کھُرا کھۄجِیا گِیا۔ پھیر اُسے مُتابک کِسے نُۄں تِتّر پھڑن بھیجِیا گِیا تے کِسے نُۄں مچھّی۔

پُلِس وِبھاگ نیں وی آپݨی گمبھِّیرتا دا سبُۄت دِتّا۔

پَیروائی لئی اِک وِشیش ٹِیم بݨائی گئی۔ سُںدّر داس اِںسپَیکٹر نُۄں اِس دا مُکھی بݨائِیا گِیا۔ ٹِیم وِچ لِکھا-پڑھی دے ماہِر افسر وی لئے گئے اتے مار-دھاڑ کرن والے وی۔ مار-دھاڑ والے افسراں نیں گواہاں نُۄں تلب کرنا سی۔ ماہِراں نیں بِیان سمجھائُݨا سی۔ سُںدّر داس نیں اُہناں گواہاں نال آپ نجِٹھّݨا سی٬ جِہڑے گواہی دیݨ تۄں ٹلݨ دا یتن کرن۔

مِیڈِیئے راہِیں سرکار دے اِہناں یتناں دا خُۄب پْرچار کِیتا گِیا۔

سںگھّ نیں وی کمرکسّے کسّ لئے۔ اِش وار اُہ گواہاں نُۄں سمّتی دے چُںگّل وِچ نہِیں پھسݨ دیݨگے۔

مۄتا سِںگھّ نیں وی اہُدا سمبھّال لِیا۔

گھر-گھر اُس دی اِیمانداری اتے دلیری دے چرچے ہۄݨ لگّے۔

کۄئی آکھدا اٹھّ سال دی نَۄکری دے باوجُۄد وی اُس کۄل سکُۄٹر تک نہِیں٬ ناں رںگّدار ٹی.وی. ہَے۔ بچِّیاں دی پڑھائی دا خرچ چلائُݨ لئی اُس نُۄں کدے جی.پی. پھںڈّ وِچۄں اُدھار لَیݨا پَیںدا ہَے٬ کدے یاراں-دۄستاں کۄلۄں۔

کۄئی آکھدا۔ اُہ سرداراں دا کاکا ہَے۔ پںجّاہ ایکڑ ذمِین اِکلّے دے ہِسّے آئُںدی ہَے٬ پَیسے ’تے دھار نہِیں ماردا۔

کۄئی آکھدا۔ اُہ مُکھّ مںتّری تک دی پرواہ نہِیں کردا۔ بلتاکار دے اِک کیس وِچ اُس نیں اِک اَیم.اَیل.اے. نُۄں سذا سُݨا دِتّی سی۔

کۄئی آکھدا۔ اِک وار لُدھِیاݨا دا اِک سنئتکار اُس نُۄں اِک لکھّ رُپِیا دیݨ آئِیا سی۔ ججّ نیں نۄٹاں والا بَیگ سڑک ’تے وگاہ مارِیا سی تے سیٹھ نُۄں رِشوت دیݨ دے دۄش وِچ جیلہ بھِجوا دِتّا سی۔

مۄتا سِںگھّ دی نِیُکتی ’تے سمّتی ناں خُش سی٬ ناں اُداس۔ کِسے اَیم.اَیل.اے. نُۄں وِشیش ہالت وِچ سذا سُݨائُݨا جاں پَیسے ٹھُکرائُݨا ہۄر گلّ سی٬ سِیاسی دباء نُۄں ٹھُکرا کے نِرپکھّ فَیسلا سُݨائُݨا ہۄر گلّ۔

پھیر وی اِک تسلّی سی۔ ناں مۄتا سِںگھّ نُۄں پَیسا خرِید سکیگا٬ ناں نائرے ڈرا سکݨگے۔ ناں وِسکی دی پیٹی بدلے کِسے نُۄں تارِیخ مِلیگی٬ ناں کِسے ڈِپٹی نُۄں کۄٹھی وڑن دِتّا جائیگا۔

سںگھّ لئی اِہ خُشِییاں بھرِیا مَۄکا سی۔

سپَیشل پی.پی. دی نِیُکتی نال سںگھّ دی واہوا ہۄݨ لگّی سی۔ لۄکاں نُۄں یکِین ہۄݨ لگّا کِہ سرکارے-دربارے سںگھّ دی ہالے وی پُچھّ ہَے۔

سںگھّ دی اِس پْراپتی ’تے کئی رُسّے ورکر منّ گئے۔ سںگھّ دِییاں مِیٹِںگّاں وِچ مُڑ رَۄݨک ہۄݨ لگّی۔

بھاویں دۄہاں دھِراں نُۄں ججّ ’تے وِشواس سی٬ پھیر وی کۄئی دھِر ذۄخم نہِیں سی اُٹھا رہی۔

پُلِس گواہاں پِچھّے ہرل-ہرل کردی پھِردی سی۔

پُلِس اتے ذِلہا اٹارنی دِییاں سرگرمِییاں نُۄں دھِیان وِچ رکھّدِیاں سمّتی نیں اہِم-اہِم گواہ مُڑ کھِسکا لئے۔

سںگھّ نیں آپݨے پکّے گواہاں ’تے پُلِس دا پہِرا لگوا لِیا۔

جِہڑے-جِہڑے گواہ مِلے اُہناں نُۄں پھڑ کے پُلِس نیں ذِلہا اٹارنی اگّے پیش کِیتا۔

جِہڑے گواہ نہِیں مِل رہے سن٬ اُہۄ اہِم سن۔ اُہناں نُۄں وار-وار سمجھائُݨا ذرُۄری سی۔ سپَیشل پی.پی. نیں وی اُہناں ’تے ہی مغذ-کھپائی کرنی سی۔

پیشی وِچ اِک دِن باکی سی۔ سویرے ہی گِیان سِںگھّ ہُراں آ جاݨا سی۔ گواہ سن کِہ پُۄرے نہِیں سن ہۄ رہے۔

گھبرائے ذِلہا اٹارنی نیں پُلِس کپتان نُۄں فۄن کِیتا۔

کپتان نیں خُفِییا وِبھاگ تۄں رِپۄرٹ مںگّی۔ کُجھ گواہ بابے دی کۄٹھی سن اتے کُجھ گُرمِیت دے گھر۔

اجِہے گواہاں نُۄں تلب کرن لئی سمّتی نال ٹکّر لَیݨی پَیݨی سی۔ کپتان اجِہے مُۄڈ وِچ نہِیں سی۔ خُفِییا وِبھاگ ’تے بھرۄسا نہِیں سی کِیتا جا سکدا۔ جے گواہ کۄٹھِیئۄں ناں مِلے تاں مُسِیبت کھڑی ہۄ جائیگی۔ مُکھّ مںتّری دِییاں ہدائِتاں تۄں بِناں اُہ کۄئی وی غَیر-کانُۄنی کمّ کرن نُۄں تِیار نہِیں سی۔

ذِلہا اٹارنی چُپّ کر گِیا۔ اُس دی ڈِئۄُٹی پُلِس ولّۄں لِیاںدے گواہاں نُۄں سمجھائُݨا سی۔ جِہڑے گواہ ہاذر سن اُہناں نُۄں تۄتے بݨا دِتّا گِیا سی۔ جے پُلِس باکی گواہ تلب کرن تۄں جھِجکدی سی تاں ذِلہا اٹارنی نُۄں بلا آپݨے گل پائُݨ دی کی ذرُۄرت سی۔

چُپّ کر کے اُہ سپَیشل پی.پی. دی اُڈِیک کرن لگّا۔

سپَیشل پی.پی. مِتھے سمیں ’تے پُجّ گِیا۔

گواہاں بارے رِپۄرٹ تسلِّیبخش نہِیں سی۔

اِہۄ ستھِتی رہی تاں پیشی ہۄر لَیݨی پئیگی جاں گواہاں نُۄں سفائی دھِر دے ہکّ وِچ بھُگت جاݨ دیݨا پئیگا۔ دۄہاں ستھِتِییاں وِچ نُکسان سرکاری دھِر دا ہۄئیگا۔

ڈِپٹی سَیکٹری نُۄں فۄن کِیتا گِیا۔ اُس نُۄں تُرںتّ ذِلہا ہَیڈّکُیارٹر بُلائِیا گِیا۔

سارے اہِلکاراں نیں ستھِتی دا جائِذا لِیا۔

بہِس دا سار اِہ سی کِہ سارے گواہ جھُۄٹھے سن۔ سمّتی گواہاں دی آتما نُۄں جھںجّۄڑن وِچ کامیاب ہۄ چُکّی سی۔ ہُݨ گواہ جھُۄٹھ بۄلݨ تۄں ٹل رہے سن۔

جۄ گِیا سۄ گِیا۔ اہِلکاراں دا کمّ سرکار دا وکار بہال کرنا سی۔ اِتھۄں ہی کۄئی راہ لبھِّیا جاݨا چاہِیدا سی۔

گِیان سِںگھّ چاہُںدّا سی٬ گواہ جِتھے وی ہۄݨ اُہناں نُۄں چُکّ لِیاںدا جاوے۔ گواہ ناں مِلݨ تاں وارِساں ’تے سختی کِیتی جاوے۔

اِس مشورے نال کۄئی افسر سہِمت نہِیں سی۔

ڈِپٹی کمِشنر اتے پُلِس کپتان کۄل پکّی خبر سی کِہ سمّتی نیں آپݨی ساری تاکت اِک-مُٹھّ کر رکھّی سی۔ اُہ کِسے مَۄکے دی تاک وِچ سی۔ مَۄکا مِلدے ہی اُس نیں آپݨی شکتی دا وِکھاوا کرنا سی۔ دھرنِیاں٬ رَیلِییاں اتے جلسے-جلُۄساں راہِیں سرکار بدنام کِیتی جاݨی سی۔ پُلِس ولّۄں اِک وی گواہ نُۄں ہتھّ پائُݨ نال سُۄبا-وِیاپی لہِر اُٹھّ کھڑۄݨی سی۔

ڈِپٹی سَیکٹری دی وی اِہۄ رائے سی۔ مُکھّ مںتّری ساہِب دی سخت ہدائِت سی٬ مُکدّما کانُۄنی چاراجۄئی نال جِتِّیا جائے۔ سرکار پہِلاں ہی بہُت بدنام ہۄ چُکّی سی۔ کیس نُۄں گلِییاں وِچ ہۄر ناں گھڑِیسِیا جاوے۔

کانُۄنی راہ اِکۄ سی۔ پہِلاں اِہ پتا لائِیا جاوے کِہ کِہڑا گواہ کِس کۄل ہَے؟ گواہ کِتھے چھُپِیا ہَے؟ پھیر اُس تھاں دا ’سرچ-وارںٹّ‘ لِیا جاوے۔

سرچ-وارںٹّ ہاسل کرن لئی ادالت وِچ درخاست دِتّی گئی۔

درخاست وِچ دۄش لائِیا گِیا۔ سفائی دھِر گواہاں نُۄں ڈرا-دھمکا رہی سی۔ کئی گواہ اُس دے کبذے وِچ سن٬ اُہناں نُۄں رِہاء کرائِیا جاوے۔ گواہ نِرپکھّ ہۄ کے گواہی دے سکݨ, اِس لئی اِہ ذرُۄری سی۔

وارںٹّ جاری ہۄݨ تۄں پہِلاں لِیگل سَیلّ نیں وی درخاست دے دِتّی۔ وارںٹّ جاری کرن تۄں پہِلاں اُسنُۄں وی سُݨِیا جاوے۔

سَیلّ نُۄں وی سپَیشل پی.پی. والا اِتراذ سی۔ گواہ سچّ بۄلݨا چاہُںدّے سن٬ پُلِس جھُۄٹھ بُلائُݨا چاہُںدّی سی۔

اِسے کارن پِچھلی پیشی گواہ نہِیں سن لِکھے گئے۔ مہِینے دی تارِیخ پا کے ججّ نیں پُلِس نُۄں من-مانی کرن دا کھُلّہا سماں دِتّا سی۔

گُرمِیت نیں منِّیا کُجھ گواہ سفائی دھِر کۄل سن۔ سمّتی گواہاں نُۄں ادالت وِچ پیش کرن لئی تِیار سی۔ ادالت اِہ یکِین دِوائے کِہ کۄئی دھِر گواہاں ’تے دباء نہِیں پائیگی۔ گواہاں نُۄں مرذی نال بِیان دیݨ دی کھُلّہ ہۄئیگی۔

گِیان سِںگھّ بھمبّل-بھُۄسِیاں وِچ پَے گِیا۔ اِنساف دے پکھّۄں سفائی دھِر دی دلِیل درُست سی۔ جے اُہ سفائی دا وکِیل ہُںدّا تاں اِہۄ دلِیل دِںدّا۔

گِیان سِںگھّ دی ذمِیر آکھدی سی٬ اُہ سمّتی دی دلِیل دا وِرۄدھ ناں کرے٬ پر وکِیل دی آپݨی کۄئی ذمِیر نہِیں ہُںدّی۔ اُس نُۄں اُسے دھِر دی ذمِیر دی اواذ نُۄں سُݨنا پَیںدا ہَے٬ جِس دا اُہ وکِیل ہُںدّا ہَے۔ اِس سمیں گِیان سِںگھّ سرکار دا نمک کھا رِہا سی۔ اُس نُۄں اُسے دی بۄلی بۄلݨی پَیݨی سی۔

“گواہ سرکاری دھِر دے ہن۔ سرکاری وکِیل نُۄں آپݨے گواہاں نُۄں مِلݨ دا اتے اُہناں نُۄں بِیان سمجھائُݨ دا پُۄرا ہکّ ہَے۔”

“گواہ کِسے دھِر دے نہِیں ہُںدّے۔ اُہناں جۄ دیکھِیا-سُݨِیا ہُںدّا ہَے٬ اُہناں اُہۄ دسّݨا ہُںدّا ہَے۔ اُہناں نُۄں کُجھ پڑھائُݨ جاں سمجھائُݨ دا کی متلب؟” گُرمِیت سِںگھّ نیں گِیان سِںگھّ دے ترک نُۄں کٹِّیا۔

ججّ گُرمِیت نال سہِمت سی۔

پر گواہی تک گواہاں نُۄں رکھِّیا کِتھے جاوے؟

سرکاری دھِر نُۄں جیلہ ہی ڈھُکوِیں تھاں لگّی سی۔

سفائی دھِر نُۄں اِس ’تے سخت اِتراذ سی۔ جیلہ تھاݨے دا ہی دُۄسرا ناں سی۔ آکھݨ نُۄں اِہ نِیاںئِک ہِراست سی۔ کںٹّرۄل اُتھے وی پُلِس دا سی۔ پُلِس اُتھے اسانی نال آ-جا سکدی سی۔ گواہاں نُۄں ڈرا-دھمکا سکدی سی۔ سفائی دھِراں دی اُتھے چِڑی تک نہِیں پھڑک سکیگی۔

“مَیں گواہاں نُۄں آپݨی کۄٹھی تاں رکھّݨۄں رِہا؟” کھِجھے ججّ نیں ڈھُکوِیں تھاں دا فَیسلا سفائی دھِر ’تے سُٹّ دِتّا۔

گُرمِیت دا وِچار سی کِہ گواہاں نُۄں جلںدھّر دے ’آبذرویشن ہۄم‘ وِچ بھیج دِتّا جاوے۔ اُتھۄں دے مُلاذم سرکار دے سِدھّے پْربھاو ہیٹھاں نہِیں سن۔

ادالت ولّۄں ’ہۄم‘ دے ادھِکارِییاں نُۄں ہدائِتاں جاری ہۄئیِیاں۔

گواہاں نُۄں باکی بںدِّیاں نالۄں الگّ رکھِّیا جاوے۔ اِستگاسے جاں سفائی دھِر تۄں لَے کے گواہاں دے رِشتیداراں تک نُۄں اُہناں نال ناں مِلائِیا جاوے۔

وکِیلاں دا اِک پَینل ہۄم وِچ رہیگا۔ پَینل ’تے اِک-اِک نُمائِںدا دۄہاں دھِراں دا ہۄئیگا اتے اِک ادالت دا۔ پَینل گواہاں ’تے نذر رکھّیگا۔

سرکاری دھِر نُۄں بھاویں اِہ یۄجنا جچی نہِیں سی پر اُس کۄل کۄئی بدلواں سُجھاء وی نہِیں سی۔

گواہ کھُلّہے ماہَۄل وِچ نِرپکھّتا نال سۄچ سکݨ, اِس لئی پیشی نُۄں اِک ہفتے لئی اگاںہ کھِسکا دِتّا گِیا۔

 

 

26

دس وجدِیاں ہی ادالتی کاروائی شُرُۄ ہۄ گئی۔

گِیان سِںگھّ دی سہائِتا لئی ذِلہا اٹارنی ہاذر سی۔ ذِلہا اٹارنی دی سہائِتا لئی اِک بُڈھّا کلرک۔

کلرک دے ہتھّ وِچ مۄٹی ساری مِسل سی۔ مِسل نُۄں سجّ-وِیاہی وہُٹی واںگ سجائِیا گِیا سی۔ اجّ بھُگتݨ والے گواہاں دے بِیاناں ’تے رںگّ-برںگّے پھلَیگ لگائے گئے سن۔ ہر فلَیگ ’تے گواہ دا ناں لِکھِیا گِیا سی۔

میذ ’تے کُجھ کِتاباں وی سجائیِیاں گئیِیاں سن۔ ہر پُستک دے کُجھ وِشیش پنِّیاں وِچکار کاغذ پھسائِیا گِیا سی۔ لۄڑ پَیݨ ’تے پنّا تُرںتّ کڈھِّیا جا سکے٬ اِس سہُۄلت دا دھِیان رکھِّیا گِیا سی۔

جِئۄں ہی مُشتاک الی گواہ نُۄں ہاذر ہۄݨ لئی آواذ پئی٬ بّڈھے بابُۄ نیں فلَیگ تۄں الی دا ناں پڑھِیا٬ بِیان والا پنّا کڈھِّیا اتے بڑے ادب نال مِسل سپَیشل پی.پی. دے اگّے رکھّ دِتّی۔

گِیان سِںگھّ کئی دِناں تۄں مِسل نُۄں گھۄٹا لائُںدا آ رِہا سی۔ بِیان دا اکھّر-اکھّر اُس نُۄں یاد سی۔ پھیر وی رسمی کاروائی پُۄری کرن لئی اُس نیں بِیان ’تے نذر مارنی شُرُۄ کِیتی۔

پُلِس انُسار مُشتاک الی پِچھلے تِیہ سال تۄں شہِر وِچ پہِریداری کردا سی۔ شہِر دی سڑک-سڑک اتے گلی-گلی دا اُہ واکِف سی۔ سڑک ’تے گھُمّݨ والے اۄپرے بںدّے نُۄں اُہ تۄر تۄں ہی پچھاݨ لَیںدا سی۔

وکُۄئے والے دِن اُس دی ڈِئۄُٹی ہسپتال والے اِلاکے وِچ سی۔ رات دے گِیاراں کُ وجے دۄ آدمی اُس نُۄں مِلے سن۔ تیذ-کدمِیں اُہ ہسپتال دے اہاتے ولّ جا رہے سن۔ اِک دی کُچھّڑ وِچ بۄری سی۔ بۄری وِچ کُجھ لپیٹِیا ہۄئِیا سی۔

کھمبھّے دی رَۄشنی وِچ پہِریدار نیں دۄہاں نُۄں گھیر لِیا۔ کِتھۄں آئے ہۄ؟ کِدھر جاݨا ہَے؟ اجِہے سارے رسمی سوال اُس نیں پُچھّے سن۔ اِک نیں آپݨا ناں پالا اتے دُۄجے نیں مِیتا دسِّیا سی۔ اُہ گڈِّیئۄں اُتر کے آئے سن۔ اُہناں دھانکِیاں دی بستی جاݨا سی۔

پہِریدار دی تسلّی ہۄ گئی۔ گڈّی دا سماں سی۔ دیکھݨ نُۄں وی اُہ دھانکِیاں دے ہی مُںڈّے لگّدے سن۔ جِس دِشا ولّ جا رہے سن٬ اُدھر چۄری ہۄݨ دی سمبھّاونا نہِیں سی۔

بستی وِچ دِنے کُجھ نہِیں لبھّدا٬ رات نُۄں کی لبھّݨا سی؟

پہِریدار نیں بِناں رۄک-ٹۄک دے اُہناں نُۄں ہسپتال ولّ جاݨ دِتّا سی۔

اُس رات پہِریدار نُۄں جِہڑے بںدّے مِلے سن اُہ اُہۄ سن٬ جِہڑے اجّ دۄشِییاں دے کٹہِرے وِچ کھڑے سن۔ جِس بۄری وِچۄں بںٹّی دی لاش مِلی سی٬ اُہ وی اُہۄ سی٬ جِہڑی اِہناں وِچۄں اِک نیں آپݨی کُچھّڑ دِتّی ہۄئی سی۔

اِہ گواہ مُدئّی دھِر لئی بہُت اہِم سی٬ پر سی اِہ سمّتی-پکھّی۔ پہِلاں وی اِہ سمّتی دے کبذے وِچ رِہا سی۔ ہُݨ وی ’ہۄم‘ وِچۄں آئِیا سی۔

گِیان سِںگھّ دا تجربا آکھدا سی کِہ سفائی دھِر دا نمک کھاݨ والا گواہ مُدئّی دھِر دے ہکّ وِچ کدے وی نہِیں بھُگتدا۔ پھیر وی آس دی اِک کِرن اُس نُۄں دِکھائی دِںدّی سی۔

پُلِس اتے پہِریدار اِکۄ سِکّے دے دۄ پاسے سن۔ اِک دی دُۄجے بِناں گتی نہِیں سی ہُںدّی۔ پُلِس نیں پہِریدار تۄں شکّی بںدِّیاں دی مُخبری لَیݨی ہُںدّی سی تے بدلے وِچ پہِریدار نیں سُرکھِّیا۔ پہِریدار دے سِر ’تے پُلِس دا ہتھّ ناں ہۄوے تاں چۄر-اُچکّے آتھݨ نُۄں اُس دا بھُگّا کُٹّ دیݨ۔ گِیان سِںگھّ نُۄں اُمِید سی٬ پہِریدار سمُںدّر ’چ رہِ کے مگرمچھّ نال دُشمݨی مُلّ نہِیں لئیگا۔

آشا-نِراشا دِییاں گھُمّݨ-گھیرِییاں وِچ پھسِیا سپَیشل پی.پی. مُشتاک الی دا بِیان کرائُݨ لگّا۔

گِیان سِںگھّ دی آس دھری-دھرائی رہِ گئی۔

مُشتاک الی مکّر جاںدا تاں کۄئی اݨہۄݨی گلّ ناں ہُںدّی پر اُس دا بِیان پُلِس کہاݨی نُۄں جِہڑا نواں مۄڑ کٹا گِیا٬ اِہ سبھ لئی چِںتّا دا وِشا سی۔

کٹہِرے وِچ کھڑے دۄہاں دۄشِییاں نُۄں الی بچپن تۄں جاݨدا سی۔ جدۄں اُہ چۄرِییاں کرِیا کردے سن تاں کئی وار پہِریدار دے ہتھّ آئے سن۔ پہِلاں اُہ اُہناں دی خُد دھَۄڑی لاہُںدّا سی٬ پھیر پُلِس دے ہوالے کردا سی۔ جے اُس رات اُہ اُس نُۄں مِلے ہُںدّے جاں اُہناں کۄئی جُرم کِیتا ہُںدّا تاں الی اُہناں نُۄں سُکّے ناں جاݨ دِںدّا۔

کُجھ ارسے تۄں اُہ جرائِم-پیشے نُۄں تِیاگ چُکّے سن۔ ہلال دی رۄٹی کھاݨ والے نُۄں سڑکاں کچھّݨ دی ذرُۄرت نہِیں پَیںدی۔

سچّ پُچھّۄ تاں اُس رات پالے اتے مِیتے دی تھاں پُلِس دی جِیپ اُس اِلاکے ’چ چکّر کٹّدی رہی سی۔ پہِلاں جدۄں وی کدے پُلِس پہِریدار نُۄں مِلدی تاں ’سبھ اچھّا‘ دی رِپۄرٹ لَیںدی۔ اُس دِن جِیپ پہِریدار تۄں کِنارا کردی رہی۔ آخری چکّر ’چ جِیپ ڈںگّراں دے ہسپتال گئی اتے کافی دیر اُتھے رُکی رہی۔

اُہنِیں دِنِیں شہِر ’چ کرفِئۄُ لگّا ہۄئِیا سی۔ کِسے اَیرے-غَیرے بںدّے دا سڑکاں ’تے گھُمّݨ دا سوال ہی پَیدا نہِیں سی ہُںدّا۔ ناں اُس رات پالا اتے مِیتا اُس نُۄں مِلے سن ناں پُلِس کۄل اُس نیں کۄئی بِیان دِتّا سی۔

الی نُۄں شکّ سی کِہ اِہ لاش پُلِس نیں اُتھے سُٹّی سی۔

مرے-مُکّرے دا کۄئی اِلاج نہِیں ہُںدّا۔ فذُۄل دے سوال پُچھّ کے گِیان سِںگھّ سماں برباد کرنا نہِیں سی چاہُںدّا۔

سفائی دھِر دا بُتّا اُںجھ ہی سر گِیا۔

جھٹّ اگلے گواہ نُۄں بُلائِیا گِیا۔

اگلا گواہ تارا مسِیہ سی٬ جۄ ہسپتال دا چَۄکِیدار سی۔ اُہ وی ابذرویشن ہۄم وِچۄں آئِیا سی۔ اُس ولّۄں بۄلی جاݨ والی بۄلی دا کِیاس وی گِیان سِںگھّ بھلی پْرکار لا سکدا سی۔

پُلِس بِیان انُسار اُس رات چَۄکِیدار نیں دۄ شکّی بںدِّیاں نُۄں ہسپتال دے اُجاڑ کمرِیاں وِچۄں نِکلے دیکھِیا سی۔ چَۄکِیدار نیں اُہناں دا پِچھّا کِیتا سی۔ ہتھّۄپائی ہۄئی سی۔ بںدّے تاں بھجّ گئے پر نِشانی پِچھّے چھڈّ گئے۔ اِک دا بٹُۄیا ڈِگّا سی اتے دُۄجے دی پگّ۔ بٹُۄئے وِچۄں مِیتے دی فۄٹۄ نِکلی سی۔ پگّ دی پچھاݨ للاری نیں کِیتی سی۔ اُہ پالے دی سی۔

مُدئّی دھِر لئی اِہ گواہ وی بڑا اہِم سی۔ آپݨے بِیان تۄں تاں اِہ مُکّریگا ہی٬ کِدھرے اِہ وی الی دے راہ ناں تُر پئے۔ گِیان سِںگھّ نُۄں اِہۄ فِکرسی۔

ذِلہا اٹارنی سپَیشل پی.پی. دی پِٹھّ تھاپڑ رِہا سی۔ اِہ گواہ سرکار دے ہکّ وِچ بھُگتیگا٬ اُہ یکِین دِوا رِہا سی۔

سخت پہِرے دے باوجُۄد وی پُلِس اُس نال ہۄم وِچ سمپّرک کائِم کر چُکّی سی۔ گواہ نُۄں سمجھائِیا وی گِیا سی اتے ڈرائِیا وی۔ جے اُہ سہی بھُگت گِیا تاں سرکار ولّۄں اِنام مِلیگا٬ مُکّر گِیا تاں ہتھّکڑی۔

اُس نُۄں اِس کیس وِچ اُلجھائُݨا بہُت آسان سی۔

اُہ ہسپتال دا چَۄکِیدار سی۔ رات نُۄں پہِرا دیݨا اُس دی ڈِئۄُٹی سی۔ چَۄکِیدار دے ہاذر ہُںدِّیاں ہسپتال وِچ لاش کِویں آئی؟ چَۄکِیدار خُد کاتل سی جاں کاتلاں نال مِلِیا ہۄئِیا سی۔

چَۄکِیدار نُۄں سمجھائُݨ والے اُس دے افسر نُۄں وی کچہِری وِچ بُلائِیا گِیا سی۔ افسر دے ہاذر-ناذر ہُںدِّیاں اُہ بھلا پُلِس بِیان دی پُشٹی کِئۄں نہِیں کریگا؟

ہۄئِیا اُہۄ جِس دی گِیان سِںگھّ نُۄں توکّۄ سی۔ تارا مسِیہ نیں ناں دھمکِییاں دی پرواہ کِیتی ناں افسر دی ہاذری دی۔

اُلٹا اُس نیں ٹھۄک-وجا کے مُشتاک الی ولّۄں سِرجی کہاݨی دی پُشٹی کرنی شُرُۄ کر دِتّی۔

وکُۄئے والے دِن دۄشِییاں دی تھاں پُلِس ہسپتال آئی سی۔ چَۄکِیدار نُۄں جاگدا دیکھ کے اُہ گھبرائی سی۔ چاہ بݨائُݨ دے بہانے چَۄکِیدار نُۄں اُتھۄں ٹالِیا گِیا سی۔ جدۄں تک اُہ چاہ بݨا کے لِیائِیا٬ پُلِس جا چُکّی سی۔ چَۄکِیدار دا متھّا اُدۄں ہی ٹھݨک گِیا سی۔ پُلِس اُس نُۄں پھسائُݨ لئی کِدھرے کُجھ سُٹّ ہی ناں گئی ہۄوے٬ اُس نیں اِدھر-اُدھر جھات ماری سی۔ اُس نُۄں کمرے دی اِک نُکّر وِچ پئی بۄری اۄپری-اۄپری جِہی لگّی سی پر مسِیہ نیں بۄری ولّ بہُتا دھِیان نہِیں سی دِتّا۔

پُلِس دی جِیپ جاݨ دے گھںٹّا بائد ہی اُتھے پہِرا لگّ گِیا۔ پھیر پُلِس نیں خُد ہی شۄر مچائِیا٬ “بںٹّی دی لاش لبھّ پئی٬ بںٹّی دی لاش لبھّ پئی۔”

چَۄکِیدار نیں کۄئی کُتاہی نہِیں سی کِیتی۔ ناں اۄتھے کۄئی اۄپرا بںدّا آئِیا سی٬ ناں اُس دی کِسے نال ہتھّۄپائی ہۄئی سی۔ ناں کِسے دا بٹُۄیا ڈِگّا سی ناں پگّ۔

تارا مسِیہ دے بِیان نال گِیان سِںگھّ دے منۄں بھُلیکھا نِکل گِیا۔ سفائی دھِر دے وکِیل ناں نویں سن ناں اناڑی۔ بڑی سُۄجھ-بُۄجھ نال اُہ کیس لڑ رہے سن۔ مُدئّی دِییاں جُتِّییاں نال ہی مُدئّی دا سِر کٹّ رہے سن۔

“مُردا بۄلُۄ کھپھّݨ پاڑُۄ۔” سمجھے سمجھائے گواہ تۄں ہۄر سوال پُچھّݨا خترناک سِدھّ ہۄ سکدا سی۔ ڈھۄل نُۄں ڈھکِّیا ہی رہِݨ دیݨا چاہِیدا سی۔

اگلے سارے گواہ سںگھّ دے آپݨے سن۔ اِٹّ ورگے پکّے۔ اُہناں دے سہی بھُگتݨ نال دۄشِییاں نُۄں سذا ہۄݨ دی سمبھّاونا بݨ سکدی سی۔ گِیان سِںگھّ اُہناں گواہاں ولّ دھِیان کیںدرت کرن لگّا۔

سَۄ فِیسدی سرکار دے ہکّ وِچ بھُگتݨ والے پہِلے گواہ دا ناں رام سرُۄپسی۔

اُہ برامدگی دا گواہ سی۔

گْرِفتاری پِچھّۄں دۄشِییاں دی پُچھّ-گِچھّ اُسے ساہمݨے ہۄئی سی۔

پُچھّ-گِچھّ دَۄران پہِلاں پالے نیں اِکبال کِیتا سی۔ اُہ راڈ جِس نال بںٹّی مارِیا گِیا سی٬ اُس نیں شہِر دے باہرلے بھٹھّے دے کھںڈّراں وِچ چھُپا رکھّی سی۔ اُس  بارے کیول اُسے نُۄں پتا سی۔ نِشاندیہی کرکے برامد کروا سکدا سی۔

پھیر ذیر ہِراست پُلِس اگّے-اگّے چلّ کے پالے نیں اُہ راڈ برامد کرائی سی۔ اُہ راڈ اجّ ادالت وِچ ہاذر سی۔

اِسے ترہاں مِیتے نیں بِیان دِتّا سی۔ بںٹّی دی اُہ وردی جِہڑی اگوا سمیں اُس نیں پہِن رکھّی سی٬ مِیتے نیں مۄمی کاغذ وِچ لپیٹ کے آپݨے گھر دے وِہڑے وِچ دبّ رکھّی سی۔

پھیر پُلِس رام سرُۄپ سمیت مِیتے دے گھر گئی سی۔ مِیتے نیں دسّی ہۄئی تھاں تۄں وردی برامد کرائی سی۔ وردی نُۄں رام سرُۄپ نیں بںٹّی دی ہۄݨا شناخت کِیتا سی۔

دۄہاں برامدگِییاں دِییاں فرداں بݨِییاں سن۔ فرداں ’تے رام سرُۄپ نیں سہی پائی سی۔ پُلِس نیں اُس دا بِیان وی لِکھِیا سی جۄ بِلکُل درُست سی۔

رٹے-رٹائے بِیان نُۄں ہُۄ-بہُۄ دُہرائُݨ وِچ رام سرُۄپ نُۄں کۄئی دِکّت مہِسُۄس نہِیں سی ہۄئی۔

سفائی دھِر ولّۄں رام سرُۄپ ’تے جِراہ پِیارے لال نیں کرنی سی۔

پِیارے لال دا بہُتا ذۄر اِہ سابت کرن ’تے لگّݨا سی کِہ آئُݨ والے سارے گواہ (’اِنٹرَیسٹڈ وِٹنَیس‘ سن۔ ’اِنٹرَیسٹڈ وِٹنَیس‘ اجِہے گواہ نُۄں آکھِیا جاںدا ہَے٬ جِس دی وفاداری اِنساف نال گھٹّ پر اُس دھِر نال ذِیادا ہُںدّی ہَے جِس ولّۄں اُہ گواہی دیݨ آئِیا ہُںدّا ہَے۔ فَۄجداری کیساں وِچ اجِہے گواہاں دی بہُتی اہِمِیئت نہِیں رہِںدّی)۔

پہِلی لڑی دے سارے پْرشن اِسے اُدیش نُۄں مُکھّ رکھّ کے پُچھّے گئے سن۔ سبھناں پْرشناں دا اُتّر رام سرُۄپ نُۄں ہاں وِچ دیݨا پِیا۔

اِہ ٹھِیک سی کِہ اُہ یُوا سںگھّ دا پْردھان سی۔ یُوا سںگھّ دی نِیںہ لالا جی نیں رکھّی سی۔ یُوا-سںگھّ بںٹّی دے اگوا ہۄݨ تۄں لَے کے ہُݨ تک پُۄری ترہاں اِس کیس نال جُڑِیا رِہا سی۔ بچّے نُۄں جلدی برامد کِیتا جاوے۔ پہِلاں اِس مُدّے نُۄں لَے کے سںگھّ نیں شہِر وِچ ہڑتالاں کروائیِیاں٬ جلسے کِیتے اتے جلُۄس کڈھّے۔ پالے اتے مِیتے دی گْرِفتاری ’تے سںگھّ نیں جشن منائے۔ ہُݨ سںگھّ مُکدّمے دی پَیروائی کر رِہا سی۔ پہِلاں-پہِل دۄشِییاں نُۄں پھاہے لائُݨ دی مںگّ لَے کے کچہِری وِچ نائریباذی وی ہُںدّی رہی سِییادِ۔

دُۄجی لڑی دے پْرشناں نیں اِہ سابت کرنا سی کِہ رام سرُۄپ نیں اِسے اُدیش دی پْراپتی لئی جھُۄٹھ بۄلِیا سی۔

پالے کۄلۄں برامد ہۄئی راڈ بارے بہُتی پُݨ-چھاݨ دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ ڈاکٹر پہِلاں ہی سابت کر چُکّا سی کِہ برامد ہۄئی راڈ اُہ نہِیں سی جِس نال بںٹّی دے سٹّ ماری گئی سی۔

مِیتے کۄلۄں وردی برامد ہۄئی دِکھا کے پُلِس اِہ سابت کرنا چاہُںدّی سی کِہ اسل کاتل اُہۄ سن۔ کاتلاں دا وردی لاہُݨ دا مکسد بچّے دی شناخت چھُپائُݨا سی۔

پر سِیاݨی پُلِس اتے چُست گواہ اِہ بھُلّ گئے سن کِہ اسل وردی پہِلے دِن ہی لالا جی دے گھر پُجّ چکّی سی۔

رام سرُۄپ دا مُکھَۄٹا اُتارن لئی پِیارے لال وِئںگّمئی سوال پُچھّݨ لگّا۔

پْرشن۔ “سکُۄل جاںدا بچّا اِک وردی پہِندا ہَے جاں دۄ؟”

اُتّر۔ “اِک۔”

پْرشن۔ “اِہ ٹھِیک ہَے کِہ بںٹّی دے اگواکاراں نیں بںٹّی دا بستا اتے پھِرَۄتی بارے اِک چِٹھّی اِک ٹۄپِیئے ہیٹھ چھُپا کے لالا جی دے گھر اگّے رکھّ دِتّی سی؟”

اُتّر۔ “ہاں۔”

پْرشن۔ ٹۄپِیئے ہیٹھۄں بستے دے نال-نال بںٹّی دی اِک وردی وی مِلی سی۔ اِہ وی ٹھِیک ہَے؟”

اُتّر۔ “جی ہاں۔”

پْرشن۔ “پھیر بںٹّی دی اسل وردی تاں اُس دِن برامد ہۄ گئی سی۔ مِیتے کۄل وردی کِتھۄں آئی؟”

اِس پْرشن دا اُتّر دِںدّے رام سرُۄپ دے متھّے ’تے پسِینے دِییاں بُۄںداں ٹپک پئیِیاں۔ اُس دا سرِیر کمبّݨ لگّا۔ اکھّاں اگّے بھمبُّۄ-تارے نچّݨ لگّے۔ رام سرُۄپ نُۄں لگّا جِویں اُس دا بلڈّ-پْرَیشر اِک دم ودھ گِیا۔ کِسے وی سمیں اُس دا سِر پھٹ سکدا سی۔

رام سرُۄپ دا اُتّر سُݨن لئی چارے پاسے سنّاٹا چھا گِیا۔ لگّدا سی جِویں کُجھ پلاں لئی وکت رُک گِیا۔

“بۄل بئی.....۔ ہاں جاں ناں وِچ اُتّر دے۔” ججّ گواہ نُۄں بہُتی دیر خامۄش رہِݨ دی اِجاذت نہِیں سی دے رِہا۔

“اِس بارے مَینُۄں کی پتا؟ مَینُۄں تاں اِنا پتا بئی اِہ وردی بںٹّی دی ہَے۔”

کُجھ دیر خامۄش رہِ کے وی جدۄں رام سرُۄپ نُۄں کۄئی ڈھُکواں اُتّر ناں سُجھِیا تاں اُس نیں گِیان سِںگھّ والا فارمُۄلا اذمائِیا سی۔ بِیان سمجھائُݨ لگِّیاں گِیان سِںگھّ نیں دسِّیا سی کِہ جِہڑے پْرشن دا اُتّر گواہ نُۄں ٹھِیک آئُںدا ہۄوے اُہ دے دیوے٬ جِس پْرشن دا اُتّر ناں آئُںدا ہۄوے جاں جِہڑا پْرشن بھمبّل-بھُۄسِیاں وِچ پائُںدا ہۄوے اجِہے پْرشن دے اُتّر نُۄں ’یاد نہِیں‘ آکھ کے ٹال دِتّا جاوے۔

اگّے پِیارے لال وی پِیراں دا پِیر سی۔ بھلماݨسی نال کھہِڑا چھڈّݨ والا اُہ وی نہِیں سی۔

دُۄجی وردی کِتھۄں آئی٬ اِس بارے رام سرُۄپ نُۄں چںگّی ترہاں پتا سی۔ کِسے ہۄر نیں نہِیں٬ رام سرُۄپ نیں خُد اِہ وردی لالا جی دے گھرۄں کھِسکائی سی۔ وردی ہاسل کر کے ناذر سِںگھّ نیں ہِکّ تھاپڑ کے آکھِیا سی٬ “وردی دی برامدگی دِکھا کے اِک نُۄں تاں بچُّۄ بݨا دُۄں۔”

اُس سمیں رام سرُۄپ نُۄں کی پتا سی کِہ کچہِری وِچ اُسے نُۄں بچُّۄ بݨنا پئۄُ۔

رام سرُۄپ دے مُۄںہۄں اُۄٹ-پٹاںگ اُتّر سُݨ کے گِیان سِںگھّ دا دِل دھکّ-دھکّ کرن لگّا۔ اُس نیں اِہ کیس پْرسِدھّی پْراپت کرن لئی لِیا سی۔ لگّدا سی کالخ دا ٹِکّا متھّے لگّیگا۔

پُلِس دے ہکّ وِچ کھڑۄݨ والا دُۄسرا گواہ دیس راج بھاںڈِیاں والا سی۔ اُہ وی لالا جی دے بھگتاں وِچۄں اِک سی۔

پِیارے لال غفُۄر مِییاں والا فارمُۄلا دیس راج ’تے وی لاگُۄ کرنا چاہُںدّا سی۔ شائِد اُہ وی گِیتا ’تے ہتھّ رکھّ کے جھُۄٹھ ناں بۄلے۔ لۄکاں نُۄں دھرم دے رستے چلّݨ دِییاں نسِیہتاں دیݨ والا خُد کُراہے پئیگا اِس دی پِیارے لال نُۄں آس نہِیں سی۔ گِیتا ’تے ہتھّ رکھّ کے کُجھ پلاں لئی اُہ جھِجکِیا۔ جھٹّ ہی سمبھّل گِیا۔ پھیر ٹیپ رِکارڈ واںگ اُہ بِیان سُݨائُݨ لگّا۔

لالا جی دے گھر اگّے رکھِّیا ٹۄپِییا دیس راج دی دُکان تۄں وِکِیا سی۔ خرِیدݨ والے نیں ٹۄپِیئے ’تے آپݨا ناں خُدوائِیا سی۔ خرِیددار پالا سی۔ پالا دیس راج دا پُراݨا گاہک سی۔ پہِلاں اُہ دیس راج کۄل چۄری دا مال ویچِیا کردا سی۔ اِہ ٹۄپِییا پالے نیں بںٹّی دے اگوا ہۄݨ تۄں دۄ دِن پہِلاں خرِیدِیاسی۔ ٹۄپِیئے ’تے اُکرے ناں تۄں دیس راج نیں پہِلاں ٹۄپِیئے دی شناخت کِیتی٬ پھیر خرِیدداردی۔

جِراہ وِچ دیس راج نُۄں منّݨا پِیا کِہ اُس دی تھۄک دی دُکان سی۔ اُہ اِنکم ٹَیکس دِںدّا سی۔ سیل ٹَیکس بھردا سی۔ پِتّل دے بھاںڈِیاں ’تے سیل ٹَیکس لگّدا سی۔ جِس چِیذ ’تے سیل ٹَیکس لگّدا ہۄوے٬ اُس دا بِلّ کٹّݨا پَیںدا ہَے۔ اِس ٹۄپِیئے نُۄں پالے نُۄں ویچݨ سمبّںدھّی دیس راج نیں ناں کۄئی بِلّ کٹِّیا سی ناں اجِہے کِسے وِکری دا ذِکر اُس دِییاں وہِییاں وِچ سی۔

“بِلّ کِئۄں نہِیں کٹّے گئے؟ اِںدراج کِئۄں نہِیں ہۄئے؟”

اِس دا اُتّر دیس راج کۄل نہِیں٬ پِیارے لال کۄل سی۔

دیس راج جِس دِن ٹۄپِییا ویچݨ دی گلّ کر رِہا سی٬ اُس دِن اُہ اِس شہِر وِچ ہاذر نہِیں سی۔ دیس راج بھاںڈے خرِیدݨ جگادھری گِیا ہۄئِیا سی۔ اُتھے اُہ دۄ دِن رِہا سی۔ پِیارے لال نیں اُہناں فرماں دے ناں دسّے اتے بِلّاں دِییاں نکلاں پیش کِیتِییاں٬ جِتھۄں اُس نیں مال خرِیدِیا سی۔ سیل ٹَیکس دے اُہ فارم وی پیش کِیتے٬ جِہڑے اُس نیں جگادھری دِییاں فرماں نُۄں دِتّے سن اتے جِنہاں اُپر اُس دے دستخت سن۔

دیس راج نُۄں جھُۄٹھا سابت کرن لئی ہۄر وی سبُۄت پیش کِیتے گئے۔

پہِلاں-پہِل اِس کیس دی تفتِیش منبِیر سِںگھّ تھاݨیدار نیں کِیتی سی۔ پَیسے بٹۄرن لئی اُس نیں پْرَیس اتے بھاںڈِیاں والِیاں نُۄں تھاݨے بُلائِیا سی۔ منبِیر سِںگھّ نیں دیس راج دا بِیان کلمبںدّ کِیتا سی۔ اُس سمیں دیس راج نیں جگادھری جاݨ دا بہانا گھڑ کے آپݨا کھہِڑا چھُڈائِیا سی۔ جے اِہ ٹۄپِییا پالے نیں خرِیدِیا سی تاں دیس راج نیں اُس سمیں اُس دا ناں کِئۄں نہِیں لِیا؟

بھاںڈِیاں والِیاں نیں منبِیر دی دھکّیشاہی وِردھّ جلُۄس کڈھِّیا سی۔ اُس دے وِرُدھّ شہِر وِچ پۄسٹر لگّے سن۔ پۄسٹراں وِچ ہۄراں تۄں اِلاوا دیس راج دے وی دستخت سن۔ جے ٹۄپِییا اُسے کۄلۄں وِکِیا سی تاں اُس نیں منبِیر نُۄں پَیسے کِئۄں دِتّے؟ پالے دا ناں کِئۄں ناں لِیا؟

کِسے وی پْرشن دا دیس راج کۄل اُتّر نہِیں سی۔

سِر سُٹّی اُہ اُس گھڑی نُۄں کۄسدا رِہا جِس گھڑی اُس نیں گواہی پائُݨ لئی ہاں کِیتی سی۔

کملا پْرِںٹِّںگّ پْرَیس والے کمل پْرشاد نیں وی پُلِس کہاݨی دی ہی تائیِد کرنی سی۔

جِنہاں لَیٹر-پَیڈاں ’تے دۄشِییاں نیں دھمکی-پتّر لِکھے سن٬ اُہ پَیڈ اُسے دی پْرَیس وِچ چھپے سن۔ پَیڈ مِیتے نیں چھپوائے سن۔ پَیڈ چھپوائُݨ لئی اُس نیں پِستَۄل دی ورتۄں کِیتی سی۔ لۄکاں نُۄں دھمکی-پتّر لِکھ کے پَیسے وسُۄلݨ والِییاں بِیسِییاں جتھیبںدِّییاں بݨِییاں پھِردِییاں ہن۔ کۄئی اِہناں دا آکھا ناں منّے٬ اِہ گۄلی مار دِںدّے ہن۔

ڈردے کمل پْرشاد نیں وی کاغذ چھاپ دِتّے۔ دہِشتگرداں تۄں ڈردا پہِلاں اُہ چُپّ رِہا۔ گْرِفتاری بائد اُس نیں مِیتے نُۄں پچھاݨ لِیا۔

کمل پْرشاد ’تے جِراہ کرن دی واری مۄہن جی دی سی۔

کمل پْرشاد نیں منِّیا کئی سالاں تۄں اُہ سیوا سمّتی دا پْردھان چلِیا آ رِہا سی۔ لالا جی ولّۄں لائے ہر کَیمپ وِچ اُہ مۄہری ہُںدّا سی۔ سیوا سمّتی ولّۄں چھاپے جاںدے سبھ اِشتِہار اُسے دی پْرَیس تۄں چھپدے سن۔ سیوا سمّتی تۄں اُہ کۄئی پَیسا نہِیں سی لَیںدا۔

پْرَیس دا مالک ہۄݨ دے ناتے اُہ کائۄُںٹر ’تے بَیٹھدا سی۔ کمپّۄذ کرنا جاں مشِین چلائُݨا اُس دے وسّ دا رۄگ نہِیں سی۔ ورکراں دے ہُںدّے اِس دی ذرُۄرت وی نہِیں سی۔

اِہ پَیڈ کمپّۄذ کِسے ہۄر ورکر نیں کِیتا سی اتے چھاپِیا کِسے ہۄر ورکر نیں سی۔ اِس دی جِلدساذی تِیجی تھاں ہۄئی سی۔

سارے کمّ لئی گھٹّۄ-گھٹّ دۄ گھںٹّے دا سماں تاں لگّا ہی ہۄئیگا۔

اِہ پَیڈ کِس ورکر نیں کمپّۄذ کِیتا؟ کِس ورکر نیں چھاپِیا؟ مِیتا کِس سمیں آئِیا؟ اِنا سماں اُہ کِتھے بَیٹھا رِہا؟ اِنے بںدِّیاں نُۄں اِکلّا کِویں ڈرائُںدا رِہا؟ جے اُہ دھمکی دے کے چلا گِیا سی تاں کِسے نیں پُلِس نُۄں اِتلاہ کِئۄں ناں دِتّی؟

کِسے وی پْرشن دا کمل پْرشاد کۄل تسلّی-بخش اُتّر نہِیں سی۔

اُس نیں بسّ اِکۄ رٹ لائی رکھّی٬ “اسِیں ڈرے ہۄئے سی۔”

کمل پْرشاد نُۄں اِہ وی یاد نہِیں سی کِہ پَیڈ نُۄں ودھِییا کاغذ لائِیا گِیا سی جاں گھٹِییا؟ پَیڈ دۄ رںگّاں وِچ چھاپِیا گِیا سی جاں اِک وِچ؟ کِسے بلاک دی ورتۄں ہۄئی جاں نہِیں؟ سارے پَیڈ لئی اِکۄ ترہاں دا کاغذ لگّا سی جاں ترہاں-ترہاں دا؟

یادداشت تاذا کرائُݨ لئی اُس نُۄں ادالت والی مِسل دِکھائی گئی۔ مِسل نال لگِّییاں چِٹھِّییاں دی اُس تۄں گھۄکھ کرائی گئی۔

سوالاں دی جھڑی اِک وار پھیر لائی گئی۔

اِہ درُست سی کِہ مِسل نال لگِّییاں چِٹھِّییاں دۄ ترہاں دے پَیڈ ’تے لِکھِییاں گئیِیاں سن۔ اِک پَیڈ دا کاغذ ودھِییا سی اتے دُۄجے دا گھٹِییا۔ ودھِییا کاغذ والی پَیڈ دی سِیاہی وی اُتّم سی اتے چھپی وی دۄ رںگّاں وِچ سی۔ اِس پَیڈ ’تے چھپے جتھیبںدّی دے چِنّہ نُۄں چھاپݨ لئی بلاک دی ورتۄں کِیتی گئی سی۔

دُۄسرا پَیڈ اِک رںگّ وِچ چھپِیا سی اتے اُس دی سِیاہی گھٹِییا سی۔

جدۄں کمل پْرشاد تۄں اِہ پُچھِّیا گِیا کِہ کِہڑا پَیڈ اُس دی پْرَیس وِچۄں چھپِیا سی تاں جھٹّ  اُس نیں دُۄسری کِسم دے پَیڈ ’تے اُںگل رکھّ دِتّی۔

اِہۄ سچّ سی۔ اِہ اُہۄ پَیڈ سی جِہڑا ناذر سِںگھّ نیں اُس تۄں چھپوائِیا سی۔ وگار دے کمّاں وِچ ناں کاغذ ودھِییا لگّدا ہَے٬ ناں سِیاہی۔

دھمکِییاں لِکھݨ لئی اسل دۄشِییاں نیں ودھِییا پَیڈ دی ورتۄں کِیتی سی۔ گھٹِییا پَیڈ ’تے دھمکِییاں پُلِس نیں پِچھّۄں لِکھوائیِیاں سن۔ اِہ تتھّ ہتھّ-لِکھت دا ماہِر پہِلاں ہی سابت کر چُکّا سی۔ ہُݨ سۄنے ’تے سُہاگا ہۄ گِیا سی۔

کیس دی آخری کڑی وِچ اُہ گواہ بھُگتݨا سی٬ جِس دے ساہمݨے دۄشِییاں نیں بںٹّی نُۄں اگوا کرن دی ساذِش گھڑی سی۔

اِہ تتھّ رادھے شِیام چاہ والے نیں سابت کرنا سی۔

رادھے دی دُکان ٹرکّ یُۄنِیئن دے ساہمݨے سی۔ داݨا-پھکّا سمبھّردا پالا اکسر اُس دی دُکان ’تے آئِیا سی۔ مِیتے دا ریڑھا وی اُتھۄں دی لںگھّدا ہُںدّا سی۔ اُہ وی رادھے دی مُچھّ-مرۄڑ چاہ دا شَۄکِین سی۔

بںٹّی دے اگوا ہۄݨ تۄں اِک دِن پہِلاں مُۄںہ-ہنیرے اُہ دۄویں اُس دی دُکان ’تے آئے سن۔ اخِیرلے کَیبن وِچ بَیٹھ کے اُہناں چاہ مںگّوائی سی۔ چاہ دیݨ گئے رادھے نیں اُہناں دِییاں گلّاں سُݨِییاں سن۔ اُہ کِسے بچّے نُۄں اگوا کر کے پَیسے بٹۄرن دِییاں سکِیماں گھڑ رہے سن۔

رادھا کبِیلدار بںدّا سی۔ اُہ اِہناں جھںجّٹاں وِچ نہِیں سی پَیݨا چاہُںدّا۔ گلّ اِک کنّ سُݨی تے دُۄسرے راہِیں کڈھّ دِتّی۔

رادھے شِیام دے پۄتڑِیاں تک سفائی دھِر نُۄں پتا سی۔

جِتھے اُہ دُکان کردا سی٬ اُہ تھاں مِئۄُںسِپَیلٹی دی سی۔ دُکان کرن تۄں پہِلاں اُہ ہلوائی دی دُکان ’تے نَۄکری کردا سی۔ رام لِیلہا دے دِناں وِچ چاہ اُسے ہلوائی دی دُکان تۄں جاںدی سی۔ چاہ دیݨ رادھا جائِیا کردا سی۔

لالا جی نُۄں رادھے ’تے رہِم آ گِیا۔ پہِلاں رادھے نُۄں رام لِیلہا گرائۄُںڈ وِچ تخت-پۄش رکھّ کے چاہ دی دُکان لائُݨ دی اِجاذت دِتّی گئی۔ پھیر کمیٹی دے پْردھان کۄل سِفارش کر کے اِہ تھاں الاٹ کرائی گئی۔ اِس ترہاں لالا جی نیں رادھے نُۄں نَۄکر تۄں مالک بݨائِیا۔ اُہ لالا جی دا انّہا بھگت بݨ گِیا۔ لالا جی لئی اُہ کھُۄہ ’چ چھال مارن لئی تِیار سی۔ جھُۄٹھی گواہی دیݨا تاں مامُۄلی گلّسی۔

اِہ وی ٹھِیک سی کِہ اُس کۄل دس-باراں مُلاذم کمّ کردے سن۔ پںدّراں-وِیہ گاہک ہر وکت دُکان ’تے بَیٹھے رہِںدّے سن۔ رادھے شِیام نُۄں تاں بھٹھّی ہی جکڑی رکھّدی سی۔ گاہکاں نُۄں چاہ پھڑائُݨ دا اُس کۄل وکت کِتھے؟

پھیر اُس دِن اُہ چاہ پھڑائُݨ کِئۄں گِیا؟ رادھے کۄل اِس پْرشن دا کۄئی اُتّر نہِیں سی۔

رادھا جھُۄٹھ بۄل رِہا سی۔ اُس دی دُکان وِچ کۄئی ساذِش نہِیں گھڑی گئی۔ رادھے نُۄں جھُۄٹھا سابت کرن لئی مۄہن جی سبُۄت پیش کرن لگّا۔

جِس دِن ساذِش گھڑی دسّی گئی سی٬ اُس دِن پالا اِس شہِر وِچ مَۄجُۄد نہِیں سی۔ اُس دِن اُہ پٹِیالے گِیا ہۄئِیا سی۔

جِیون آڑھتِیئے دا کۄئی رِشتیدار راجِںدّرا ہسپتال داخل سی۔ اُس دا پتا لَیݨ جاݨا سی۔ پالے نیں ساتھ دا لاہا تک لِیا۔ کئی دِناں تۄں اُس دِییاں اکھّاں وِچ سخت درد سی۔

اکھّاں دے وِبھاگ دے مُکھی نیں اُس دِییاں اکھّاں ٹَیسٹ کِیتِییاں سن۔ مُکھی نیں پرچی آپݨے ہتھِّیں تِیار کِیتی سی۔

اِتھے ہی بسّ نہِیں٬ پالے دا کیس گُںجھّلدار سی۔ اُس نُۄں مَیڈِیکل کالج دے وِدِیارتھِییاں ساہمݨے پیش کِیتا گِیا سی۔ کالج وِچ دۄ دِن اُس ’تے لَیکچر ہُںدّا رِہا سی۔ اِہناں دۄ دِناں وِچ اُہ دِن وی شامل سی٬ جِس دِن بںٹّی اگوا ہۄئِیا سی۔

اِس تتھّ دی پُشٹی لئی مۄہن جی نیں ہسپتال دی پرچی٬ مُکھی دا سرٹِیفِکیٹ اتے وِدِیارتھِییاں دے ہلفِییا بِیان پیش کِیتے۔

اِہناں بارِیکِییاں دا رادھے شِیام نُۄں کی پتا سی؟ اُہ انپڑھ بںدّا سی۔ “ہۄ سکدَے ساذِش اِک-دۄ دِن اگّۄں-پِچھّۄں گھڑی گئی ہۄوے۔”

“پھیر تاں اِہ وی ہۄ سکدَے کِہ گلّاں کرن والِیاں وِچ پالے دی تھاں گاما اتے مِیتے دی تھاں نَیبا ہۄوے۔” رادھے دے اُتّر تۄں کھِجھے اتے اُس دا مَۄجُۄ اُڈائُݨ لئی تتپر ہۄئے مۄہن جی نیں وِئںگّ کِیتا۔

“آہۄ) اِہ وی ہۄ سکدَے”, وکِیل دے سمجھائے انُسار پَیںتڑا بدلݨ دی کۄشِش کردا رادھا کُجھ ہۄر ہی آکھ گِیا۔ رادھے دے اِس اُتّر نال کچہِری وِچ ہاسا پَے گِیا۔ جدۄں گلّاں کرن والے پالا اتے مِیتا نہِیں سن تاں جھںجّٹ ہی مُکّ گِیا۔ سفائی دھِر نُۄں ہۄر مغذ-کھپائی کرن دی ذرُۄرت نہِیں سی۔

اِس ہاسے-ٹھٹھّے نال اجّ دی کاروائی سماپت ہۄ گئی۔

کُرسی چھڈّݨ تۄں پہِلاں ججّ نیں دۄہاں دھِراں دا دھنّواد کِیتا۔ اُہناں دی سُۄجھ-بُۄجھ سدکا ہی ماہَۄل مِتّرتا بھرِیا بݨِیا رِہا سی۔

سرکاری وکِیلاں دے چِہرے اُترے ہۄئے سن۔ مُۄںہ لٹکائی اُہ ادالتۄں باہر جاݨ لگّے۔

سفائی دھِر دے وکِیلاں دے چِہرِیاں ’تے جلَۄ سی۔

جۄش نال بھرے سمّتی دے ورکراں نیں کۄرٹ رُۄم ’تے دھاوا بۄل دِتّا۔

کۄئی ورکر مۄہن جی نُۄں چُمّݨ لگّا٬ کۄئی پِیارے لال دی پِٹھّ تھاپڑن لگّا٬ کۄئی گُرمِیت نُۄں کلاوے ’چ بھرن لگّا۔

ودھائیِیاں کبُۄلدے بابے دی ہِکّ وی گِٹھّ چَۄڑی ہۄئی ہۄئی سی۔

پالے اتے مِیتے دی کِسے نُۄں سُدھّ نہِیں سی۔ ہتھّکڑِییاں وِچ جکڑے٬ ادالت دی اِک نُکّرے کھڑے اُہ وکِیلاں دے مُۄںہۄں کُجھ سُݨنا چاہُںدّے سن۔

گواہاں نیں کی گواہی دِتّی؟ سفائی دھِر نیں کی جِراہ کِیتی؟ مُکدّمے دا رُخ کِدھر نُۄں سی؟ سارا کُجھ اکھِّیں دیکھ اتے کنِّیں سُݨ کے وی اُہناں دے ککھّ پلّے نہِیں سی پِیا۔

سمّتی دے ورکراں دے اُتشاہ تۄں ہی اُہ اںدّاذا لگا رہے سن۔ ذرُۄر کیس اُہناں دے ہکّ وِچ گِیا ہۄویگا۔

پھیر وی اُہ آپݨے وکِیلاں دے مُۄںہۄں کُجھ سُݨنا چاہُںدّے سن۔

پالے نیں اِک-دۄ وار آواذاں وی مارِییاں٬ پر اُہ کاواں-رَۄلی وِچ گواچ گئیِیاں۔

پُلِس دی وَین ادالت اگّے آ رُکی۔

سِپاہی دۄشِییاں نُۄں جیلہ لِجاݨ لئی کاہلے پَیݨ لگّے۔

دۄشِییاں دے مِنّت-ترلے ’تے دۄ-چار-پںجّ مِںٹّ ہۄر اُڈِیکِیا گِیا۔ جدۄں پھیر وی کِسے نیں اُہناں دی جات ناں پُچھّی تاں دھُۄہ کے اُہناں نُۄں گڈّی وِچ سُٹّ لِیا گِیا۔

پالے اتے مِیتے دے اِس ترہاں نِراش ہۄ کے مُڑن دا اہِساس سمّتی نُۄں اُس سمیں ہۄئِیا جدۄں اُہناں نُۄں لِجاݨ والی وَین اکھّاں تۄں اۄہلے ہۄ گئی۔

خُسِییاں دے جشن تُرںتّ بںدّ کِیتے گئے۔

پِیارے لال جیلہ جائے۔ اُہناں نال مُلاکات کر کے اِہ خُشخبری سُݨائے۔ اِہ پْربںدھّ کِیتے جاݨ لگّے۔

 

 

27

مُدئّی دھِر دی گواہی ختم ہۄݨ ’تے مُلذماں دے بِیان لِکھے گئے۔ پھیر دۄشِییاں نُۄں سفائی پیش کرن دا مَۄکا دِتّا گِیا۔

سادھارن کیس ہُںدّا تاں سفائی دھِر نُۄں دستاویذ اِکٹھّے کرن اتے گواہاں نال سمپّرک کائِم کرن لئی گھٹّۄ-گھٹّ مہِینے دا سماں مِلدا۔ لٹکدا-لٹکدا اِہ سالاں وِچ تبدِیل ہۄ جاںدا۔ کِسے وی دھِر نُۄں فَیسلے دی کاہل ناں ہںدّی۔ سفائی دھِر نُۄں سذا دا ڈر ہُںدّا۔ مُدئّی دھِر نُۄں دۄشِییاں دے بری ہۄݨ دا۔ ججّ سَۄ سفِیاں دا فَیسلا لِکھݨ تۄں کترا رِہا ہُںدّا۔

اِس کیس دی ستھِتی اُلٹ سی۔ سارِییاں دھِراں کیس نُۄں جلدی نِپٹائُݨ ’تے تُلِییاں ہۄئیِیاں سن۔

سذا کرائُݨ والِیاں دی گِݨتی بری کرائُݨ والِیاں نالۄں کئی گُݨا ذِیادا سی۔ کیس دا لٹکدے رہِݨا سمّتی لئی خترناک سی۔ سفائی دے گواہ مُکرائے جا سکدے ہن۔ سرکار ولّۄں ججّ تک پہُںچّ کِیتی جا سکدی سی۔ سرکار کۄئی ہۄر ہتھّ-کںڈّا وی ورت سکدی سی۔

کیس بہُت کمذۄر ہۄ چُکّا سی۔ سذا ہۄݨ دی سمبھّاونا نہِیں سی۔ سمّتی دا بھلا فَیسلا جلدی کرائُݨ وِچ ہی سی۔

سںگھّ والِیاں دے وی ستُّۄ مُکّ چُکّے سن۔ اُہناں دی جتھیبںدّی مُڑ کھیرُۄں-کھیرُۄں ہۄݨ لگّی سی۔ ہۄر دھُۄہ-گھسِیٹ کرنی مُشکل سی۔ جھُۄٹھ دا پۄل کھُلّہ چُکّا سی۔ سںگھّ دے سمرتھک گواہ کِتے مُۄںہ وِکھائُݨ جۄگے نہِیں سی رہے۔ ہالے مُکھّ مںتّری دی گدّی کائِم سی۔ اُس دی نِجّی دِلچسپی کارن دۄشِییاں نُۄں سذا ہۄ سکدی سی۔ اُس دے گدِّیئۄں لہِںدِّیاں ہی اُہ بری ہۄ سکدے سن۔

اِس کیس کارن شہِر وِچ تݨائۄ رہِںدّا سی۔ پْرشاسن اِس تݨائۄ تۄں بڑا دُکھی سی۔ جدۄں دا اِہ مسلا بھکھِیا سی٬ کئی افسر مُئتّل ہۄ چُکّے سن۔ کئیِیاں نُۄں گھر بَیٹھݨا پِیا سی۔ تبادلے دی تلوار ہر وکت سِر ’تے لٹکدی رہِںدّی سی۔

پْرشاسن جھۄٹِیاں دے بھیڑ وِچ پھسِیا مہِسُۄس کردا سی۔

اِک پاسے سںگھّ سی٬ جِس دی پِٹھّ ’تے سرکار سی۔

دُۄجے پاسے سمّتی سی جِہڑی کِسے وی ہدّ تک جا سکدی سی۔ جِس ہِساب نال سمّتی نیں رِکارڈ اِکٹھّا کِیتا سی اتے سرکاری گواہاں نال نجِٹھِّیا سی٬ اُس تۄں سِیاݨے افسراں نُۄں آپݨا دامن بچائی رکھّݨ دا سبک مِلِیا سی۔

پْرشاسن چاہُںدّا سی کیس دا فَیسلا جلدی ہۄوے۔ دۄشی بری ہۄݨ جاں سذا اُس دی بلا نُۄں۔ اگّے کیس ہائی کۄرٹ چلّݨا سی۔ جلسے-جلُۄس اُتھے ہۄݨے سن۔ ذِلہا ادھِکارِییاں دا کھہِڑا چھُٹّݨا سی۔

ججّ دا وِچار وی اِہۄ جِہا سی۔ اُس اُپر وی سبھ پاسِئۄں دباء پَے رِہا سی۔ اِک پاسے سرکار ولّۄں اِشارے ہۄ رہے سن٬ دۄشِییاں نُۄں سذا کرۄ۔ دُۄجے پاسے سمّتی دا خُفِییا وِبھاگ اُس دا پِچھّا کر رِہا سی۔ مۄتا سِںگھّ کَیدِییاں ورگی ذِںدّگی بتِیت کر رِہا سی۔ ڈردا ناں کِسے نُۄں مِلدا سی٬ ناں کِسے دے جاںدا سی۔ اُہ فۄن تک نہِیں سی کردا۔ کی پتا سمّتی سُݨ رہی ہۄوے۔

ہالے تک بھاویں کِسے نیں مۄتا سِںگھّ تک پہُںچّ نہِیں سی کِیتی٬ پھیر وی اُس نُۄں چَۄوی گھںٹّے ڈر بݨِیا رہِںدّا سی۔ ہائی کۄرٹ دے کِسے ججّ نیں فۄن کر دِتّا تاں اُہ کی کریگا؟ اُہ جلدی تۄں جلدی اِس جھںجّٹ وِچۄں نِکلݨا چاہُںدّا سی۔

جدۄں مِییاں-بِیوی راذی تاں کی کریگا کاذی والی اکھائُت واںگ سبھ دھِراں دی سہِمتی نال سفائی لئی اِک ہفتے دی پیشی پائی گئی۔

بںٹّی کتل کیس نُۄں جے سِیاسی رںگّت ناں چڑھی ہُںدّی تاں ججّ نیں ہفتے دی تارِیخ وی نہِیں سی دیݨی۔  مُدئّی دھِر دے سبُۄت بںدّ ہُںدِّیاں ہی ججّ دۄشِییاں نُۄں ’گھر دَۄڑ‘ جاݨ دا ہُکم سُݨا دیݨا سی۔ اِک-دۄ جاں چار-پںجّ نیں نہِیں٬ اِس کیس وِچ تاں سارے دے سارے گواہاں نیں کیس دا بھٹھّا بِٹھائِیا سی۔

سمیں دی نذاکت نُۄں پہِچاݨدا ججّ خامۄش رِہا سی۔ سفائی دیݨی ہَے جاں نہِیں٬ اِس دا فَیسلا سفائی دھِر ’تے چھڈّ دِتّا گِیا سی۔

سفائی دیݨی ہَے جاں نہِیں؟ جے ہاں تاں کِہڑی؟ اِس نُکتے دا فَیسلا کرن لئی لِیگل سَیلّ دی مِیٹِںگّ ہۄئی سی۔

پِیارے لال سفائی دیݨ دے ہکّ وِچ نہِیں سی۔ جدۄں دۄشِییاں دے خِلاف کُجھ سابت ہی نہِیں ہُںدّا تاں سفائی کِس نُکتے ’تے دیݨی سی؟ ججّ دے اِشارے نُۄں سمجھݨا چاہِیدا سی۔ ہفتے دی تارِیخ پائُݨ دا اُس دا اِہۄ متلب سی۔ “تُسِیں سفائی بںدّ کرۄ۔ مَیں دۄشی بںدّ کراں۔” سفائی دے گواہ تلب کر کے سماں اتے پَیسا نشٹ نہِیں سی کرنا چاہِیدا۔

اگلی پیشی ’تے سفائی دی تھاں بہِس ہۄݨی چاہِیدی سی۔

گُرمِیت سِںگھّ دُشمݨ نُۄں کمذۄر سمجھݨ دے ہکّ وِچ نہِیں سی۔

سَیلّ نُۄں سِیاسی کیساں دے فَیسلِیاں دے اِتِہاس نُۄں یاد رکھّݨا چاہِیدا سی۔ بھُٹّۄ نُۄں فاںسی لائُݨ لگِّیاں فَۄجی ادالتاں نیں کانُۄنی پابںدِّییاں دی پرواہ نہِیں سی کِیتی۔ پِیارے لال نُۄں چۄپڑا بچِّیاں دے کتل کیس دی کہاݨی وی یاد ہۄویگی۔ رںگّے اتے بِلّے نُۄں سِیاسی غُسّے دا شِکار ہۄݨا پِیا سی۔ اِںدرا کتل کیس تاں کلّہ دی کہاݨی ہَے۔ اِس لئی جِتھۄں تک ہۄ سکے سفائی دھِر نُۄں آپݨے ہتھّ مذبُۄت کر لَیݨے چاہِیدے سن۔

سفائی دھِر دے ہتھّ مذبُۄت کرن لئی مۄہن جی نیں آپݨِییاں سیواواں پیش کِیتِییاں۔

جے مُدئّی دھِر نیں جھُۄٹھے سبُۄت گھڑے ہن تاں سفائی دھِر نُۄں وی گھڑنے چاہِیدے ہن۔ جے سَیلّ چاہے تاں مۄہن جی کِسے وی دۄشی نُۄں٬ کِسے وی دِن٬ کِسے وی ہسپتال وِچ داخل جاں کِسے جیلہ وِچ بںدّ دِکھا سکدا ہَے۔ من-مرذی دِییاں پںچّائِتاں تۄں پِچھلِییاں تارِیخاں وِچ من-مرذی دے متے پوا سکدا ہَے۔ ڈاکخانے تۄں دِتِّییاں تاراں٬ کرائیِیاں رجِسٹرِییاں دے سبُۄت لِیا سکدا ہَے۔

گُرمِیت مۄہن جی نال وی سہِمت نہِیں سی۔ سَیلّ دا پلّڑا بھاری سی۔ اُہ اسلِیئت وی ساہمݨے لِیائیگا اتے سچّ دا پلّا وی نہِیں چھڈّیگا۔

ادالتاں بںدِّیاں نالۄں کاغذاں ’تے ودھّ وِشواس کردِییاں ہن۔ سَیلّ دستاویذاں دا ڈھیر لائیگا۔

آپݨے ہکّ دے کُجھ دستاویذ سَیلّ پہِلاں ہی پیش کر چُکّا سی۔ کُجھ دستاویذ اُس نیں ہۄر پیش کرنے سن۔

اُہناں وِچۄں وی اہِم سی اُہ مِسل جِس راہِیں سمّتی نیں تھاݨے ’تے ریڈ کرائِیا سی۔

اِس مِسل راہِیں وارںٹّ افسر نیں اِہ سابت کرنا سی کِہ دۄشِییاں دی گْرِفتاری تۄں اِک دِن پہِلاں جدۄ اُس نیں تھاݨے ’تے ریڈ کِیتا سِیتاں ریڈ سمیں سمّتی دے کارکُناں دے نال-نال اُس نُۄں پالا اتے مِیتا وی تھاݨے بَیٹھے مِلے سن۔

اِس تتھّ دی پُشٹی لئی سمّتی ولّۄں کُجھ گواہاں نُۄں وی بھُگتائِیا گِیا سی۔

گواہاں دی گواہی نُۄں پرکھݨ لئی ادالت دی آپݨی ہی کسوٹّی سی۔ گواہی دی سچّائی نُۄں گواہ دے رُتبے انُسار پرکھِیا جاںدا سی۔ کلرک نالۄں گذٹِڈ افسر٬ مذدُۄر نالۄں کارخانیدار اتے کرذائی نالۄں شاہُۄکار ذِیادا بھرۄسیمںدّ ہۄݨا سی۔

کانُۄن دی اِس کمذۄری دا سفائی دھِر نیں خِیال رکھِّیا سی۔ اُس ولّۄں گواہ اُچّے رُتبے والے ہی بھُگتائے جاݨے سن۔

مۄہن جی نُۄں اُہ کیس یاد سی جِس وِچ اِک ڈِپٹی کمِشنر نیں سفائی وِچ بھُگت کے کیس دا پاسا پلٹ دِتّا سی۔

اُس کیس وِچ فرم دے اِک ہِسّیدار نیں دُۄجے ہِسّیدار دا کتل کِیتا سی۔ کتل ہۄٹل ورگی شرییام جگہا ’تے ہۄئِیا سی۔ چشمدِید گواہ بِیسِییاں سن۔ گواہاں دی گواہی وی ٹھۄکوِیں سی اتے کتل دا مکسد وی سپشّٹ سی۔ ہِساب-کِتاب کارن ہِسّیداراں وِچ جھگڑا سی۔ تُۄں-تُۄں مَیں-مَیں پہِلاں وی کئی وار ہۄئی سی۔ مار-دھاڑ پہِلی وار ہۄئی سی۔ کاتل کۄل لائِسَیںسی پِستَۄل سی۔ اُسے پِستَۄل نال مِرتک نُۄں مارِیا گِیا سی۔

جدۄں بری ہۄݨ دے سارے راہ بںدّ ہۄ گئے تاں سِیاݨے وکِیل نُۄں اِکۄ راہ لبھّا سی۔ کاتل دا اِک دۄست راجستھان وِچ کِدھرے ڈِپٹی کمِشنر لگّا ہۄئِیا سی۔ جے اُہ سفائی وِچ بھُگت جاوے تاں بچاء ہۄ سکدا سی۔

دۄستی خاتر ڈِپٹی کمِشنر آئِیا سی۔ سہُں کھا کے اُس نیں جھُۄٹھ بۄلِیا سی٬ کتل والی رات اُس دا دۄست اُس کۄل راجستھان سی۔ واردات والی تھاں اُتھۄں پںجّ سَۄ مِیل دُۄر سی۔ ہوائی جہاذ راہِیں اُتھے پُجّݨا ہۄوے تاں وی دِہاڑی چاہِیدی سی۔

ججّ نُۄں اِک آئی.اے.اَیس. افسر دی گواہی جھُٹھلائُݨی مُشکل ہۄ گئی۔ مامُۄلی جِہی گلّ خاتر اَیڈے وڈّے افسر نُۄں جھُۄٹھ بۄلݨ دی کی لۄڑ سی؟ اِہ کانُۄن وی آکھدا سی اتے ججّ دا دِل وی۔

ڈِپٹی کمِشنر دے بِیان نیں دۄشی دِییاں ہتھّکڑِییاں کھُلہوا دِتِّییاں۔

کانُۄن دا ڈھِڈّ بھرن لئی سَیلّ نیں ساماجِک رُتبِیاں والے گواہ بھُگتائُݨے شُرُۄ کِیتے۔

اِس لڑی دا پہِلا گواہ جِیون آڑھتِییا سی۔

اُہ پںجّ لکھّ دی اسامی سی۔ لکھّاں رُپِیا اِنکم ٹَیکس بھردا سی۔ ناں اُس نیں چار-پںجّ سَۄ لئی جھُۄٹھ بۄلݨا سی٬ ناں جھُۄٹھی سہُں کھا کے نرکاں دا بھاگی بݨنا سی۔

مِیتے واںگ پالا وی سُدھر چُکّا سی۔ اُہ جِیون دی دُکان ’تے مذدُۄری کردا سی۔ ساذِش اتے اگوا والے دِن اُہ اُس نال پٹِیالے گِیا ہۄئِیا سی۔ پِچھّۄں وی نِدھڑک ہۄ کے دُکان ’تے کمّ کردا رِہا سی۔

جدۄں پھڑ-پھڑائی شُرُۄ ہۄئی تاں ڈردا پالا اُس کۄل آئِیا۔ جِیون نیں اُس نُۄں اُس سمیں دے سرکاری وکِیل گُرمِیت راہِیں تھاݨے پیش کِیتا سی۔ اِس تتھّ دی تائیِد گُرمِیت نیں کٹہِرے وِچ کھڑۄ کے کِیتی سی۔

کمِّیں-کارِیں گُرمِیت جدۄں تھاݨے جاںدا سی تاں پالے دے نال-نال مِیتے نُۄں وی مِلدا سی۔ تھاݨیدار کۄل دۄہاں نُۄں چھڈّݨ دی سِفارش کردا سی۔ کِسے ناں کِسے بہانے رِہائی ٹلدی رہی سی۔

اِہناں گْرِفتارِییاں دے وِرُدھّ ہی اُس نیں استِیفا دِتّا سی۔

بابا گُردِتّ سِںگھّ وی پِچھّے نہِیں سی رِہا۔

بںٹّی دے کاتلاں نُۄں لبھّݨ نئی پُلِس نیں جۄ اتِّیاچار آرمبھِّیا سی٬ اُسے نُۄں ٹھلّہ پائُݨ لئی بابے نیں سںگھّرش سمّتی دا گٹھن کِیتا سی۔ سںگھّرش دَۄران بابے نُۄں گْرِفتاری دیݨی پئی سی۔

جدۄں بابا پُلِس ہِراست وِچ سی تاں ہۄر مُستوِیاں دے نال-نال بابے نیں پالے اتے مِیتے نُۄں وی تھاݨے بَیٹھِیاں دیکھِیا سی۔ بابے دی اُہناں نال گلّبات وی ہۄئی سی۔

سمّتی کۄل بھُگتائُݨ لئی بتھیرے گواہ سن٬ پر بابے نُۄں بھُگتا کے اُسنُۄں لگّا جِویں ہاتھی دی پَیڑ وِچ سبھے پَیڑاں آ گئیِیاں سن۔

 

 

28

سپَیشل پبلِک پْراسِیکِئۄُٹر تِنّ دِناں تۄں بہِس دی تِیاری کر رِہا سی۔ پُۄری مغذ-کھپائی دے باوجُۄد وی کیس پکڑ وِچ نہِیں سی آ رِہا۔

کئی وار اُس دے من وِچ آئِیا٬ کِئۄں ناں سرکاری وکِیل دے اسل فرذ نِبھائے جاݨ۔ کِئۄں ناں ادالت نُۄں ساف-ساف آکھ دِتّا جاوے کِہ کیس وِچ کُجھ نہِیں۔ دۄشِییاں نُۄں بری کر دِتّا جاوے۔

جھٹّ ہی اُہ من بدل لَیںدا۔ مُکھّ مںتّری دا مُۄںہ-مُلاہذا٬ آپݨی وکالت دا بھوِکھّ اتے ہالات مںگّ کردے سن کِہ اُہ فرذاں نُۄں چھِکّے ٹںگّ کے دۄشِییاں نُۄں سذا کرائے۔ ہر ہِیلے مُکھّ مںتّری دی پگّ بچائے۔

دۄشی بری ہۄ گئے تاں مُکھّ مںتّری دی سبھ تۄں ودھّ بدنامی ہۄݨی سی۔ وِرۄدھی دھِر اُس دے بھِئۄں-بھِئۄں چھِتّر لائیگی۔ سرکار کرِیب سٹھّ ہذار رُپِیا گِیان سِںگھّ نُۄں نکد دے چُکّی سی۔ اِنا اُس ’تے ہۄر خرچ چُکّی سی۔ جے دۄشی بری ہی کرائُݨے سن تاں گِیان سِںگھّ ورگے سفَید ہاتھی دی کی ذرُۄرت سی۔ اِہ کمّ کۄئی وی سرکاری وکِیل کر سکدا سی۔

گِیان سِںگھّ دا آپݨا وکار وی داء ’تے سی۔ سرکار نیں اُس دی کابلِیئت ’تے بھرۄسا کِیتا سی۔ جے دۄشی بری ہۄ گئے تاں اُس دی ڈۄ-ڈۄ ہۄݨی سی۔

کیس کبُۄلدے سمیں گِیان سِںگھّ نیں گںگّانگر والا مہِںگّا سِںگھّ بݨن دا سُپنا لِیا سی۔

اِک وار گںگّانگر دی اِک پارٹی تۄں بٹھِںڈّے کتل ہۄ گِیا۔ مرن والے دا ماما بٹھِںڈّے دا سِرکڈھّ وکِیل سی۔ بٹھِںڈّے دا کۄئی وی وکِیل دۄشِییاں نال کھڑھن دی جُرئتّ ناں کر سکِیا۔ کیس لڑن لئی دۄشی آپݨا وکِیل گںگّانگر تۄں لِیائُݨ لگّے۔ مہِںگّا سِںگھّ دۄشِییاں نُۄں بری کرائُݨ وِچ کامیاب ہۄ گِیا۔ جھٹّ اُس دی پَیںٹھ پَے گئی۔ بٹھِںڈّے والے اُس دے بھگت بݨ گئے۔ اّدھِیاں نالۄں ودھّ کیساں وِچ اُہ وکِیل ہۄݨ لگّا۔ بٹھِںڈّے تۄں اُہ سںگّرُۄر پُجّ گِیا اتے سںگّرُۄر تۄں پٹِیالے۔ اجّ کلّہ سارے پںجّاب ’چ اُس دا سِکّا چلّدا سی۔ اُہ مُۄںہۄں مںگّی فِیس لَیںدا سی۔ مرذی دے کیس چُݨدا سی۔

جے گِیان سِںگھّ ہار کبُۄل کر گِیا تاں اُس نُۄں نویں کیس تاں کی مِلݨے سن٬ پُراݨے وی کھُسّ جاݨے سن۔

گِیان سِںگھّ نیں جے مہِںگّا سِںگھّ بݨنا ہَے تاں اُس نُۄں دۄشِییاں نُۄں سذا کرائُݨی ہی پئیگی۔

پر سذا ہۄوے تاں کِس ترہاں؟

گِیان سِںگھّ کیس دے ہکّ وِچ اِک نُکتا لبھّدا تاں وِرۄدھ وِچ وِیہ نُکتے کھڑے ہۄ جاںدے۔

ہر وار اُس نُۄں بہِس نویں سِرِئۄں تِیار کرنی پَیںدی۔

وڈّی سمسِّیا اِہ سی کِہ اِہ اِک ’بلائیِںڈ مرڈر کیس‘ سی۔ بچّے دے اگوا ہۄݨ اتے دۄشِییاں دی گْرِفتاری وِچکار کرِیب مہِینے دا فرک سی۔ چشمدِید گواہاں دی اݨہۄںد کارن کیس ہالات ’تے آدھارت گواہی ’تے کھڑا سی۔ ہالات گھڑدی پُلِس نیں پَیر-پَیر ’تے غلتی کِیتی سی۔ سرکاری وکِیلاں نیں وی اکھّاں مِیچ کے مکھّی ’تے مکھّی مار دِتّی۔ گِیان سِںگھّ مُردے وِچ جان پاوے تاں کِس ترہاں؟

کھِجھے گِیان سِںگھّ نیں کئی واری مُکھّ مںتّری دے ناں چِٹھّی لِکھی۔ کسُۄروار پُلِس افسراں اتے سرکاری وکِیلاں دے خِلاف کاروائی کرن دی سِفارِش کِیتی۔

جِئۄں غسّا ٹھںڈھّا ہُںدّا٬ اُہ چِٹھّی پاڑ دِںدّا۔

گہُ نال گھۄکھدا تاں سارے ہی بیکسُۄر جاپدے۔

پہِلاں پُلِس ’تے دباء پائِیا گِیا۔ دۄشِییاں نُۄں بںٹّی دے بھۄگ تک گْرِفتار کرۄ۔ اسل دۄشی ناں مِلے تاں اِہ پھڑ لئے گئے۔

پھیر ہُکم ہۄئِیا٬ نبّے دِناں دے اںدّر-اںدّر چلان پیش کرۄ۔

ہُکم دی تامِیل لئی پھٹا-پھٹ سبُۄت گھڑے گئے۔

تفتِیشی کۄل اِہ تسدِیک کرن دا وکت ہی نہِیں سی کِہ اکھَۄتی ساذِش والے دِن دۄشی شہِر وِچ مَۄجُۄد سن جاں نہِیں۔

مُڈھّلی تفتِیش کِسے ہۄر تھاݨیدار نیں کِیتی سی۔ پہِلی وردی برامد ہۄݨ دا مِسل وِچ کِدھرے ذِکر نہِیں سی۔ نویں تفتِیشی نُۄں پہِلی وردی دا سُپنا کِتھۄں آئُںدا؟

ٹۄپِییا جدۄں دیس راج دی دُکان تۄں وِکِیا ہی نہِیں تاں اُس دِییاں وہِییاں وِچ وِکری دا ذِکر کِویں ہۄ جاںدا؟

پھیر کسُۄروار ہۄئِیا تاں کَۄݨ?

گِیان سِںگھّ وی سرکار دا پکھّ پُۄرن آئِیا سی۔ کیس جِتّݨ لئی اُس نیں اڈّی-چۄٹی دا ذۄر لائِیا سی۔ جے دۄشی پھیر وی بری ہۄ گئے تاں اِس دا اِہ متلب تھۄڑھا ہۄݨا سی کِہ گِیان سِںگھّ نالائِک سی۔

اِس ترہاں سۄچدا گِیان سِںگھّ آپے افسراں نُۄں دۄشی ٹھہِرا دِںدّا اتے آپے دۄش-مُکت کر دِںدّا۔

گِیان سِںگھّ دا بہُتا تجربا سفائی دھِر ولّۄں پیش ہۄݨ دا سی۔ اُہ اِسے دْرِشٹِیکۄݨ تۄں سۄچݨ دا آدی سی۔ شائِد اِسے لئی اُس نُۄں گُݨ گھٹّ اتے اَۄگُݨ ودھّ دِکھائی دے رہے سن۔

آپݨی تسلّی لئی گِیان سِںگھّ نیں ذِلہا اٹارنی نُۄں بُلا لِیا۔ اُہ سرکاری پکھّ پیش کرن دا ماہِر سی۔

گواہاں دی کارگُذاری ’تے ذِلہا اٹارنی ڈاڈھا خُش سی۔ اجِہے کیساں وِچ کُجھ گواہ مُکّر ہی جائِیا کردے سن۔ کُجھ گواہ اِدھر-اُدھر وی ہۄ جاںدے سن۔ کُل مِلا کے گواہِییاں کانُۄن دے ہر نُکتے دا ڈھِڈّ بھردِییاں سن۔

“مسلن؟” ذِلہا اٹارنی دے تسلّی پْرگٹائُݨ ’تے ہَیران ہۄئے گِیان سِںگھّ نیں جدۄں اُداہرݨ پُچھّی تاں ذِلہا اٹارنی سپشّٹِیکرن دیݨ لگّا۔

سرکاری دھِر دا پہِلا فرذ جُرم پِچھلا اُدیش سابت کرنا سی۔ بھُگتِییاں گواہِییاں تۄں پالے اتے مِیتے دا اُدیش سپشّٹ ہُںدّا سی۔ اِہ کارا اُہناں نیں پھِرَۄتی وسُۄلݨ لئی کِیتا سی۔

“کۄئی سبُۄت؟”

“دۄشِییاں دے ہتھِّیں لِکھِییاں چِٹھِّییاں۔”

“سواہ اتے کھیہ۔‘ ذِلہا اٹارنی دے جواب ’تے کھِجھے گِیان سِںگھّ دے مُۄںہۄں اِک-دم نِکلِیا۔

“مِیتا مشہُۄر جیب کترا ہَے۔ وِیہ-پںجّاہ ہذار دی جیب کٹّ لَیݨا اُس دے کھبّے ہتھّ دی کھیڈ ہَے۔ پالا نامی چۄر ہَے۔ کِسے دی چھاپ چُرا لَیںدا تاں وی چار-پںجّ ہذار وٹِّیا جاںدا۔ ڈھائی-ڈھائی ہذار دی مامُۄلی رکم لئی اُہناں نُۄں اَیڈا ذۄخم مُلّ لَیݨ دی کی لۄڑ سی؟ پھیر اِہ وی سِدھّ ہۄ چُکّا سی کِہ اسل چِٹھِّییاں اُہناں لِکھِییاں ہی نہِیں۔”

“نہِیں جناب) پںجّاب وِچ جِہۄ جِہا ماہَۄل چلّ رِہَے٬ اُس وِچ جیباں کٹّݨِییاں  اتے چۄرِییاں کرنِییاں اَۄکھِییاں ہۄئیِیاں پئیِیاں نیں۔ تھاں-تھاں پُلِس دا پہِرا ہَے۔ اِہ چۄری کِتھے کرن؟ جیباں کِتھے کٹّݨ? اجِہے پیشیوار مُلذماں نیں آپݨے دھںدّے بدل لئے ہن۔ ہُݨ اِہناں پھِرَۄتی وسُۄلݨ ورگے جُرم کرنے شُرُۄ کر دِتّے ہن۔ تاں ہی دِنۄ-دِن امِیر لۄکاں نُۄں اگوا کر کے پھِرَۄتی وسُۄلݨ ورگِییاں گھٹناواں ودھ رہِییاں ہن۔

“جے پھرَۄتی ہی وسُۄلݨی سی تاں لکھّ دۄ لکھّ تاں مںگّدے۔”

“اِہۄ تاں اِہناں دی چلاکی ہَے۔ اِہناں جاݨ-بُجھ کے گھٹّ رکم مںگّی سی۔ پتا سی چھۄٹی رکم جلدی مِل جائیگی۔ اِہ لالا جی دی بدکِسمتی سی کِہ چِٹھّی پُلِس دے ہتھّ لگّ گئی۔ نہِیں تاں رکم پُجّ جاںدی تے بچّا بچِیا رہِںدّا۔ جے اِہ کارا کِسے اتّوادی سںسّتھا دا ہُںدّا تاں اُہناں لکھّ ہی مںگّݨا سی۔ اِہۄ نُکتا سارے ہکّ ’چ جاںدَے۔” آپݨے ترک نال گِیان سِںگھّ نُۄں سہِمت ہُںدّا دیکھ کے ذِلہا اٹارنی دا ہَۄسلا ودھݨ لگّا۔

“اِک نُکتا ہۄر وی۔ کتل پِچھّے جے کۄئی اتّوادی سںسّتھا ہُںدّی تاں بچّے نُۄں گۄلی ناں ماردی؟” اِہ مامُۄلی مُلذم ہن۔ اِہناں کۄل کِیمتی ہتھِیار سن ہی نہِیں۔ بچّا چُکّ تاں بَیٹھے پر مۄڑنا مُشکل ہۄ گِیا۔ بچّے نُۄں سہی-سلامت گھر مۄڑدے تاں پھڑے جاںدے۔ کھہِڑا چھُڈائُݨ دا اِکۄ-اِک راہ کتل سی۔ سۄ اِہناں کر دِتّا۔”

“جۄ کُجھ تُسِیں آکھِیا اِہ سچّ ہۄ سکدَے٬ پر اِس بارے مِسل ’چ کۄئی سبُۄت ہَے؟” گِیان سِںگھّ دلِیل نالۄں تتھّ نُۄں پہِل دِںدّا سی۔

“کِس نُۄں نہِیں پتا جناب کِہ دہِشتگردی کارن پںجّاب دے لۄک ڈرے ہۄئے ہن۔ کِسے دا سکا پِئۄ وی جے اکھّاں ساہمݨے کتل ہۄئِیا ہۄوے٬ اُہ وی گواہی نہِیں دِںدّا۔ اِس کیس وِچ گواہ ڈرائے دھمکائے گئے۔ اِہۄ تتھّ مِسل ’چ آ چُکَّے۔ گواہ کِئۄں مُکّر گئے؟ ادالت آپے جُڈِیشِیئل نۄٹِس لَے لئیگی۔”

“ڈی.اے. ساہِب) اسِیں کِسے سَیمِینار جاں کلاس-رُۄم وِچ بھاشݨ نہِیں دیݨا۔ اسِیں ادالت وِچ بہِس کرنی ہَے۔ ہر دلِیل دی پُشٹی لئی تتھّاں دا ہوالا دیݨا پَیݨَے۔ اسمان وِچ اُڈّݨ دی تھاں دھرتی ’تے کھڑۄ کے گلّ کرۄ۔”

ذِلہا اٹارنی دے لمبّے-چَۄڑے بھاشن تۄں اکّے گِیان سِںگھّ کۄل اُس نُۄں جھاڑن تۄں سِوا کۄئی چارا نہِیں سی۔

“تتھّ تاں جناب پھیر اِہۄ جِہے ہی نیں۔ سِدھّی سپشّٹ گواہی تاں ساڈے ہکّ وِچ اِک وی نہِیں۔ سانُۄں کانُۄنی نُکتِیاں دا ہی سہارا لَیݨا پئۄُ۔”

شرمسار ہۄئِیا ذِلہا اٹارنی اِکدم پاݨی وِچ بَیٹھݨ لگّا۔

“مَینُۄں تاں کۄئی نُکتا نذر نہِیں آئُںدا۔”

“کانُۄنی نُکتا ہَے جناب) دۄویں دۄشی دس نمبّرِیئے ہن۔ دۄہاں ’تے بِیسِییاں مُکدّمے چلّ چُکّے ہن۔ کئی-کئی وار سذا کٹّ آئے ہن۔ اِک جیب کترا ہَے٬ دُۄجا چۄر۔ اِہناں جُرماں وِچ پَیسا اسانی نال بݨ جاںدَے۔ اجِہِییاں سَیںکڑے اُداہرݨاں مَۄجُۄد ہن٬ جِنہاں وِچ پہِلاں دۄشی جُرم کرنا چھڈّ گئے پر جدۄں ہڈّ-بھنّوِیں مِہنت کرنی پئی تاں پھیر جرائِم-پیشے وِچ آ گئے۔ اِںجھ ہی ساڈے دۄشِییاں نال ہۄئِیا۔ دۄشِییاں دے بھَیڑے چال-چلݨ دا نُکتا ساڈے ہکّ ’چ جاںدَے۔”

“بھلِیا لۄکا٬ اِس دلِیل دا فائِدا ساڈے نالۄں سفائی دھِر نُۄں ودھّ ہۄویگا۔ ساڈے گواہاں دا چال-چلݨ دۄشِییاں نالۄں ودھّ شکّی ہَے۔ جِنہاں گواہاں دا چال-چلݨ ٹھِیک سی٬ اُہ لالا جی دے بھگت نِکلے۔” گِیان سِںگھّ نُۄں کۄئی نُکتا جچ نہِیں سی رِہا۔

“پُلِس دی دۄشِییاں نال کۄئی دُشمݨی نہِیں۔ پُلِس نُۄں اِہناں ’تے جھُۄٹھا کیس پائُݨ دی کی لۄڑ سی؟” اخِیر وِچ ذِلہا اٹارنی سپَیشل پی.پی. نُۄں اِہ گھسی-پِٹّی دلِیل سُݨائُݨ لگّا۔

“پُلِس نُۄں اِس ترہاں کرن دی سخت ذرُۄرت سی۔ اِس لۄڑ دا ذِکر سفائی دھِر نیں تھاں-تھاں کِیتَے۔ اسِیں اِہ دلِیل دِتّی تاں سفائی دھِر نُۄں مُکھّ مںتّری نُۄں کیس وِچ گھڑِیسݨ دا مَۄکا مِل جاݨَے۔ اُہناں دا کیس نال لگائۄ سابت کرن لئی گِیان سِںگھّ دی نِیُکتی دی اُداہرݨ دِتّی جاویگی۔”

اِس تۄں سِوا ذِلہا اٹارنی نُۄں کُجھ نہِیں سی سُجھ رِہا۔

گِیان سِںگھّ نُۄں جد کُجھ وی چںگّا ناں لگّا تاں ذِلہا اٹارنی وی کھِجھ گِیا۔ اجِیب سی سپَیشل پی.پی.۔ ذِلہا اٹارنی دی ہر دلِیل نُۄں ردّ کردا جا رِہا سی۔ ہۄر بہِس کِس ترہاں دی ہُںدّی سی؟ بہِس وِچ اِہۄ کُجھ تاں ہُںدّا ہَے۔ ذِلہا اٹارنی تاں اِسے ترہاں بہِس کردا سی۔ دۄشی سذا وی ہُںدّے سن۔ گِیان سِںگھّ اُس تۄں ہۄر کی بھالدا سی؟

گِیان سِںگھّ دِییاں دلِیلاں نیں ذِلہا اٹارنی دا ’برین واش‘ کر دِتّا۔ اُس دا منۄبل گِر گِیا۔ اُس نُۄں مہِسُۄس ہۄݨ لگّا جِویں سچّمُچّ کیس وِچ کُجھ نہِیںسی۔

بھںڈّاری وکِیل وی سرکاری پکھّ پُۄر رِہا سی۔ کِئۄں ناں اُس دے دِماغ نُۄں وی پرکھ لِیا جاوے۔ شائِد اُہ کۄئی نوِیں گلّ کر سکے۔

بھںڈّاری نُۄں بُلائِیا گِیا۔

“جِتھۄں تک کیس دا سمبّںدھّ ہَے اِس وِچ ککھّ نہِیں۔ دۄشی بری نیں٬ پر جے گِیان سِںگھّ ہُرِیں چاہُݨ تاں دۄشِییاں نُۄں سذا ہۄ سکدی ہَے۔” بِناں کِسے وِںگّ-ول دے آپݨی ہار کبُۄلدا بھںڈّاری کیس جِتّݨ دے راہ سُجھائُݨ لگّا۔

“واہ بھںڈّاری ساہِب) مَیں کیس جِتّݨا کِئۄں نہِیں چاہاںگا؟ مَیں اِتھے آئِیا ہی اِسے مکسد نال ہاں۔” بھںڈّاری دا سُجھاء جاݨن لئی گِیان سِںگھّ کاہلا پَیݨ لگّا۔

“پھیر سُݨۄ۔ کانُۄن اتے دلِیل تۄں سِوا دۄشِییاں نُۄں سذا کرائُݨ دے ہۄر بتھیرے راہ ہن۔”

اگلی گلّ گِیان سِںگھّ آپے ہی سمجھ گِیا۔

بھںڈّاری بِلکُل ٹھِیک آکھدا سی۔

کلّہ اُہ بہِس سماپت نہِیں کرنگے۔ بہِس نُۄں اگلے دِن تک لٹکائِیا جائیگا۔

رات نُۄں اُہ چںڈِّیگڑھ جائیگا۔ ساری ستھِتی مُکھّ مںتّری نُۄں سمجھائیگا۔ نویں راہ سُجھائیگا۔

دۄشِییاں نُۄں سذا دا اِںتذام ہۄ چُکّا سی۔

مِسل اتے کانُۄن دِییاں کِتاباں پرے سُٹّ کے اُہ اِئۄں گھُراڑے مارن لگّا جِویں گھۄڑے ویچ کے سُتّا ہۄوے۔

 

 

29

فَیسلا بہِس دے تِنّ دِناں بائد سُݨائِیا جاݨا سی۔

اِہ تِنّ دِناں دا سماں سبھ لئی اُتیجنا بھرِیا سی۔

جِتھے وی دۄ بںدّے جُڑدے٬ اِس کیس دے چرچے چھِڑ پَیںدے۔

وکِیلاں نُۄں تاں جِویں ہۄر کۄئی کمّ ہی نہِیں سی۔ بار رُۄم وِچ وِہلے بَیٹھے وکِیل  اُپرۄں-اُپرۄں سَیلّ دے وکِیلاں دی مِہنت دی داد دِںدّے٬ اںدّرۄں اُہناں دی سفلتا ’تے چِڑدے۔

سِینِیئر وکِیلاں نُۄں کُجھ ذِیادا ہی چِںتّا سی۔ کلّہ دِییاں بھُۄتنِییاں دا سِوے ’چ ادھّ بݨدا جا رِہا سی۔

اِک نہِیں٬ دۄ نہِیں پُۄرے تِنّ-تِنّ وکِیل ستھاپت ہۄݨ لگّے سن۔

کُجھ وکِیل اِس کامیابی دا سِہرا مۄہن جی دے سِر بنّہدے۔ گواہاں دی پَیڑ اُسے نیں نپّی سی۔ جے گواہ پَیرۄں ناں نِکلدے تاں کُجھ پلّے ناں پَیںدا۔

راتۄ-رات مۄہن جی سِینِیئر وکِیل بݨ گِیا سی۔ ہُݨ اُہ آکھدا پھِردا سی٬ چھۄٹِییاں ادالتاں نالۄں وڈِّییاں ادالتاں وِچ کمّ کرنا سَۄکھا ہَے۔ نویں سبھ شَیسن کیس اُس نیں آپݨے کۄل رکھّ لئے۔ دۄشِییاں دے بری ہُںدِّیاں ہی اُس دے ہَۄسلے بُلںدّ ہۄ جاݨگے۔ پھیر سَیشن کۄرٹ وِچ وی مۄہن جی-مۄہن جی ہۄئِیا کریگی۔

کُجھ وکِیل کیس دا چھُپِیا رُستم گُرمِیت نُۄں سمجھدے سن۔ اُہ بۄلدا گھٹّ تے کمّ ذِیادا کردا سی۔ کیس جِتّݨ وِچ اُس دا پُلِس رسُۄخ سبھ تۄں ودھّ کمّ آئِیا سی۔ سِپاہی تۄں لَے کے ڈِپٹی تک اُس دے ہمائِتی سن۔ کیس دِییاں ذِمنِییاں٬ بِیاناں دِییاں نکلاں٬ اسلی نکلی چِٹھِّییاں دے سَیٹّ جے سمیں سِر ناں مِلدے تاں کیس دا رُخ دُۄجے پاسے ہۄݨا سی۔

جِس وکِیل دی مدد پُلِس کردی ہۄوے٬ اُس نُۄں سفلتا دی پَۄڑی چڑھنا کی اَۄکھا سی؟ ہُݨ جدۄں گُرمِیت نیں وکالت کرن دا من بݨا ہی لِیا سی تاں فَۄجداری وکِیلاں نُۄں کِسے ہۄر تھاں دی تلاش کرنی چاہِیدی سی۔

کلّہ تک شرابی-کبابی اتے نِکمّا سمجھِیا جاںدا پِیارے لال وی اِکدم ہی دھرُۄ تارے واںگ چمک پِیا سی۔ بہِس ورگی مہتّوپُۄرن ذِمّیواری اُسے نیں نِبھائی سی۔ اِک-اِک نُکتے نُۄں جِس اںدّاذ نال اُس نیں پیش کِیتا٬ اُس تۄں سِینِیئر تۄں سِینِیئر وکِیل وی پْربھاوِت ہۄئِیا سی۔ بہِس دَۄران اُس نیں اجِہے بِیسِییاں سوال اُٹھائے سن جِنہاں دا سرکاری دھِر کۄل کۄئی اُتّر نہِیں سی۔ جواب دی مںگّ کردِییاں اُس دِییاں سوالِییا اکھّاں جدۄں گِیان سِںگھّ ولّ اُٹھّدِییاں تاں گِیان سِںگھّ دا متھّا پسِینے نال تر ہۄ جاںدا اتے شرم دا مارِیا اُہ سِر جھُکا لَیںدا۔

بہِس سُݨدے ہر سرۄتے نُۄں اِہۄ مہِسُۄس ہُںدّا سی جِویں دۄشی سَۄ فِیسدی بیکسُۄر سن۔ اِہۄ ودھِییا بہِس دی نِشانی سی۔

ادالتۄں باہر آ کے گِیان سِںگھّ نُۄں وی پِیارے لال دی پِٹھّ تھاپڑنی پئی سی۔

لۄکاں نیں اُس دی لِیاکت نُۄں مانتا دیݨی شُرُۄ کر دِتّی سی۔ اجّ کلّہ اُس دا پھٹّا پہِلاں واںگ بے-رَۄݨکا نہِیں سی رہِںدّا۔ کُجھ-کُجھ کیساں وِچ اُس دے وکالت- نامے لگّݨ لگّے سن۔

پالے اتے مِیتے دے بری ہُںدِّیاں ہی اُس دی جھںڈّی سبھ تۄں اُپر ہۄݨی سی۔

سِیاݨے مُنشِییاں نیں اُہناں دے بھوِکھّ نُۄں بھامپ لِیا سی۔ ہالے تک ناں گُرمِیت نیں مُنشی رکھِّیا سی ناں پِیارے لال نیں۔ کُجھ پُراݨے مُنشی اُہناں دُیالے کٹِّییاں- وچھِّییاں بنّہݨ لگّے سن۔ کُجھ چُست مُنشِییاں نیں اِک-اِک٬ دۄ-دۄ کیس دِوا کے اُہناں نُۄں بھرمائُݨا وی شُرُۄ کر دِتّا سی۔

کئی سِیاݨے سائِلاں نیں وی گُدڑی دے لال پچھاݨ لئے۔ کُجھ فَیسلے دی اُڈِیک کرن لگّے۔ پالے اتے مِیتے دے بری ہُںدِّیاں ہی اُہناں آپݨے لِفافے چُکّ کے اُہناں کۄل آ جاݨا سی۔ سائیِیاں ودھائیِیاں اُہ پہِلاں ہی لائُݨ لگّے۔

اِس ساری اُتھل-پُتھّل نُۄں دیکھ کے پِیارے لال دے من وِچ لڈُّۄ پھُٹّݨ لگّدے۔ وَیسے اُس نُۄں یکِین سی کِہ فَیسلا اُہناں دے ہکّ وِچ ہۄئیگا۔ پھیر کی کئی وار من ڈۄل جاںدا۔ کلّ اتے بُلّہاں وِچکارلے فاسلے والی اںگّریذی اکھائُت اُس نُۄں ڈرائُݨ لگّدی۔

اِںتذار دی ہر گھڑی اُس نُۄں اِک یُگّ جِڈّی لگّدی۔

کچہِرِییاں دے بھیتی لۄک بہِس دَۄران ہی بھامپ جاںدے ہن کِہ اُۄٹھ کِدھر نُۄں کروٹ لئیگا۔ ججّ دا مُۄڈ بھامپݨ لئی پِیارے لال وی ترلۄمچھّی ہۄ رِہا سی۔ پالے اتے مِیتے دی ذِںدّگی دے نال-نال اُس دے بھوِکھّ دا فَیسلا ہۄݨا سی۔

آپݨی جگِیاسا شاںت کرن لئی کدے اُہ مۄہن جی دے مُنشی کۄل جا بَیٹھدا۔

“کیس لِیگل سَیلّ ہی جِتّیگا۔” دائوا کردا مُنشی شرت لائُݨ تک نُۄں تِیار ہۄ جاںدا۔

تُسِیں دیکھِیا تاں سی ججّ گواہاں نُۄں کِویں جھئیِیاں لَے-لَے پَیںدا سی۔ آہ کِویں ہۄئِیا؟ اُہ کِویں ہۄئِیا؟ اِستگاسا دھِر نُۄں مِئۄُں-مِئۄُں کرن تۄں سِوا کدے کُجھ سُجھِّیا سی؟ ساتھۄں تاں ججّ نیں تھۄڑھے جِہے سپشّٹِیکرن مںگّے سن۔ ہر سپشّٹِیکرن ’تے اُہدی تسلّی ہۄ جاںدی سی۔ ججّ دے من ’چ پَیدا ہۄئِیا شںکِّیاں دا فائِدا سفائی دھِر نُۄں ہی جائیگا۔ نہِیں؟”

پِیارے لال مُنشی دے ترک نال سہِمت تاں ہُںدّا پر اُس دا دِل ناں ٹِکدا۔لچھمݨ داس اُہناں دا آپݨا مُنشی سی۔ وکِیل واںگ مُنشی دا من وی کیس دی سفلتا نال جُڑِیا ہۄئِیا سی۔ اُس نُۄں چارے پاسے ہرا-ہرا دِکھائی دیݨا ہی سی۔

بھانے نمبّردار نیں وی آپݨے وال کچہِرِییاں وِچ ہی سفَید کِیتے سن۔ اُس نیں وی ساری بہِس سُݨی سی۔ سائِلاں نُۄں اُس ’تے ربّ ورگا بھرۄسا سی۔ بہِس سُݨ کے جِس ترہاں اُہ آکھِیا کردا سی٬ فَیسلا اکسر اُسے ترہاں ہۄئِیا کردا سی۔

بھاویں نمبّردار بھںڈّاری دے کَیبن وِچ بَیٹھدا سی۔ اُسے دا نمک کھاںدا سی٬ پھیر وی پِیارے لال نُۄں یکِین سی کِہ اُس کۄل اُہ جھُۄٹھ نہِیں بۄلیگا۔

کدے پِیارے لال بھانے کۄل جا بَیٹھدا۔

“اِہ کیس تاں بھتِیج تُۄں جِتّݨَے۔ گڈّا بھر کے کِتاباں دا جۄ لَے گِیا سی۔ ساڈا وکِیل تاں تِنّ کِتاباں ای لَے گِیا سی۔ اُہ وی بِناں دِکھائے مۄڑ لِیائِیا۔ جِس دے کیس ’چ دم ہۄئۄُ٬ اُہۄ کِتاباں لِجائۄُ۔ جِس دے ہکّ ’چ کانُۄن ہۄئۄُ٬ بھتِیج پھیر کیس وی اُہۄ جِتُّۄ۔”

نمبّردار دی بہُتِییاں کِتاباں والی دلِیل پِیارے لال نُۄں گھٹّ-ودھّ ہی جچدی۔ سَۄ سُنِیار دی اتے اِک لۄہار دی واںگ کئی وار اِکۄ کِتاب سَۄ کِتاباں جِنّا کمّ دے جاںدی سی۔ تِنّ کِتاباں لِیائُݨ والی دھِر سرکاری سی۔ سرکار نیں کِتاباں دِکھا-دِکھا کِہڑا سائِل ’تے رۄہب پائُݨا سی۔ اِہ ناٹک پْرائیِویٹ وکِیلاں نُۄں کرنا پَیںدا سی۔ بھاویں پِیارے لال نیں دِکھاوا نہِیں سی کِیتا٬ پھیر وی کِتاباں دی گِݨتی فَیسلے دا آدھار نہِیں سی بݨ سکدی۔

دُدھّ دا دُدھّ اتے پاݨی دا پاݨی تاں سِینِیئر وکِیل ہی کر سکدے سن۔ کئیِیاں سِینِیئر وکِیلاں نیں کیس دی ہر سُݨوائی نُۄں گہُ ناں واچِیا سی۔ اُہناں وِچۄں اِک دھِیر وی سی۔

دھِیر کۄل جاݨ لگِّیاں پِیارے لال نُۄں کُیارِییاں کُڑِییاں واںگ شرم آئُںدی سی۔ اُس نُۄں لگّدا سی وکِیل سۄچیگا جِویں پِیارے لال پھُۄک چھک رِہَے۔ آپݨی تارِیف سُݨنا چاہُںدَّے۔ اسلِیئت اِہ نہِیں سی۔ اُہ تاں فَیسلا جاݨنا چاہُںدّا سی۔ فَیسلے دے رُخ بارے جاݨنا چاہُںدّا سی۔

کںٹِّین وِچ دھِیر نُۄں اِکلّا بَیٹھا دیکھ کے پِیارے لال نیں من کرڑا کِیتا اتے اُس دُیالے ہۄ گِیا۔

“لالا جی٬ جے فَیسلے گُݨاں اَۄگُݨاں دے آدھار ’تے ہۄݨ تے پھیر گلّاں کاہدِییاں۔ فَیسلا کرن تۄں پہِلاں ججّ سَۄ کُجھ دیکھدَے۔ پَیسا٬ سِفارِش٬ دھِراں دا رُتبا اتے آپݨی اِذّت۔ مَیرِٹ دی واری اخِیر وِچ آئُںدی ہَے۔ اِیماندار ججّاں نیں بیئیِمان ججّاں نالۄں ودھّ اِنساف دا بھٹھّا بِٹھا رکھِّئَے۔ اُس نُۄں اِکۄ خترا بݨِیا رہِںدَّے۔ دۄشی بری کرن نال کِدھرے اُس دی اِذّت ناں چلی جاوے۔ لۄک اِہ ناں آکھݨ ججّ نیں پَیسے لَے کے دۄشی بری کرتا۔ مَینُۄں تاں اِس گۄرکھ دھںدّے دی ساری اُمر سمجھ نہِیں آئی۔ سذا والے کیس بری ہۄ جاںدے نیں بری والے سذا۔ جِنّا چِر ججّ دے مُۄںہۄں ہُکم نہِیں نِکلدا٬ اۄنا چِر کھُۄہ ’چ اِٹّ ہی سمجھۄ۔”

دھِیر دِییاں کھرِییاں-کھرِییاں گلّاں نیں پِیارے لال دا دِل دھکّ-دھکّ کرن لا دِتّا۔

اِس کَۄڑے سچّ نُۄں نِکلݨا پِیارے لال لئی مُشکل ہۄ گِیا۔

“راواں آخر راواں ہُںدِّییاں ہن۔ جِس دا جِہۄ جِہا تجربا٬ اُس دی اُہۄ جِہی کھٹّی-مِٹھّی رائے۔” سۄچدا-سۄچدا پِیارے لال راواں دا کھہِڑا چھڈّ کے اسلِیئت پِچھّے گھُمّݨ لگّا۔

ججّ دا سٹَینۄ اِکۄ-اِک اجِہا بںدّا سی جِہڑا ساری اسلِیئت جاݨدا سی۔ ادالت دے سارے درواذے بںدّ کر کے ججّ دۄ دِناں تۄں اُس نُۄں فَیسلا لِکھوا رِہاسی۔

کلہ تھکّا-ٹُٹّا سٹَینۄ جدۄں رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچۄں باہر نِکلِیا سی تاں پِیارے لال نیں اُس نُۄں گھیرِیا سی۔

“ہالے پہِلا ہِسّا ہی لِکھائِئَے۔ کیس دے رُخ دا اگلے ہِسّے تۄں پتا لگُّۄ۔” سٹَینۄ نیں ہالے اِنا کُ بھیت ہی کھۄلہِیا سی کِہ اینے نُۄں بھںڈّاری دا مُنشی آ دھمکِیا۔

سِگرٹ بِیڑی پِلائُݨ دے بہانے اُہ سٹَینۄ نُۄں آپݨے کَیبن ولّ دھُۄہݨ لگّا۔

پِیارے لال نالۄں مُنشی دا سٹَینۄ ’تے ودھّ ذۄر سی۔ پِیارے لال نُۄں پہِلی وار کمّ پِیا سی۔ مُنشی اُس نُۄں ہر رۄذ گپھّے دِوائُںدا سی۔

مُنشی اتے سٹَینۄ دی بُکّل ساںجھی سی۔ اِک شِکار نُۄں اُٹھائُںدا سی اتے دُۄجا پھںڈّدا سی۔

“جۄ مَیں آکھِیا ٹھِیک آکھِیا۔ میرے ’تے یکِین کرۄ۔” مُنشی نال جاںدے سٹَینۄ نیں پِیارے لال نُۄں اِک وار پھیر یکِین دِوائِیا سی۔

بدنامی تۄں بچݨ لئی مُنشی سٹَینۄ نُۄں بھںڈّاری دی تھاں شِںدّے وکِیل دے کَیبن وِچ لَے گِیا۔

پہِلاں سِگرٹاں دی ڈبّی پھُۄکی گئی۔ سٹَینۄ جدۄں پھیر وی کُجھ ناں اُچرِیا تاں بۄتل مںگّوائی گئی۔

بۄتل دیکھ کے پِیارے لال دی آس دا دِیوا بُجھّ گِیا۔

پہِلے پَیگّ نال سٹَینۄ نیں شرابی ہۄ جاݨا سی۔ شرابی ہۄ کے اُس نیں ابا-تبابۄلݨا سی۔ وگار تے وگار پائُݨی سی۔ وگار پُۄری ناں ہۄ سکی تاں نُکسان کرناسی۔

پِیارے لال نُۄں کنّ لپیٹ کے تُر جاݨ وِچ ہی بھلا لگّا سی۔

پِیارے لال دے پِچھّۄں لہِ جاݨ ’تے مُنشی نیں سُکھ دا ساہ لِیا سی۔

“بںٹّی کتل کیس ’چ کی ہۄ رِہَے؟” ادھّی بۄتل سڑاک کے اتے دۄ گھںٹّے برباد کرکے وی جدۄں سٹَینۄ نیں کۄئی راہ ناں دِتّا تاں کھِجھے مُنشی نیں آپے گلّ تۄری۔

“دیوی دی سہُں۔ ججّ نیں ہالے تتھّ لِکھائے نیں۔ جِنّا چِر بہِس نی لِکھائُںدا٬ کُش پتا نی لگّدا۔”

“تیری مرذی۔” سٹَینۄ دی سہُں نُۄں نذر اںدّاذ کر کے مُنشی نیں رۄس پْرگٹائِیا۔

جدۄں سٹَینۄ نیں پھیر وی راہ ناں دِتّا تاں ہرکھے مُنشی نیں باکی بچدی شراب نُۄں گلاساں وِچ پائِیا٬ اںدّر سُٹِّیا تے گھر جاݨ لئی اُٹھّ کھڑۄتا۔

“تُۄں اَیویں غُسّا کر گِیا۔ مَیں سچّ آکھ رِہاں۔” سٹَینۄ رُسّے مُنشی نُۄں منائُݨ دا یتن کرن لگّا۔

سٹَینۄ دا ہالے کُجھ نہِیں سی بݨِیا۔ اُہ اُٹھّݨ دے مُۄڈ وِچ نہِیں سی۔

مُنشی دے ادھّ وِچکار ڈۄبا دے کے تُر جاݨ ’تے سٹَینۄ پچھتائُݨ لگّا۔ مُنشی دے لالچ ’چ اُہ پِیارے لال نُۄں وی ہتھّۄں کڈھّ چُکّا سی۔

پلِّئۄں پِیݨ والا سٹَینۄ وی نہِیں سی۔

پِیارے لال دا کمرا کِہڑا دُۄر سی۔ ڈِگدا-ڈھہِںدّا اُہ پِیارے لال کۄل پُجّ گِیا۔

پِیارے لال نیں اُس نُۄں دارُۄ نال نُہا دِتّا۔ فَیسلے بارے دسّݨ لئی اُس کۄل پھیر وی کُجھ نہِیں سی۔

دُۄجے دِن وی پنالا اُتھے دا اُتھے سی۔

ججّ دا من ستھِر نہِیں سی۔ کدے اُہ سذا والا فَیسلا لِکھوا دِںدّا اتے کدے بری والا۔ پھیر سارے ورکے پاڑ دِںدّا۔

سٹَینۄ نُۄں کلّہ سُبہا کۄٹھی بُلائِیا گِیا سی۔ ججّ نیں اُس نال وائدا کِیتا سی۔ رات نُۄں اُہ آپݨا من بݨا لئیگا۔ کلّہ نُۄں ہر ہالت وِچ اُہ فَیسلا ڈِکٹیٹ کرائیگا۔

“کلّہ وی آ جائیگی۔” ہئُکا بھر کے سبر کرن تۄں سِوا پِیارے لال کُجھ نہِیں سی کر سکِیا۔

 

 

 

30

بیچَین پِیارے لال ساری رات اُسل-وٹّے لَیںدا رِہا۔ کدے اکھّ جھپکدی وی تاں کچہِری دے سُپنے آئُݨ لگّدے۔ کدے ججّ دۄشِییاں نُۄں سذا کر رِہا ہُںدّا٬ کدے بری۔ کدے پِیارے لال دی واہ-واہ ہۄ رہی ہُںدّی٬ کدے نِںدِّیا۔

بہِس ہۄئی نُۄں دۄ دِن ہۄ گئے سن۔ سٹَینۄ آکھدا سی ججّ نیں ہالے تک من نہِیں بݨائِیا۔ پِیارے لال نُۄں اِہ بہانا جچِیا نہِیں سی۔ اِہ کِہڑا افِیم شراب دا کیس سی بئی دِل کرِیا چار پنّے لِکھوا دِتّے۔ اِہ اُلجھݨاں بھرِیا کتل کیس سی۔ ججّ نُۄں گھٹّۄ-گھٹّ سَۄ پنّا لِکھݨا پَیݨا سی۔ اَیڈا فَیسلا لِکھݨا ہۄوے تاں ججّ نُۄں من کئی دِن پہِلاں بݨائُݨا پَیںدا سی۔

پِیارے لال نُۄں سٹَینۄ ’تے شکّ سی۔ اُس نیں سٹَینۄ دی مُٹھّی گرم نہِیں سی کِیتی۔ اِس لئی اُہ جھُۄٹھ بۄل گِیا سی۔

اِہ وی ہۄ سکدَے دۄشِییاں نُۄں سذا ہۄݨی ہۄوے۔ سٹَینۄ ڈر گِیا ہۄوے۔ سمّتی کِدھرے پہِلاں ہی رَۄلا ناں پا دیوے۔ ججّ دے خِلاف مۄرچا ناں لا لوے۔ اِںجھ ہۄ گِیا تاں سٹَینۄ دا کی بݨیگا؟

سچائی جاݨن دا اِچھُّک پِیارے لال ساجھرے ہی تِیار ہۄ گِیا۔

کچہِری جاݨ لئی اُس نیں اُہ راہ چُݨِیا جِہڑا ججّ دی کۄٹھی اگّۄں دی لںگھّدا سی۔

سٹَینۄ دا سکُۄٹر کۄٹھی اگّے کھڑا دیکھ کے پِیارے لال نُۄں کُجھ راہت مہِسُۄس ہۄئی۔ سٹَینۄ نیں جھُۄٹھ نہِیں سی بۄلِیا۔

پِیارے لال دا دِل کۄٹھی اگّے دھرنا لائُݨ نُۄں کِیتا٬ اُہ سٹَینۄ تۄں خُشخبری سُݨ کے ہی کچہِری جاوے۔

پر اِہ شیخچِلّی والے سُپنے سن۔ سٹَینۄ دا اِںتذار کچہِری بَیٹھ کے ہی ہۄ سکدا سی۔

خُشِییاں-غمِییاں ’چ گواچا پِیارے لال کچہِری آ بَیٹھا۔

گُرمِیت پہِلاں دا ہی آئِیا بَیٹھا سی۔ پِچھّے ہی بابا آ گِیا۔ تاذا دم ہۄݨ لئی اُہ کںٹِّین وِچ جا بَیٹھے۔

شہِر تۄں لَے کے رُۄس تک دے چلںتّ مسلِیاں ’تے بہِس ہۄݨ لگّی۔

“کِئۄں گُرمِیت٬ فَیسلے بارے تیرا کی وِچار اےَ؟” پِیارے لال ’تے اِکۄ دھُن سوار سی۔ گھُما-پھِرا کے اُہ گلّبات نُۄں اِسے وِشے ’تے لِیا کھڑھائُںدا۔

“جے فَیسلا کانُۄن مُتابک ہۄئِیا تاں اسِیں جِتّاںگے٬ نہِیں تاں ہاراںگے۔” فَیسلے بارے گُرمِیت دے وِچار سپشّٹ سن۔

“تے بہُتی سمبھّاونا دُۄسری ترہاں دے فَیسلے دی ہَے۔” بابا وی پِیارے لال نُۄں کِسے بھُلیکھے وِچ نہِیں سی رہِݨ دیݨا چاہُںدّا۔

“فَیسلا کانُۄن مُتابک کِئۄں نہِیں ہۄئیگا؟ ججّ بڑا بھلاماݨس ہَے۔ کانُۄن نُۄں نذر-اںدّاذ کِئۄں کریگا؟ تُسِیں دیکھ لَیݨا٬ فَیسلا مِسل مُتابک ہۄویگا۔” پِیارے لال نُۄں ہر اُہ وِئکتی بُرا لگّدا سی جِہڑا کیس دے ہارن دی گلّ کردا سی۔ اُہ بابا ہۄوے بھاویں گُرمِیت۔

“اِس کیس وِچ ناں ججّ دی وُکّت ہَے٬ ناں کانُۄن دی۔ فَیسلا سرکار دی اِچھّا انُسار ہۄݨَے۔” گُرمِیت چاہُںدّا سی آئُݨ والِییاں پرستھِتِییاں دا ساہمݨا کرن لئی آپݨے آپ نُۄں پہِلاں ہی تِیار کر لِیا جاوے۔ جِنّی ودھّ اُہ آس رکھّݨگے٬ پِچھّۄں اۄنا ودھّ نِراش ہۄݨگے۔

“جے فَیسلے دا پہِلاں ہی پتا سی تاں آہ مہامبھارت کِئۄں لڑِیا؟ کِئۄں گواہاں دِییاں مِنّتاں کِیتِییاں؟ کِئۄں ساری-ساری رات اکھّاں گالِییاں؟” مِہنت دا پھل ہتھّۄں کھُسّدا پِیارے لال تۄں جرِیا نہِیں سی جا رِہا۔

“اُداس ناں ہۄ۔ ساڈی جِتّ پالے اتے مِیتے دے سذا جاں بری ہۄݨ نال نہِیں جُڑی ہۄئی۔ ساڈی مںذِّل دُۄر ہَے۔ مُکدّما بیشکّ اسِیں ہار جائیِئے٬ جِتّ پھیر وی ساڈی ہۄئیگی۔ اسِیں لۄک رائے جاگْرِت کِیتی ہَے۔ اِک سچّی-سچّی نِیاں-پسںدّ بار دے کی فرذ ہُںدّے ہن؟ لۄکاں نُۄں اِہ درسائِیا ہَے۔” غماں دِییاں گہِرائیِیاں ’چ اُتردے جا رہے پِیارے لال نُۄں گُرمِیت سمبھّالݨ دا یتن کرن لگّا۔

پِیارے لال ہالے وی گھُمّݨ-گھیرِییاں وِچ پھسِیا ہۄئِیا سی۔ بابے اتے گُرمِیت دِییاں گلّاں تۄں لگّدا سی٬ اُہ کیس ہارنگے۔ پِیارے لال دا من آکھدا سی اُہ کیس جِتّݨگے۔

اجِہی دۄچِتّی وِچ سٹَینۄ دی مہتّتا ہۄر وی ودھ گئی سی۔

یاد آئُںدِیاں ہی جادُۄ دے جِنّ واںگ اُہ اُہناں ساہمݨے آ کھلۄتا۔

اِس وار کُجھ دسّݨ دی اُتسُکتا سٹَینۄ نُۄں سی۔ اُس دی اُتیجنا بہُت پْربل سی۔ ججّ دی کۄٹھی کی واپرِیا؟ اِس دا ویروا دیݨ لگِّیاں اُہ اِہ وی بھُلّ گِیا کِہ اُہ کںٹِّین ورگی شرییام جگہا ’تے کھڑا سی۔ سٹَینۄ ولّۄں کِیتی گلّ نُۄں کھمبھّ لگّ سکدے سن تے اِہ کھمبھّ سٹَینۄ لئی گھاتک سِدھّ ہۄ سکدے سن۔

بِناں چںگّے ماڑے دی پرواہ کرے سٹَینۄ من دا غُبار کڈھّݨ لگّا۔

سٹَینۄ دِتّے سمیں ’تے کۄٹھی پُجّ گِیا سی۔ ججّ پہِلاں ہی تِیار بَیٹھا سی۔ اُس دا چِہرا شاںت سی اتے من اِکاگر۔

جِئۄں ہی ججّ نیں فَیسلا لِکھائُݨا شُرُۄ کِیتا تاں بَیلّ کھڑک گئی۔

اردلی نیں آئے مہِمان دا ناں ججّ دے کنّ وِچ دسِّیا۔

بھاویں مہِمان انپڑھ گوار لگّدا سی پھیر وی اُس نُۄں وِشیش اہِمِیئت دِتّی گئی۔ ستِکار نال اُس نُۄں ڈرائِںگ رُۄم وِچ بِٹھائِیا گِیا۔ بڑے ٹھرںہّمے نال اُس دی گلّ سُݨی گئی۔

مہمِان کُجھ ذرُۄری کاغذ اتے اِک نِجّی چِٹھّی دیݨ آئِیا سی۔

پہِلاں سٹَینۄ نیں سۄچِیا اُہ ججّ دا رِشتیدار ہۄویگا پر جدۄں ججّ دی اِکاگرتا بھںگّ ہۄ گئی تاں سٹَینۄ نُۄں شکّ ہۄݨ لگّا۔

مہِمان دے جاںدِیاں ہی ججّ دی فَیسلے تۄں پکڑ جاںدی رہی۔ کدے کُجھ لِکھا دِںدّا اتے کدے کُجھ۔

گھںٹّا متھّا مار کے وی جدۄں کۄئی سِٹّا ناں نِکلِیا تاں ججّ نیں سٹَینۄ تۄں مُیافی مںگّی۔ ججّ اُس نُۄں وادھُۄ وِچ تکلِیف دے رِہا سی۔ ججّ دا من وِچلِت ہۄ گِیا سی۔ من ٹِکاݨے آئِیا تاں اُہ فَیسلا ہتھّ نال لِکھ لئیگا۔ فَیسلا ناں لِکھِیا گِیا تاں ہۄر تارِیخ پا دیویگا۔

کۄٹھِیئۄں واپس مُڑدے سٹَینۄ دا شکّ پکّا ہۄ گِیا۔ مہِمان کۄئی سادھارن آدمی نہِیں سی۔  اُہ کُجھ جاݨِیا-پہِچاݨِیا جِہا لگّدا سی۔

ہُݨ تکّ سٹَینۄ مہِمان نُۄں پچھانݨ وِچ کامیاب ہۄ چُکّا سی۔ اُہ جسٹِس شِںگّارا سِںگھّ دا پی.اے. سی۔ دۄ سال پہِلاں جدۄں شِںگّارا سِںگھّ اِںسپَیکشن ’تے آئِیا سی تاں سٹَینۄ دی اُس نال مُلاکات ہۄئی سی۔

پی.اے. دا بھیس وٹا کے آئُݨ دا کارن سپشّٹ سی۔ اُہ جسٹِس شِںگّارا سِںگھّ دا کۄئی گُپت سُنیہا لَے کے آئِیا سی۔ سُنیہا اِسے کیس نال سمبّںدھّت سی۔ بھیس سمّتی دے ڈرۄں وٹائِیا گِیا سی۔

سٹَینۄ دے وِچار انُسار  کُجھ ماڑا واپرن والا سی۔

سمّتی نُۄں سُچیت کر کے سٹَینۄ نیں مُفت کانُۄنی سہائِتا دے اِس یگّ وِچ آپݨی آہُۄتی پا لئی۔

“ہُݨ کی کِیتا جاوے؟” سۄچ وِچار کرن لئی اُہ کںٹِّین تۄں اُٹھّ کے پِیارے لال دے تختپۄش ’تے جا بَیٹھے۔

اُہناں وِچار شُرُۄ کِیتا ہی سی کِہ جِیون آڑھتِییا آ دھمکِیا۔

اُس کۄل وی بھَیڑی خبر سی۔

چںڈِّیگڑھۄں فۄن آئِیا سی۔ اُتھۄں دے ورکراں نیں گِیان سِںگھّ دِییاں گتِیوِدھِییاں ’تے نذر رکھّی سی۔

شہِرۄں آ کے گِیان سِںگھّ سِدھّا مُکھّ مںتّری دی کۄٹھی گِیا سی۔ اُس نال بھںڈّاری وکِیل اتے سںگھّ دا اِک وفد وی سی۔

پِچھّۄں مُکھّ مںتّری نیں شِںگّارا سِںگھّ نُۄں تلب کِیتا سی۔ پھیر اُہناں وِچکار کۄئی کھِچڑی پکّی سی۔

فَیسلا کِسے تۄں چںڈِّیگڑھۄں لِکھوائِیا گِیا سی۔ اُہ ٹائیِپ ہۄ کے شِںگّارا سِںگھّ دے پی.اے. راہِیں شہِر بھیجِیا جا رِہا سی۔

ہۄ سکے تاں پی.اے. نُۄں شہِر ’چ گھیرِیا جاوے۔ فَیسلا کھۄہ لِیا جاوے۔

چںڈِّیگڑھ والِیاں نیں ہائی کۄرٹ وِچ درخاست دے دِتّی سی۔ کیس مۄتا سِںگھّ دی ادالت وِچۄں تبدِیل کِیتا جاوے۔ پر پھَیسلا کِس نیں لِکھِیا ہَے؟ کِتھے ٹائیِپ ہۄئِیا؟ اِس ترہاں دے ٹھۄس سبُۄت ہالے ہتھّ نہِیں سن لگّے۔ کھۄج جاری سی۔

درخاست دی سُݨوائی کلّہ ہۄݨی سی۔ کۄئی سبُۄت مِل گِیا تاں کیس کلّہ ہی تبدِیل ہۄ جائیگا۔ نہِیں بںدّی تاں ہۄ ہی جائیگی۔

اِک درخاست ہیٹھلی ادالت وِچ وی دِتّی جائے۔ مۄتا سِںگھّ نُۄں درخاست دے فَیسلے تک فَیسلا سُݨائُݨ تۄں رۄکِیا جاوے۔

سُنیہا سُݨدِیاں ہی سبھ دے چِہرِیاں ’تے مُردنی چھا گئی۔

شِںگّارا سِںگھّ دا دُۄت ہتھّۄں نِکل چُکّا سی۔

پھَۄری کاروائی دے تَۄر ’تے کیول درخاست ہی دِتّی جا سکدی سی۔

اِہ کِسّا سُݨ کے پِیارے لال دی فَیسلا سُݨن دی اُتسُکتا اُکّا ہی جاںدی رہی۔

 

 

31

مۄتا سِںگھّ نُۄں یکِین دِوائِیا گِیا سی کِہ ہۄݨ والے فَیسلے دا راذ اُس اتے شِںگّارا سِںگھّ دے وِچکار ہی رہیگا۔

پر سمّتی ولّۄں آئی درخاست اتے شہِر وِچ ہۄ رہے سخت سُرکھِّیا پْربںدھّاں تۄں لگّدا سی جِویں ہۄݨ والے فَیسلے دی کنسۄء دُنِییاں بھر نُۄں ہۄ گئی سی۔

آپݨی ذمِیر وِرُدھّ فَیسلا سُݨائُݨ دا اُس دا اِہ پہِلا مَۄکا سی۔

پہِلاں کدے اُس نیں اِںجھ نہِیں سی کِیتا۔

اُس نُۄں پتا سی کِہ اُس دا اِہ روئیِّیا اُس نُۄں مہِںگّا پَے رِہا سی۔ اُہ سماج اتے بھائیِچارے نالۄں الگّ-تھلگّ ہۄ رِہا سی۔

اِک-اِک کرکے رِشتیدار اُس نالۄں ناتا تۄڑدے جا رہے سن۔ اُہ آکھدے سن کِہ مۄتا سِںگھّ دی گردن وِچ ججّی والا کِلّا اڑ گِئَے۔ ہُݨ اُس نیں رِشتیداراں تۄں کی لَیݨَے؟

اِک-اِک کرکے افسر وی اَۄکھے ہۄ گئے۔ آکھدے سن۔ اِہ ہرِیش چںدّر بݨِیا بَیٹھَے۔ اُتلے-ہیٹھلے کِسے دی وی پرواہ نہِیں کردا۔

مۄتا سِںگھّ نُۄں سچّمُچّ کِسے دی پرواہ نہِیں سی۔ سِفارشی مُۄںہ سُجائُںدے سن سُجا لَیݨ۔ رِشتیدار رُسّدے سن رُسّ جاݨ۔ اُہ بِناں سِفارشاں والِیاں دا گلا کِویں گھُٹّ دیوے؟

پر اجّ اُس نُۄں دۄ ماسُۄماں دا گلا گھُٹّݨا پَے رِہا سی۔

آپݨی ذمِیر وِرُدھّ فَیسلا سُݨائُݨ لئی من بݨائُںدے مۄتا سِںگھّ نُۄں دِکّت ’تے دِکّت پیش آ رہی سی۔ آپݨی باغی ذمِیر ’تے کابُۄ پائُݨ لئی کدے اُہ کِسے ترک دا سہارا لَیںدا اتے کدے کِسے ترک دا۔

سبھ تۄں شکتِیشالی ترک اُس ’تے شِںگّارا سِںگھّ ولّۄں ہۄئے اہِساناں دا سی۔

مۄتا سِںگھّ وڈّا ذِمِیںدار ذرُۄر سی پر وڈّا وکِیل نہِیں سی۔

اُس دے رِشتیدار وڈّے-وڈّے افسر سن۔ کۄئی اَیس.اَیس.پی. اتے کۄئی ڈِپٹی کمِشنر۔ اُہناں دے سہارے مۄتا سِںگھّ نُۄں کمّ مِلدا سی۔ اُہناں دے سہارے اُہ مُکدّمے وی جِتّدا سی۔ پھیر وی اُس دا ناں چۄٹی دے وکِیلاں وِچ شامل نہِیں سی ہُںدّا۔

اُس دی آمدن وی بجھّوِیں نہِیں سی۔ جدۄں رِشتیدار نیڑے-تیڑے تائِنات ہُںدّے تاں آمدن دا گراف اسمان چھُۄہݨ لگّدا٬ جدۄں اُہ دُۄر نِکل جاںدے تاں گراف ہیٹھاں نُۄں ڈِگّݨ لگّدا۔

اِس انِشچِتتا تۄں تںگّ آئِیا مۄتا سِںگھّ کۄئی کارۄبار شُرُۄ کرن بارے سۄچ ہی رِہا سی کِہ مامے دی لاٹری نِکل آئی۔ شِںگّارا سِںگھّ ہائی کۄرٹ دا ججّ بݨ گِیا۔

کُرسی سمبھّالدِیاں ہی مامے نیں بھاݨجے دی پِٹھّ تھاپڑی۔ اَیڈِیشنل سَیشن ججّاں دِییاں نَۄکرِییاں نِکلݨ سہی٬ پہِلی تھاں بھاݨجے لئی راکھوِیں ہۄئیگی۔

اِںجھ ہی ہۄئِیا۔ اگلے سال مۄتا سِںگھّ نُۄں وی ججّی مِل گئی۔

مامے نیں بھاݨجے لئی بتھیرِییاں کُربانِییاں دِتِّییاں سن۔

مامے دے ہِسّے اِک پۄسٹ آئی سی۔

اُہ چاہُںدّا تاں اِس دا مُلّ وٹّ لَیںدا۔ دس-وِیہ لکھّ بۄجھے پا لَیںدا۔

اُہ چاہُںدّا تاں کِسے نیتا نُۄں خُش کر لَیںدا۔ وذِیری لئی راہ پدھّرا ہۄ جاںدا۔

اُہ چاہُںدّا تاں آپݨے کِسے باس دی واہوا کھٹّ لَیںدا۔ سُپرِیم کۄرٹ دی ججّی لئی اِک وۄٹ پکّی کر لَیںدا۔

پر شِںگّارا سِںگھّ  نیں کیول مۄتا سِںگھّ دے سِر ’تے ہی ہتھّ رکھِّیا سی۔

ہُݨ مۄتا سِںگھّ اُس ہتھّ نُۄں کِویں جھٹک دیوے؟

اِہ کُرسی مۄتا سِںگھّ نُۄں کدے وی آپݨی نہِیں سی لگّی۔ اِس دا اسلی مالک اُس نُۄں شِںگّارا سِںگھّ ہی لگّدا سی۔ اُس دے مُۄںہۄں اُہۄ ہُکم نِکلیگا جِہڑا جے شِںگّارا سِںگھّ اِس کُرسی ’تے بَیٹھا ہُںدّا تاں اُس دے مُۄںہۄں نِکلدا۔

شِںگّارا سِںگھّ دے ہُکم دی تامِیل کر کے مۄتا سِںگھّ نُۄں سکُۄن دی تمنّا سی۔ اُس دے سِر چڑھے اہِساناں دا بۄجھ کُجھ ہلکا ہۄݨا سی۔

مامے نیں بھاݨجے نُۄں پہِلی وار سوال پائِیا سی۔

اگاںہ مامے دی مجبُۄری سی۔ جلدی ہی اُس نیں رِٹائِر ہۄ جاݨا سی۔ اُس لئی مُکھّ مںتّری نُۄں خُش کرنا بہُت ذرُۄری سی۔ خُش ہۄئِیا مُکھّ مںتّری اُس نُۄں سُپرِیم کۄرٹ بھیج سکدا سی٬ کۄئی پڑتالِییا کمِشن بِٹھا کے اُس دا چیئرمَین بݨا سکدا سی۔ گورنری٬ امبَّیسڈری لئی سِفارش کر سکدا سی۔

بھیلی پھُٹّی تاں ڈلی مۄتا سِںگھّ نُۄں وی مِلݨی سی۔

اُس دی ترکّی دا کیس اڑِیا پِیا سی۔ مۄتا سِںگھّ تۄں اُپرلے ججّ دا رِکارڈ خراب سی٬ پر ہائی کۄرٹ دے ججّاں دا اِک دھڑا اُس ججّ دی مدد کر رِہا سی۔ اُہ دھڑا اُس نُۄں ’اِگنۄر‘ نہِیں سی ہۄݨ دے رِہا۔ وِرۄدھی دھڑا اُس نُۄں پرمۄٹ نہِیں سی ہۄݨ دِںدّا۔ تِنّاں سالاں تۄں اِہۄ جھگڑا چلِیا آ رِہا سی۔ اُپرلے ججّ دا کۄئی فَیسلا ہۄوے تاں مۄتا سِںگھّ دا نمبّر آوے۔

دۄشِییاں نُۄں سذا ہۄݨ نال شِںگّارا سِںگھّ دی سرکارے-دربارے پچھّ ودھݨی سی۔ اُس دے ہتھّ مذبُۄت ہۄݨے سن۔ مذبُۄت ہۄئے شِںگّارا سِںگھّ نیں مۄتا سِںگھّ دی ترکّی لئی اڑ جاݨا سی۔ مۄتا سِںگھّ نُۄں جے سادھارن ترکّی نہِیں دیݨی تاں سپَیشل ترکّی دِئۄ۔ جے اِںدرا نُۄں بائِذّت بری کرن والے اتے ستوںتّ سِںگھّ اتے کِہر سِںگھّ نُۄں فاںسی دی سذا سُݨائُݨ والے ججّاں نُۄں وِشیش ترکّی مِل سکدی ہَے تاں مۄتا سِںگھّ نُۄں کِئۄں  نہِیں؟ اُہ وی تاں اُہناں دِییاں ہی پَیڑاں ’تے چلِّیا سی۔

کِتھے اَیڈِیشنل سَیشن ججّ۔ مہِذ اِک ڈِگنِیپھائیِڈ کلرک۔ کِتھے سَیشن ججّ٬ ذِلہے دا مالک۔

کُجھ دیر لئی ذِلہے دی مالکی دا نشا مۄتا سِںگھّ نُۄں بھرمائُںدا رِہا۔

پر سمّتی دی دۄشاں بھری درخاست نیں مۄتا سِںگھّ نُۄں جھںجّۄڑ دِتّا۔ شِںگّارا سِںگھّ اتے سَیشن ججّی نالۄں اُس دا مۄہ بھںگّ ہۄݨ لگّا۔

ساری رات مۄتا سِںگھّ بیچَین رِہا سی۔ نِردۄشاں دے خُۄن نال ہتھّ رںگّݨ تۄں کِویں بچِیا جاوے؟ اِس بارے سۄچدا رِہا سی۔

سبھ تۄں سہی اتے پاک راہ گُرمِیت والا سی۔

گُرمِیت نیں آپݨی ذمِیر دی آواذ سُݨی سی۔ اُس نیں ربڑ دی مۄہر بݨن دی تھاں نَۄکری چھڈّݨ نُۄں ترجِیہ دِتّی سی۔

گُرمِیت نالۄں مۄتا سِںگھّ نُۄں نَۄکری چھڈّݨی سَۄکھی سی۔ گُرمِیت دی ساری آرتھِکتا اُسے نَۄکری ’تے نِربھر سی۔ مۄتا سِںگھّ نُۄں ناں آرتھِکتا دی سمسِّیا سی٬ ناں کبِیلداری دی۔ جائِداد اُس کۄل بتھیری سی۔ دۄویں لڑکے پڑھ-لِکھ کے چںگِّییاں نَۄکرِییاں ’تے لگّ گئے سن۔ اِکۄ-اِک دھی کِینِییا وِیاہی ہۄئی سی۔

جے گُرمِیت نَۄکری دی تھاں سچّ نُۄں ترجِیہ دے سکدا سی تاں مۄتا سِںگھّ کِئۄں نہِیں؟

مۄتا سِںگھّ گُرمِیت نہِیں سی بݨ سکدا۔ آرتھِکتا ہی تاں سبھ کُجھ نہِیں ہُںدّی۔ رُتبا وی تاں مہتّو رکھّدَے۔ کِتھے مامُۄلی جِہی نَۄکری۔ کِسے شہِنشاہاں ورگی سَیشن ججّی۔ اگّے-پِچھّے پھِردی پُلِس۔ جی ہذُۄری کردے سیٹھاں٬ سرداراں دا جھُرمٹ۔ ہتھّ جۄڑی کھڑے دۄشی۔ اِہ نشا کِتے دھرِیا پِئَے۔

پھیر ترکِّییاں ہی ترکِّییاں۔ ہائی کۄرٹ٬ سُپرِیم کۄرٹ٬ گورنری اتے ہۄر کُجھ وی۔

جے مۄتا سِںگھّ ججّ ناں ہُںدّا تاں اُس دے دھِییاں-پُتّ ناں اَیڈے رُتبِیاں ’تے پُجّ سکدے٬ ناں اَیڈے گھر وِیاہے جاںدے۔ جے اُس نیں نَۄکری چھڈّ دِتّی تاں کُڑم کی آکھݨگے؟ رِشتا کرن لگِّیاں رِشتیداراں نیں اُس دے سِیاڑ تھۄڑھا دیکھے سن۔ رُتبا دیکھِیاسی۔

مۄتا سِںگھّ نیں آپݨی کُرسی وی بچائُݨی سی٬ مامے دی اِذّت اتے آپݨی ذمِیر وی۔ اُس نُۄں کۄئی ڈھُکواں راہ لبھّݨا چاہِیدا سی۔

پہِلاں اِذّت والا راہ اِہۄ سی کِہ سمّتی ولّۄں آئی درخاست منذُۄر کر لئی جائے۔ فَیسلے نُۄں ٹالݨ دی تھاں اُہ مُکدّما ہی ٹال دیوے۔

نِیاں-پالِکا دا سداچار وی اِہۄ مںگّ کردا سی۔ ججّ دی اِذّت کُیارِییاں کُڑِییاں ورگی ہُںدّی ہَے۔ شکّ دا وہِم وی اُس دی نِرپکھّتا نُۄں داغی کر دِںدّا ہَے۔ جدۄں کِسے دھِر نُۄں ججّ دی نِرپکھّتا ’تے شکّ ہۄوے تاں اُہ فَیسلے دی تھاں کیس تبدِیل کر دِیا کردا ہَے۔

سادھارن ہالات ہُںدّے تاں مۄتا سِںگھّ اِںجھ ہی کردا۔ آپے کیس تبدِیل کرن نال اُلٹا اُس دی اِذّت وِچ وادھا ہںدّا۔

اِس سمیں فَیسلا ٹالݨا خترے بھرِیا سی۔ جلدی فَیسلے دی آپݨی اِچھّا ہائی کۄرٹ وِچ پہِلاں ہی ذاہر کر چُکّا سی۔

کیس تبدِیل ہۄݨ ’تے ہائی کۄرٹ نیں مۄتا سِںگھّ ’تے شکّ کرنا سی۔ مۄتا سِںگھّ ڈر گِیا جاں لالچ ’چ آ گِیا۔ دۄہاں ہالتاں وِچ اُس دی اتے شِںگّارا سِںگھّ دی پَیںٹھ خراب ہۄݨی سی۔

کیس تبدِیل کرن نال مۄتا سِںگھّ نُۄں مانسِک سںتُّشٹی مِل جائیگی٬ پر دۄشِییاں نُۄں کۄئی فائِدا نہِیں سی ہۄݨا۔ ہیٹھلی ادالت دی کی مجال سی کِہ اُہ اُپرلی ادالت دی اِچھّا دے وِرُدھّ جا سکے۔ کیس جِتھے وی جائیگا اُتھے کۄئی مۄتا سِںگھّ ورگا بَیٹھا ہۄئیگا۔ دۄشِییاں نُۄں جدۄں سذا ہی ہۄݨی ہَے تاں مۄتا سِںگھّ ہی کِئۄں ناں کر دیوے۔

دۄشِییاں نُۄں فائِدا گھٹّ سذا دے کے وی پہُںچّائِیا جا سکدا ہَے۔

“پالے  اتے مِیتے ورگے دۄشِییاں نُۄں بخشِیا نہِیں جاںدا۔” لۄکاں نُۄں اِہ جتا کے سرکار آپݨی اِذّت رکھّݨا چاہُںدّی سی۔

لۄکاں دے من دۄشِییاں نُۄں اُمر کَید کروا کے وی جِتّے جا سکدے سن۔ سذا دا مکسد سماج نُۄں گُناہگاراں تۄں مُکت کرائُݨا سی۔ پالے اتے مِیتے نُۄں اُمر کَید ہۄݨ نال وی سماج نُۄں راہت مِلݨی سی۔

چںگّا ہۄوے جے مۄتا سِںگھّ فاںسی دی تھاں اُمر کَید دی سذا سُݨا دیوے۔ اِںجھ مۄتا سِںگھّ نِردۄشاں دے کتل دے جُرم تۄں وی بچ جائیگا اتے سرکار دی وی رہِ جائیگی۔

اِس سذا نال دۄشِییاں نُۄں وی لابھ پُجّیگا۔

فاںسی دی سذا ہۄݨ نال ہائی کۄرٹ نُۄں جھٹّ سُݨوائی کرنی پئیگی۔ جھٹّ سُݨوائی ہۄئی تاں نتِیجا ہیٹھلی ادالت والا ہی رہیگا۔

اُمر کَید نال اپِیل دی سُݨوائی اٹھّ-دس سال لئی ٹل جائیگی۔ اِہ مِسل وی باکی مِسلاں دے ڈھیر ہیٹھ دبّ جائیگی۔ جدۄں تک اِس دی واری آئیگی٬ کرۄڑاں گَیلن پاݨی پُلاں ہیٹھ دی لںگھّ چُکّا ہۄئیگا۔ ناں مُکھّ مںتّری ہیٹھ کُرسی ہۄئیگی٬ ناں شِںگّارا سِںگھّ ہیٹھ۔ کۄئی کُرسی ’تے ہۄئِیا وی تاں اُس کۄل اِس کیس لئی وکت نہِیں ہۄئیگا۔ اُس سمیں تک ہذاراں نویں مسلے اُٹھّ کھڑے ہۄݨگے۔ لۄک بںٹّی اتے پالے تے مِیتے نُۄں بھُلّ چُکّے ہۄݨگے۔ اُدۄں تک ہۄر سَیںکڑے نِردۄشاں دے کتل ہۄ چُکّے ہۄݨگے۔ لۄک کِس-کِس پالے دا پِچھّا کرنگے؟

پھیر فَیسلا مَیرِٹ دے آدھار ’تے ہۄئیگا۔ فَیسلا مَیرِٹ دے آدھار ’تے ہۄئِیا تاں سخت تۄں سخت ججّ وی اِہناں نُۄں سذا نہِیں دیویگا۔

اِںجھ دۄشِییاں نُۄں بری ہۄئے دیکھ کے کِسے ناں کِسے دِن مۄتا سِںگھّ آپݨے من دے بۄجھ تۄں مُکت ہۄ جائیگا۔

جِئۄں ہی مۄتا سِںگھّ ٹائیِپ ہۄئے فَیسلے وِچ ردّۄ-بدل کرن دی ہِمّت بٹۄردا تِئۄں ہی شِںگّارا سِںگھّ دے پی.اے. دی تاڑنا آڑیہ آ جاںدی۔

“ساہِب دا فُرمان ہَے۔ فَیسلا ہُۄ-ب-ہُۄ لاگُۄ ہۄݨا چاہِیدَے۔”

جے دُدھّ دیݨا ہی ہَے تاں میںگݨاں کِئۄں گھۄلِییاں جاݨ?

مۄتا سِںگھّ اُہۄ کریگا٬ جۄ اُس نُۄں ہُکم ہۄئِیا ہَے۔ رات مۄتا سِںگھّ نیں من کرڑا کر لِیا پر ہُݨ جدۄں اُہ اِنساف دی کُرسی ’تے بَیٹھݨ جا رِہا سی تاں اُس دا من مُڑ ڈۄل گِیا۔

ادالت جاݨ تۄں پہِلاں مۄتا سِںگھّ مہاراج دی ہذُۄری وِچ پیش ہۄئِیا۔ چِتّ اِکاگر کر کے اُس نیں ارداس کِیتی۔

“ہے واہِگُرُۄ) ہائی کۄرٹ دے ججّاں دے دِل ’چ مِہر پا۔ دۄشِییاں دی درخاست منذُۄر کر۔ آپݨے اِس سیوک نُۄں نرکاں دا بھاگی ہۄݨ تۄں بچا۔”

ربّ ’تے ڈۄری سُٹّ کے مۄتا سِںگھّ کُجھ راہت مہِسُۄس کرن لگّا۔

 

 

32

گڑبڑ دی سمبھّاونا نُۄں مُکھّ رکھّدے ہۄئے سارے شہِر وِچ سخت سُرکھِّیا پْربںدھّ کِیتے گئے سن۔

سُرکھِّیا بلاں نیں رات ہی ججّ دی کۄٹھی نُۄں گھیر لِیا سی۔ گیٹ تۄں لَے کے چھتّ تک ’تے پہِرا لگا دِتّا گِیا سی۔

کۄٹھِیئۄں کچہِری تک دے اِک کِلّۄمِیٹر دے رستے ’تے چپّے-چپّے ’تے سِپاہی کھڑاسی۔

ججّ نُۄں کچہِری لَے جاݨ لئی وِشیش پْربںدھّ کِیتا گِیا سی۔ اِک کالے شِیشِیاں والی بُلٹ-پرُۄف کار وِچ ججّ نیں بَیٹھݨا سی۔ دۄ ہتھِیاربںدّ کماںڈۄیاں نیں اُس دے سجّے-کھبّے ہۄݨا سی۔ کار دے اگّے پائِلٹ جِیپ اتے پِچھّے اِسکارٹ گڈّی ہۄݨی سی۔

کچہِری دے اہاتے وِچ دفا اِک سَۄ چُتالی لگا دِتّی گئی سی۔ کِرپان٬ سۄٹی تاں کی٬ کِسے بُڈھّے ٹھیرے نُۄں کھُۄںڈی تک اہاتے وِچ لَے جاݨ دی اِجاذت نہِیں سی۔

کچہِری وِچ سائِلاں نالۄں ودھّ بھِیڑ سُرکھِّیا جواناں دی سی۔ کُجھ وردی وِچ سن۔ اُس تۄں کئی گُݨاں ودھ بِناں وردی تۄں۔

سُرکھِّیا پْربںدھّاں دی دیکھ-ریکھ لئی ڈِپٹی خُد اہاتے وِچ مَۄجُۄد سی۔ لاٹھی چارج٬ اتھرُۄ گَیس٬ ربڑ دِییاں گۄلِییاں تۄں لَے کے اسل گۄلی تک دا پْربںدھّ کِیتا گِیا سی۔

سِول ادھِکاری وی پِچھّے نہِیں سن رہے۔ دۄ فائِر بْرِگیڈ اتے دۄ اَیمبُۄلَیںس تِیار-بر-تِیار کھڑے سن۔ ذِلہا مَیجِسٹْریٹ نیں سارے ادھِکار اَیس.ڈی.اَیم. نُۄں سَۄمپ دِتّے سن۔ مَۄکے مُتابک اُس نُۄں ہر ترہاں دا ہُکم سُݨائُݨ دی کھُلّہ سی۔

اَیس.ڈی.اَیم. نیں جِیپ ’تے لائۄُڈ سپِیکر پھِٹّ کروا لِیا سی۔ واکی-ٹاکی اتے وائِرلَیسّ سِسٹم وی تِیار سی۔ لۄڑ پَیݨ ’تے اُہ ذِلہا مَیجِسٹْریٹ تۄں لَے کے شہِر وِچ تائِنات ہر سِپاہی نال سمپّرک کر سکدا سی۔ پھَۄری کاروائی لئی اُہ اہاتے وِچ مَۄجُۄد سی۔

اِہ ساری ناٹکباذی مۄتا سِںگھّ نُۄں پسںدّ نہِیں سی آئی۔ اِس دِکھاوے نال نِیاں-پالِکا دا وکار گھٹّ رِہا سی۔ آپݨا رۄس اُس نیں ذِلہا پْرشاسن کۄل پْرگٹائِیا سی۔

پْرۄٹَیسٹ دے تَۄر ’تے مۄتا سِںگھّ نیں سرکاری گڈّی ’چ چڑھن تۄں ناںہ کر دِتّی۔ آم دِناں واںگ اُہ آپݨے سکُۄٹر ’تے کچہِری جائیگا۔

اُس نُۄں سمجھائُݨ ذِلہا مَیجِسٹْریٹ خُد آئِیا سی۔

سخت سُرکھِّیا پْربںدھّ پْرشاسن دی مجبُۄری سی۔ پْرشاسن نُۄں دۄہاں دھِراں تۄں ختراسی۔

مۄتا سِںگھّ نُۄں پْرشاسن دی اِہ دلِیل نِرمُۄل لگّی سی۔ سںگھّ کۄئی خترا کھڑا کرن دی ستھِتی وِچ نہِیں سی۔ خترا سمّتی تۄں ہۄ سکدا سی۔ سخت سُرکھِّیا پْربںدھّاں دا متلب سمّتی تۄں سُچیت ہۄݨا سی۔ سمّتی تۄں سُچیت ہۄݨ دا متلب دۄشِییاں نُۄں سذا ہۄݨا سی۔

مۄتا سِںگھّ دا گڈّی وِچ بَیٹھݨا ذرُۄری سی۔ اُس نیں من-مرذی دا فَیسلا سُݨائُݨا ہُںدّا پھیر ستھِتی آم ورگی ہُںدّی۔ ہُݨ فَیسلا اُپرۄں آئِیا سی۔ اِس بارے سمّتی نُۄں پتا لگّ چُکّا سی۔ غُسّے ’چ آئی سمّتی ججّ نُۄں نُکسان پہُںچّا سکدِیسی۔

مجبُۄری وسّ ججّ نُۄں کار ’چ بَیٹھݨا پِیا۔

کار وِچ بَیٹھے ججّ نُۄں اجِیب-اجِیب خِیال آئُݨ لگّے۔ اُہ آپݨے آپ نُۄں پالے اتے مِیتے نالۄں وی بھَیڑی ستھِتی وِچ مہِسُۄس کرن لگّا۔ اُہ وی آپݨے آپ نُۄں پُلِس ہِراست وِچ مہِسُۄس کرن لگّا۔ اُس نُۄں لگّا جِویں سرکاری پِستَۄل اُس دی پُڑپُڑی کۄل تݨِیا ہۄئِیا سی۔ جِویں اِہ پِستَۄل اُس نُۄں سرکاری بۄلی بۄلݨ لئی مجبُۄر کر رِہا سی۔

کُجھ کُ پلاں دی پُلِس ہِراست نیں مۄتا سِںگھّ نُۄں یُگّاں جِڈّی غُلامی دا اہِساس کروا دِتّا۔ مُڑ آپݨی ذمِیر انُسار فَیسلا سُݨائُݨ لئی اُہ تڑپھݨ لگّا۔

ہائی کۄرٹ تۄں مِلݨ والی بںدّی دی آس رکھّ کے ججّ نیں کُرسی سمبھّال لئی۔

پہِلاں دۄشِییاں نُۄں کچہِری وِچ لِیاںدا گِیا۔

دھڑکدے دِل٬ بھرے من اتے سِلّہِییاں اکھّاں نال مۄتا سِںگھّ نیں دۄشِییاں ولّ تکِّیا۔

دۄہاں دے چِہرے پِیلے بھُۄک سن۔ کرڑ-برڑی داڑھی اِکڑ-دُکّڑ ہۄئی پئی سی۔ اکھّاں اںدّر نُۄں دھس گئیِیاں سن اتے جابھاں باہر نُۄں نِکل آئیِیاں سن۔ کالی شاہ بُلّہاں ’تے سِکّری جمّی ہۄئی سی۔ سرِیر سُکّ کے کانے بݨے پئے سن۔

اِہناں ہڈِّییاں دے ڈھاںچِیاں نُۄں بھارِییاں بیڑِییاں اتے پُٹھِّییاں ہتھّکڑِییاں وِچ جکڑِیا ہۄئِیا سی۔

دۄہاں دۄشِییاں دِییاں اکھّاں بںدّ سن۔ اُہناں دے بُلّ تیذی نال پھرک رہے سن۔ جِویں اُہ کِسے پاٹھ دا جاپ کر رہے ہۄݨ۔

لگّدا سی جِویں اُہ کاہل وِچ سن۔ جِویں فَیسلے تک اُہناں نُۄں آپݨے پاٹھ مُکمّل ہۄݨ دی آس نہِیں سی۔ جِویں اُہناں نُۄں ہۄݨ والے فَیسلے دا اِلم سی۔ جِویں اُہ مَۄت نال گلّاں کر رہے سن۔ جِویں کُجھ ہی پلاں بائد اُہناں پاغل ہۄ جاݨاسی۔

اِک واری دۄشِییاں نیں اکھّاں کھۄلہِییاں۔ پاغلاں واںگ اُہناں کُرسی ’تے بَیٹھے دُۄجے ربّ ولّ تکِّیا۔ جھٹّ اُہناں اکھّاں مِیچ لئیِیاں جِویں کبُۄتراں نُۄں بِلّی دا جھئُلا پِیا ہۄوے۔

“اِہ کی سۄچ رہے ہۄݨگے؟” مۄتا سِںگھّ اُہناں دی منۄدشا دا اںدّاذا لائُݨ لگّا۔

“شائِد اُہ ربّ کۄلۄں پُچھّ رہے ہۄݨ۔ نِردۄشاں نُۄں سذا کر کے مۄتا سِںگھّ وی اِک جُرم کریگا۔ پھیر سذا دی تھاں اُس نُۄں ترکّی کِئۄں مِلیگی؟

اِس کِئۄں دا مۄتا سِںگھّ نُۄں کۄئی اُتّر نہِیں سی سُجھّ رِہا۔

جواب لبھّݨ دی تھاں اُہ مِسل دے ورکے اُلٹائُݨ لگّا۔

کُجھ دیر بائد دۄہاں دھِراں دے وکِیل وی ادالت وِچ آ گئے۔

اںتِّم فَیسلے تۄں پہِلاں سفائی دھِر دی درخاست ’تے فَیسلا ہۄݨا سی۔

سرکاری دھِر ولّۄں ذِلہا اٹارنی اتے سفائی دھِر ولّۄں پِیارے لال آئِیا سی۔

گُرمِیت نیں اجّ کالا کۄٹ نہِیں سی پہِنِیا۔ وکِیل دی تھاں اجّ اُس نیں سمّتی دے اِک کارکُن دے فرذ نِبھائُݨے سن۔

ساری ستھِتی دے سپشّٹ ہۄ جاݨ دے باوجُۄد وی پِیارے لال دے دِل دے کِسے کۄنے وِچ ہالے وی آس دی جۄت جگدی سی۔ شائِد چںڈِّیگڑھ والے ورکراں نُۄں بھُلیکھا لگّا ہۄوے۔ ناں ٹائیِپ ہۄئِیا فَیسلا کِدھرۄں آ سکدَے٬ ناں کۄئی ججّ لِکھِیا- لِکھائِیا فَیسلا سُݨا سکدَے۔ شائِد مۄتا سِںگھّ دی ذمِیر جاگ پئے۔ شائِد نِجّی مُفاداں نالۄں اِنساف دی مرِیادا اُس ’تے بھارُۄ ہۄ جاوے۔

اِہۄ جِہا سۄچدا پِیارے لال کالا کۄٹ پا کے درخاست ’تے بہِس کرن آئِیا سی۔

سفائی دھِر دی دلِیل سی کِہ کُجھ دِن فَیسلا اگّے پائُݨ ’تے سرکاری دھِر نُۄں کۄئی اُجر نہِیں ہۄݨا چاہِیدا۔ اِہناں چار دِناں ’چ فَیسلے نیں کۄئی بدل تھۄڑھا جاݨا سی۔ بسّ سفائی دھِر دی تسلّی ہۄ جاݨی سی۔

فَیسلا اگّے پائے جاݨ ’تے سرکاری دھِر نُۄں سخت اِتراذ سی۔

سرکار نُۄں خُفِییا وِبھاگ تۄں رِپۄرٹ مِلی سی۔ فَیسلے والے دِن بھاری گڑبڑ ہۄݨی سی۔ دۄشی سذا ہۄئے تاں سمّتی گڑبڑ کریگی۔ بری ہۄئے تاں سںگھّ۔ سرکار نیں وِیاپک سُرکھِّیا پْربںدھّ کِیتے سن۔ لکھّاں رُپِیا خرچِیا سی۔ وار-وار اجِہے پْربںدھّ نہِیں کِیتے جا سکدے۔

ادالت جۄ مرذی فَیسلا سُݨائے٬ پر سُݨائے اجّ ہی۔

اُںجھ ذِلہا اٹارنی نُۄں اَیڈوۄکیٹ جنرل دا کلّہ ہی فۄن آ گِیا سی۔ ہائی کۄرٹ ولّۄں بںدّی نہِیں ہۄݨ دِتّی جائیگی۔ فَیسلا اگّے ناں پَیݨ دِتّا جائے۔ سفائی دھِر بہُتا ذۄر پاوے تاں فَیسلا دُپہِر تک رُکوا لِیا جاوے۔ تد تک ہۄئے فَیسلے دی سُۄچنا ججّ تک پہُںچّا دِتّی جائیگی۔

سرکاری دھِر دے مشورے ’تے فَیسلا دُپہِر تک ٹال دِتّا گِیا۔

ہائی کۄرٹ وِچ اجِہِییاں درخاستاں ’تے سُݨوائی گِیاراں وجے تک ہۄ جائِیا کردی سی۔ بںدّی مِل گئی تاں لمبّی تارِیخ پا دِتّی جاویگی٬ ناں مِلی تاں فَیسلا سُݨا دِتّا جائیگا۔ اِس سمیں دَۄران دھِراں آپݨے-آپݨے سُۄتراں تۄں ہۄئے فَیسلے دی اِتلاہ لَے لَیݨ۔

ذِلہا اٹارنی نُۄں گِیاراں وجے ہی اِتلاہ مِل گئی۔ درخاست خارج ہۄ چُکّی سی۔ سفائی دھِر نُۄں چںگِّییاں جھاڑاں پئیِیاں سن۔ سفائی دھِر ہر ججّ ’تے دۄش لائُݨ دی آدی ہۄ گئی سی۔ اِںجھ ہائی کۄرٹ کیس بدلݨ لگّے تاں فَیسلے کِویں ہۄݨگے؟

ذِلہا اٹارنی نُۄں اِہ وی دسِّیا گِیا کِہ فۄن راہِیں ججّ نُۄں وی سُۄچِت کِیتا جا چُکّا سی۔ پھیر وی جے لۄڑ پوے تاں ذِلہا اٹارنی بِناں جھِجک آپݨا ہلفِییا بِیان دے دیوے۔ ذِلہا اٹارنی جۄ مرذی ہتھّ-کںڈّا ورتے پر فَیسلا اجّ ہی کرائے۔

ہلفِییا بِیان ٹائیِپ کروا کے ذِلہا اٹارنی دُپہِر ہۄݨ دا اِںتذار کرن لگّا۔

دُپہِر تک سارے شہِر وِچ خبر پھَیل گئی۔ اجّ بںٹّی کتل کیس دا فَیسلا ہۄݨا ہَے۔

سمّتی نیں ستھِتی دا فائِدا اُٹھائِیا۔ اُہناں نال اِک خبر ہۄر جۄڑ دِتّی۔ دۄشِییاں نُۄں فاںسی دی سذا ہۄئیگی۔ فَیسلا مُکھّ مںتّری نیں چںڈِّیگڑھۄں بھیجِئَے۔

اجِیبۄ-غرِیب کیس دا اجِیبۄ-غرِیب فَیسلا سُݨن لئی لۄک وہِیراں گھتّ کے کچہِری ولّ تُر پئے۔

سمّتی دے ورکر وی لۄکاں وِچ رل کے کچہِری پُجّ گئے۔ دفا چُتالی کارن پھڑ-پھڑائی دے ڈرۄں اُہ اِدھر-اُدھر کھِںڈّ گئے۔ کۄئی کِسے وکِیل کۄل جا بَیٹھا٬ کۄئی کِسے ارذی-نوِیس کۄل۔

سںگھّ دے سارے ورکر کچہِری پُجّے ہۄئے سن۔ ناں اُہناں نُۄں پُلِس دا ڈر سی٬ ناں پُلِس نُۄں اُہناں تۄں۔ اُہناں نُۄں بِناں رۄک-ٹۄک گھُمّݨ دی کھُلّہ سی۔

دۄشِییاں نُۄں سذا ہۄݨی سی۔ رام سرُۄپ چاہُںدّا سی کِہ اِس خُشی وِچ لڈُّۄ وںڈّے جاݨ۔

اِس تجوِیذ ’تے پُلِس نُۄں سخت اِتراذ سی۔ پُلِس دے یتناں دے باوجُۄد وی سمّتی دے کُجھ ورکراں ولّۄں کچہِری وِچ ہتھِیار لَے آئُݨ دی سمبھّاونا بݨی ہۄئی سی۔ سںگھّ نیں سںجّم تۄں کمّ ناں لِیا تاں کۄئی وی گھٹنا واپر سکدی سی۔

ہتھِیاراں دی گلّ سُݨ کے بھںڈّاری دھُر اںدّر تک کمبّ گِیا۔ اُس نُۄں آپݨا پالا کھاݨ لگّا۔ بھںڈّاری نیں ادالت وِچ وکالت گھٹّ کِیتی سی اتے باہر ذِیادا۔ اُہ کئی وار مُکھّ مںتّری نُۄں مِل چُکّا سی۔ سپَیشل پی.پی. لائُݨ دا سُجھاء اُسے دا سی۔ اُسے دے سُجھاء ’تے فَیسلا چںڈِّیگڑھۄں ٹائیِپ ہۄ کے آئِیا سی۔ اُسے دِییاں کۄشِشاں سدکا پالے اتے مِیتے نُۄں سذا ہۄݨ لگّی سی۔

بھںڈّاری دی نِجّی دِلچسپی کارن سمّتی پہِلاں ہی اُس ’تے نراذ سی۔ ہُݨ کچہِری کھچاکھچ بھری ہۄئی سی۔ بھلماݨسی نال پُلِس اِنے لۄکاں نُۄں کابُۄ نہِیں سی کر سکدی۔ سمّتی والِیاں نیں بھںڈّاری ’تے ہملا کر دِتّا تاں اُہ کِس دی ماں نُۄں ماسی آکھیگا۔

بھںڈّاری نُۄں آپݨے کِیتے دا پچھتاوا ہۄئِیا۔ اُس نُۄں وی مۄہن جی واںگ آپݨِییاں گتِیوِدھِییاں نُۄں مُکدّمے تک ہی سِیمت رکھّݨا چاہِیدا سی۔

ہُݨ بِہتری کِسے ناں کِسے بہانے ادالتۄں ٹل جاݨ وِچ سی۔

کھاݨے دا سماں سی۔

پہِلاں بھںڈّاری لںچّ دے بہانے تُر گِیا۔ پھیر گھرۄں فۄن کر دِتّا۔ اُس دے پیٹ وِچ درد ہَے٬ کچہِری نہِیں آ سکیگا۔

کھاݨے دا سماں سماپت ہُںدِّیاں ہی مُڑ کاروائی شُرُۄ ہۄئی۔

درخاست دے ردّ ہۄݨ دی سُۄچنا دۄہاں دھِراں دے وکِیلاں نُۄں مِل چُکّی سی۔ ہُݨ ججّ فَیسلا سُݨائُݨ لئی آذاد سی۔

فَیسلا سُݨائُݨ تۄں پہِلاں ججّ نیں دۄہاں دھِراں دے وکِیلاں اتے دۄشِییاں نُۄں کۄل بُلائِیا۔

اِس تۄں پہِلاں کِہ فَیسلے دا کۄئی شبد ججّ دے مُۄںہۄں نِکلدا٬ ادالت دے باہر جُڑی بھِیڑ وِچۄں کِسے نیں نائرا مار دِتّا۔

پھیر نائرِیاں نال اسمان گُۄںجݨ لگّا۔

ہَۄلی-ہَۄلی گُتھّی سُلجھی۔ نائریباذی سمّتی ولّۄں ہۄ رہی سی۔ بابے دی کڑکوِیں آواذ ماہَۄل نُۄں جۄشِیلا بݨا رہی سی۔ اںدّر ہۄݨ والا فَیسلا پہِلاں ہی باہر سُݨائِیا جا رِہا سی۔

پُلِس نیں پُذِیشناں سمبھّال لئیِیاں۔ پھڑۄ-پھڑی شُرُۄ ہۄ گئی۔

پُلِس دے للکار اتے سمّتی دے نائرے ساف سݨائی دیݨ لگّے۔

رِیڈر٬ سٹَینۄ٬ اردلی اتے ذِلہا اٹارنی٬ ادالت وِچ ہاذر وِئکتی دا دِل دھڑکݨ لگّا۔ باہر پَیںدے رَۄلے-رپّے تۄں ساف ذاہر سی کِہ باہر کُجھ وی واپر سکدا سی۔

سبھ نُۄں آپݨا-آپݨا فِکر سی۔ فَیسلا ہۄوے تے اُہ سُکھِّیں-ساںدی گھر پُجّݨ دا اِںتذام کرن۔

“پِیارے لال جی٬ مُیاف کرنا۔ مَیں تُہاڈے سائِلاں نُۄں بری نہِیں کر سکِیا۔ سرکار دا پلّڑا بھاری سی۔”

فَیسلا سُݨائُںدے ججّ دے ہتھّ اتے آواذ دۄویں کمبّݨ لگّے۔

“سذا بارے کُجھ کہِݨا ہَے؟” ذابتا پُۄرا کرن لئی ججّ نیں سفائی دھِر ’تے اگلا سوال کِیتا۔

پِیارے لال پہِلاں ہی بھرِیا-پِیتا کھلۄتا سی۔ اِس اُپچارکتا نال اُس دا چِہرا ہۄر وی سُۄہا ہۄ گِیا۔ جۄش اتے غُسّے نال اُس دا سرِیر کمبّݨ لگّا۔

ججّ دا فَیسلا جِویں باہر کھڑے لۄکاں دے کنِّیں وی پَے گِیا۔ سمّتی دے ورکر رۄہ وِچ آ گئے۔ پُلِس گھبرا گئی۔ لاٹھی چارج ہۄݨ لگّا۔

“جۄ اُپرۄں لِکھ کے آئِیا ہَے اُہۄ سُݨا دیوۄ۔”

پِیارے لال دے منۄں جدۄں نِیاں-پالِکا پْرتی بچدا-کھُچدا وِشواس اُٹھّ گِیا تاں اُس نیں وی سخت روئیِّیا اپݨا لِیا۔

“اِہ ادالت دی تَۄہِین ہَے” ذِلہا اٹارنی نُۄں پِیارے لال دے اِس کٹاخش ’تے سخت اِتراذ سی۔

“بِلکُل نہِیں۔ ادالت اُہ ہُںدّی ہَے جِس دے ہتھّ وِچ اِنساف دی تکّڑی ہۄوے۔ جِس ادالت دی تکّڑی دا اِکۄ پلّڑا ہۄوے اتے اُہ وی سرکاری٬ اجِہی ادالت نُۄں مَیں ادالت ہی نہِیں سمجھدا۔ جدۄں اِہ ادالت ہی نہِیں٬ اِس دی اِذّت کاہدی؟”

پِیارے لال پُۄری دْرِڑھتا نال آپݨے شبداں ’تے اڑِیا رِہا۔

مۄتا سِںگھّ نیں کنّاں وِچ تیل پا لِیا۔ من ہی من اُس نیں پِیارے لال نُۄں شاباش دِتّی۔ پِیارے لال سچّ آکھ رِہا سی۔

باہرلی بھِیڑ کابُۄ تۄں باہر ہُںدّی جا رہی سی۔ اتھّرُۄ گَیس دا دھُۄںیاں کۄرٹ رُۄم تک پُجّݨ لگّا۔

“ججّ ساہِب٬ جلدی کرۄ۔ بھِیڑ کابُۄ تۄں باہر ہُںدّی جا رہی ہَے۔ کاروائی پُۄری کرۄ تے باہر نِکلۄ۔”

اچانک ڈِپٹی کۄرٹ رُۄم آ دھمکِیا۔ اُس دے ہتھّ وِچ بھرِیا ہۄئِیا پِستَۄل سی۔

“مَیں گڈّی رِٹائِرِںگّ رُۄم اگّے لا دِتّی ہَے۔ پھٹاپھٹ وِچ بَیٹھۄ۔ تُسِیں وی ڈی.اے. ساہِب۔”

ڈِپٹی ہپھِیا ہۄئِیا سی تاں ستھِتی خترناک ہی ہۄئیگی۔

ڈِپٹی دی تاڑنا سُݨ کے ادالت دے املے-پھَیلے نُۄں وی ہتھّاں-پَیراں دی پَے گئی۔ ججّ اتے ڈی.اے. لئی گڈّی ہاذر سی۔ اُہناں نیں آپݨی رکھِّیا آپ کرنی سی۔

“اِہ بڑا سںگِّین جُرم ہَے۔ مامُۄلی جِہی رکم بدلے اِک ماسُۄم بچّے دا بیرہِمی نال کتل کِیتا گِیا۔ اجِہے خَۄفناک جُرم دی سذا مَۄت تۄں گھٹّ نہِیں ہۄݨی چاہِیدی۔ پر مَیں رِیائِت کرکے دۄشِییاں نُۄں اُمر کَید دی سذا سُݨائُںدا ہاں۔” مۄتا سِںگھّ آپݨی ذمِیر نُۄں پُۄری ترہاں کُچلݨ وِچ کامیاب نہِیں سی ہۄئِیا۔ ہِمّت بٹۄر کے اُس نیں اُپرۄں آئے فَیسلے وِچ کُجھ ردّۄ-بدل کر دِتّا سی۔

پھِر وی بھرے گلے نال مۄتا سِںگھّ نیں فَیسلا سُݨائِیا اتے کمبّدے ہتھّاں نال کاغذاں ’تے دستخت کِیتے۔ آخری اکھّر پا کے اُس نیں پَینّ دا نِبّ تۄڑِیا تے پھیر ٹُٹّے پَینّ نُۄں پرہاں وگاہ مارِیا۔

اِہنِیں دِنِیں نِبّ تۄڑن دی پْرتھا نہِیں سی۔ پہِلاں مۄتا سِںگھّ نیں وی کدے اِںجھ  نہِیں سی کِیتا۔ اجّ پہِلی وار اُس نُۄں آپݨی کلم ’تے غُسّا آئِیا سی۔

باہر ربڑ دِییاں گۄلِییاں چلّݨ لگِّییاں۔ کِسے وی سمیں فائِر کھُلّہ سکداسی۔

باکی دے کاغذ مۄتا سِںگھّ نیں رِیڈر دے ہوالے کِیتے۔ بھارے-بھارے کدم پُٹّدا آپ اُہ ڈِپٹی دے برابر جا کھڑۄتا۔

باہر کھڑی جِیپ ولّ اُہ ودھݨ ہی لگّے سن کِہ اِک بھاری کالی چِیذ اُہناں دے پَیراں ’چ آ ڈِگّی۔

سبھ تْربک گئے۔ مۄتا سِںگھّ دی تاں چِیک ہی نِکل چلّی سی۔

مۄتا سِںگھّ نیں گہُ نال تکِّیا۔ اِہ کالا کۄٹ سی جِہڑا اُہناں اُپر سُٹِّیا گِیا سی۔

مۄتا سِںگھّ نیں اُس دِشا ولّ تکِّیا جِدھرۄں کۄٹ آئِیا سی۔ اِہ کۄٹ پِیارے لال دا سی۔ اُہ کالی ٹائی وی لاہ کے سُٹّ چُکّا سی۔ اِہناں کالِییاں چِیذاں تۄں کھہِڑا چھُڈا کے پِیارے لال بھِیڑ ولّ تُرِیا جا رِہا سی۔

اِک وار مۄتا سِںگھّ دا دِل کِیتا٬ اُہ کۄٹ نُۄں چُکّ کے ہِکّ نال لا لئے۔ اِہ وردی دی تَۄہِین سی۔

دُۄسرے ہی پل اُہ رُک گِیا۔ وردی دی اِس تۄں ودھّ تَۄہِین اُس نیں خُد کِیتی سی۔ مۄتا سِںگھّ نُۄں آپݨا کۄٹ آپݨے مۄڈھِیاں ’تے رکھّݨ دا وی ادھِکار نہِیں سی رِہا۔

مۄتا سِںگھّ کۄٹ تۄں لامبھے ہۄ کے لںگھّݨا چاہُںدّا سی٬ پر ڈِپٹی کۄل اِنا وکت نہِیں سی۔

کۄٹ نُۄں لِتاڑدا ڈِپٹی اگّے لںگھّ گِیا۔

مِدھّے جا رہے کۄٹ نُۄں دیکھ کے مۄتا سِںگھّ دے سِینے ’چ رُگّ بھرِیا گِیا۔ خاکی وردی نیں کالا کۄٹ درڑ دِتّا سی۔