سْری گُرُۄ نانک دیو جی نیں دھناسری راگ وِچّ پنّا 660 تے اُچارے شبد وِچّ جِتھّے منُکھّ دی ناشمانتا دا بِیان کِیتا ہَے٬ اُتھے اِس تھۄڑھ چِرے جِیون نُۄں مائِیا اتے وِشے وِکاراں دی دَۄڑ وِچّ ناں گوا کے اکال پُرکھ دے گُݨ ’سُݨن‘ اتے ’گائُݨ’ دا اُپدیش وی دِتّا ہَے۔ گُرُۄ ساہِب نیں “ہم آدمی ہاں اِکّ دمی مُہلتِ مُہتُ ن جاݨا “آکھ کے ہںکّار وِچّ پھسے منُکھّ نُۄں اُس دی کَۄڑی ہکِیکت وی یاد کروائی ہَے-جے دم آ گِیا تاں ’آدمی‘, ورنا کُجھّ وی نہِیں۔ رہائۄ دی پںکّتی٬ جِس وِچّ گُرباݨی وِدھان انُسار شبد دا کیںدری بھاو ہُںدّا ہَے٬ وِچّ گُرُۄ ساہِب پھُرمائُںدے ہن:-

“اںدھّے جِیونا وِیچارِ دیکھِ کیتے کے دِنا۔۔” - گُرُۄ نانک جی (اںکّ 660) اجّ دے پدارتھوادی یُگّ وِچّ منُکھّ سِرف مائِیا دی دَۄڑ وِچّ ہَے اتے اِس دی پْراپتی لئی وِشے وِکاراں وِچّ انّہاں ہۄئِیا پھِردا ہَے۔ جِیون دے اُدیش نُۄں بھُلّ گِیا ہَے۔ گُرُۄ ساہِب منُکھّ نُۄں تھۄڑ-چِرے جِیون دا اہِساس کرائُںدے ہۄئے شبد وِیچار ولّ پْریرِت کردے ہن۔ ’وِیچار‘ ساڈے جِیون دا مُکھّ دھُرا ہَے۔ جۄ وی کمّ منُکھّ کردا ہَے٬ وِیچار دے راہِیں ہی کردا ہَے اتے ہر وِیچار دے پِچھّے پھُرنے ہُںدّے ہن۔ گُرُۄ ساہِب منُکھّ نُۄں چںگّے مںدّے دی وِیچار کرن٬ سچّ جھُۄٹھ دا نِکھیڑا کرن اتے

“اُۄتم سںگّتِ اُۄتمُ ہۄوَے۔۔ گُݨ کئۄ دھاوَے اوگُݨ دھۄوَے۔۔”

-گُرُۄ نانک جی (اںکّ 414)

دی سلاہ دِںدّے ہن۔ اِہ وِیچار ہی ہَے٬ سۄچ٬ چِںتّن٬ جاں بُدھّی ہی ہَے٬ جِہڑی منُکھّ نُۄں باکی مکھلُۄکات تۄں سْریشٹ بݨائُںدی ہے۔ اُکت پںکّتی وِچّ وی اِہی سِدھاںت درسائِیا گِیا ہَے:-

“جب لگُ دُنِییا رہِیئَے نانک کِچھُ سُݨِیئَے کِچھُ کہِیئَے۔۔

بھالِ رہے ہم رہݨُ ن پائِیا جِیوتِیا مرِ رہِیئَے۔۔”

گُرُۄ نانک جی (اںکّ 661)

گُرُۄ ساہِب فُرمائُںدے ہن کِہ جد تکّ دُنِییاں وِچّ ہَیں٬ اےَ نانک! پْربھُۄ دی سِپھت سلاہ سُݨ اتے اُس دی پْرسںسّا دے گِیت گا۔ اسِیں ڈھُۄںڈ کے تھکّ چُکّے ہاں٬ اِتھّے سدا رہِݨ والی تھاں نہِیں لبھّی۔ اِس لئی گُرُۄ ساہِب پھُرمائُںدے ہن کِہ تُۄں وِشے وِکاراں ولّۄں اتے ہںکّار ولّۄں مر جا۔ ہئُمَے نُۄں مارنا ہی جِیوتِیا مرِ رہِیئَے ہَے٬ جِس تۄں بائد سد-جِیون مِل جاںدا ہَے۔

اِتِہاس ولّ نذر مارِیئے تاں وی اسِیں دیکھدے ہاں کِہ گُرُۄ نانک ساہِب نیں آپݨے سمیں دے مُکھّ دھارمِک آگُۄیاں-جۄگِییاں٬ کاجِییاں٬ بْراہمݨاں٬ سِدھّاں٬ پِیراں آدِ نال سںوّاد رچائِیا٬ اُنہاں نُۄں سُݨِیا اتے پھِر آپݨی (پْربھُۄ دے گھر دی) گلّ کہی۔ سِدھّ گۄشٹِ وِچّ پہِلاں سِدھّاں نُۄں سُݨِیا۔ اُہ پہِلاں بۄلدے ہن٬ پْرشن پُچھّدے ہن اتے پِچھّۄں گُرُۄ ساہِب آپݨے پْریم بھرے اݨِییالے تِیراں والی باݨی راہِیں اُنہاں نُۄں جواب دِںدّے ہن۔ اِسے تراں باکی باݨِیکار وی وکھّ وکھّ سمیں تے وکھّ وکھّ لۄکاں نال وِچار –چرچا کردے ہن۔

دُنِیاوی پکھّ وِچّ وی اسِیں جاݨدے ہاں کِہ بۄلݨا اُسے دا پْروان ہُںدّا ہَے٬ جِس نُۄں سُݨنا آئُںدا ہۄوے۔ وِدوان لۄک اِکّ سرۄتے نُۄں تِنّ وکتے دے برابر منّدے ہن۔ اِہ کتھن وی گُرباݨی دے ہی پھُرماناں چۄں ہی لِیا گِیا ہَے:-

“سُݨتے پُنِیت کہتے پوِتُ ستِگُرُ رہِیا بھرپُۄرے۔۔

بِنوںتِّ نانکُ گُر چرݨ لاگے واجے انہد تُۄرے۔۔”

گُرُ امر داس جی (اںکّ922)

“پوِتْر پوِتْر پوِتْر پُنِیت۔۔

نامُ جپَے نانک منِ پْرِیتِ۔۔” گُرُ ارجن دیو جی (اںکّ 279)

اسِیں جاݨدے ہاں کِہ اِکّ اچھّا سرۄتا ہی ودھِییا وکتا بݨ سکدا ہَے۔ پر افسۄس٬ کِہ سانُۄں تاں اجے سُݨنا وی نہِیں آئِیا۔ جے سُݨنا آ جاںدا٬ تاں ساڈے دُکھّ اتے پاپ کٹّے جاݨے سن- “سُݨِئَے دُۄکھ پاپ کا ناسُ۔۔” (اںکّ 2)

اسل وِچّ سانُۄں اِہ ہی نہِیں پتا کِہ سُݨنا کی ہَے اتے کی بۄلݨا ہَے؟ گُرُ امرداس جی “انںدّ” باݨی وِچّ سُچیت کردے ہن-

“اے سْروݨہُ میرِہۄ ساچَے سُنݨَے نۄ پٹھائے۔۔

ساچَے سُنݨَے نۄ پٹھائے سرِیرِ لائے سُݨہُ ستِ باݨی۔۔”

گُرُ امر داس جی (اںکّ 922)

پر اسی ’سچّ‘ کِتھّۄں سُݨدے ہاں؟ ساڈے کنّ تاں نِںدّا٬ چُگلی٬ انرس بۄل اتے گںدھّݨ وَیݨِ سُݨنا پسںدّ کردے ہاں اتے کُدرتی گلّ ہَے کِہ جَیسا سُݨاںگے٬ سُݨدے رواںگے٬ اُہۄ جِہا ہی ساڈے اںدّر ڈُۄںگھی چھاپ چھڈّدا جاویگا اتے سںسّکار بݨدے جاݨگے۔ اتے اسِیں بۄلاںگے وی اۄہی٬ جۄ ہُݨ تکّ سُݨدے رہے ہاں۔ ساڈے بۄل وی دُنِیاوی سوارتھاں اتے مائِیاوی جال تۄں آجاد نہِیں ہن۔ اِسے لئی اسِیں پرم پِتا نال ساںجھ نہِیں بݨا سکدے۔

“گںڈھُّ پرِیتی مِٹھّے بۄل۔۔” - گُرُنانک جی (اںکّ 143)

پر اسِیں مِٹھّے بۄل وِسار دِتّے ہن۔

پہِلاں سُݨنا٬ پھِر منّݨا اتے من وِچّ بھائۄ رکھّݨا اُس پْربھُۄ نُۄں مِلݨ لئی جرُۄری ہَے۔

“سُݨِیا منِّیا منِ کِیتا بھائۄ۔۔” –گُرُۄ نانک جی (اںکّ 4)

“نامُ سُݨِیئَے نامُ منِّیئَے نامے وڈِیائی۔۔” -گُر امر داس جی (اںکّ 426)

دھارمِک جگت وِچّ پْربھُۄ پِتا دی سِپھت سالاہ سُݨنا٬ گُرمُکھاں دی وِیچار سُݨنی٬ شبد وِیچار کرنی اتے اکال پُرکھ دے گُݨ گائُݨے اتے ہرِ جس کرن دی ہی وڈِیائی ہَے۔

گُرُۄ ہُکم تاں اِتھّۄں تکّ ہَے:-

“سںتُّ مِلَے کِچھُ سُنِیئَے کہِیئَے۔۔

مِلَے اسںتُّ مشٹِ کرِ رہِیئَے۔۔” – بھگت کبِیر جی (اںکّ 870)

سِرپھ سںتّاں (پْربھُۄ پْریم والے گُرمُکھِ جن) نال ہی گلّ کرنی چاہِیدی ہَے (اُہ وی سِرپھ ہرِ جس), ورنا مشٹِ یانی چُپّ کر جاݨا چاہِیدا ہَے۔

دُنِیاوی تَۄر تے وی وِچار وِچّ بڑی تاکت ہَے۔ ہُݨ تکّ ہۄئیِیاں دۄ وڈِّییاں سںسّار جںگّاں دا اںتّ کِتھّے ہۄئِیا؟ آکھر گلّبات تے جاں سمجھَۄتے تے …۔ کلّ آئُݨ والے سمیں وِچّ وی اتے آدھُنِک سمے وِچّ وی سارِییاں سمسِّیاواں دا ہلّ اِکّۄ ہَے-وِیچار٬ چِںتّن۔ پر اِہ وِچار کَۄݨ, کدۄں٬ کِوے کر رِہا ہَے۔ ں اِہ دیکھݨ والی گلّ ہَے اتے اِسے تے ہی سِٹّے نِربھر کردے ہن۔

تاں تے آئۄ کُجھّ پھَیسلے اجّ ہی کرِیئے۔ پہِلی گلّ سُݨنا سِکھِّیئے٬ پر اِس نُۄں وی پُݨنا جرُۄری ہَے۔ سِرف اتے سِرف جِیون دے اسل اُدیشاں ولّ لَے جاݨ والے مہامپُرکھاں اتے سُۄرمِیاں دے بچن ہی سُݨِیئے٬ جِہڑے ساڈے آپݨے جِیون وِچّ کُجھّ تبدِیلِییاں لِیا سکݨ۔ آپݨے فرذاں نُۄں یاد کرائُںدے اُپدیش جرُۄر سُݨِیئے۔ ہاں آپݨے ہکّاں دی گلّ وی سُݨِیئے اتے کرِیئے۔ ’سچّ‘ نُۄں سُݨن دا ہَۄسلا کرِیئے۔ آپݨے تۄں چھۄٹِیاں٬ نِیوِیاں اتے لِتاڑِیاں نُۄں سُݨِیئے۔ دُکھِییاں دے دُکھّڑے سُݨِیئے٬ جگت جلںدّے دِییاں چِیکاں سُݨِیئے٬ لُٹّے جاݨ والے لۄکاں دِییاں بھاوناواں٬ جۄ درد دے رُۄپ وِچّ ہن٬ اُنہاں نُۄں آپݨے کنّہاں وِچّ پَیݨ دیئیِئے۔ آپݨے آلۄچکاں٬ نِںدّکاں نُۄں سُݨِیئے تاں کِہ آپݨے وِچّ سُدھار کِیتا جا سکے۔ “باباݨِییاں کہاݨِییاں پُتّ سپُتّ کرینِ۔۔” انُسار مہامپُرکھاں نُۄں٬ ودھِییا جِیون جِیئۄُ چُکّے اتے جِیئۄ رہے مرجِیوڑِیاں نُۄں سُݨِیئے اتے اُنہاں دے نکشے کدم تے چلِّیئے۔

تے پھِر بۄلݨا؟ بۄلݨ تۄں بِناں وی تاں گُذارا نہِیں۔ گُرُۄ ساہِب نیں کِہا ہَے:-

“سںتّن سِئۄ بۄلے اُپکاری۔۔ مُۄرکھ سِئۄ بۄلے جھکھ ماری۔۔

بۄلت بۄلت بڈھہِ بِکارا۔۔ بِنُ بۄلے کِیا کرے بِیچارا۔۔”

کبِیر جی (اںکّ 870)

بۄلݨ تۄں بِنا وِیچار وی نہِیں ہۄ سکدی۔ اِس لئی بۄلݨا جرُۄری وی ہَے۔ پر کی بۄلِیا جاوے؟ گُرُۄ امرداس جی چِتاونی دِںدّے ہن:-

“اے رسنا تُۄ ان رسِ راچِ رہی تیری پِیاس ن جائ۔۔

پِیاس ن جائ ہۄرتُ کِتَے جِچرُ ہرِ رسُ پلَے ن پائ۔۔”

امرداس جی (اںکّ 921)

بۄلݨ بارے کُجھّ کھاس نُکتے اِہ ہن –پْرماتما دی سِپھت سلاہ دے بۄل بۄلے جاݨ۔ “مُہۄ کِہ بۄلݨُ بۄلِیئَے جِتُ سُݨِ دھرے پِیارُ” دا جواب گُرُۄ نانک جی آپ ہی دِںدّے ہن – “امّْرِت ویلا سچُ نائۄ وڈِیائی وِیچارُ۔۔” دُنِییاں وِچّ وِچردے ہۄئے وی مِٹھّے بۄلاں نال ہر مَیدان پھتہِ پائی جا سکدی ہَے۔ اَیسے بۄل بۄلے جاݨ جِس نال کِسے دا دِل ناں دُکھے۔ ہمدردی اتے پِیار بھرے بۄل اِکّ دُکھِیئے دا دُکھّ دُۄر کرن دی یۄگتا رکھّدے ہن۔ بۄل سِرپھ اۄہی بۄلے جاݨ, جۄ پُگائے جا سکݨ۔

“بچنُ کرے تَے کھِسکِہ جائے٬ بۄلے سبھُ کچا۔۔” -ارجن دیو جی (اںکّ 1099)

سُݨن اتے بۄلݨ دی کافی گلّ ہۄ گئی ہَے۔ مَیں بۄلݨ دا رۄل ادا کِیتا ہَے اتے تُسِیں سُݨن دا۔ تُسِیں سچّمُچّ مہان ہۄ جۄ تُسِیں میرے تُچھّ جِہے وِچاراں نُۄں وی بڑے ٹھرمّے نال سُݨِیا ہَے۔ بہُت بہُت دھنّواد۔ گلتِییاں لئی خِما کرنا۔ … …. .

----------------------00000----------------------