سکُۄل وِچّ پڑھدِیاں میری رُچی ساہِت ول ہۄ گئی سی۔ پِںڈّ وِچّ لائِبریری بݨائی تے اُدۄں دے پْرسِدھّ لیکھکاں دِییاں سارِییاں کِتاباں پڑھِییاں۔ ہر مہِینے پںجّ کُ رسالے وی آئُںدے سن۔ بچپن وِچّ ہی سٹیج ’تے بۄلݨ دا جھاکا کھُلّہ گِیا تے مَینُۄں لِکھݨ دا وی چسکا پَے گِیا۔ پر میرا داکھلا سرکاری کھیتِیباڑی کالج لُدھِیاݨے ہۄ گِیا۔ ساڈے کالج وِچّ دۄ سَۄ تۄں وی گھٹّ وِدِیارتھی سن۔ ساہِت وِچّ رُچی رکھّݨ والے اِتھّے گھٹّ وِدِیارتھی سن۔ اِکّ اںگّریذی دے پْرۄ. ہجارا سِںگھّ سن تے ہِںدّی پںجّابی لئی وی اِکّ ہی پْرۄ. وِدِّیا بھاسکر ارُݨ سن۔ پر دۄواں دا آپݨے وِشِیاں وِچّ چۄکھا نام سی۔ کالج وِچّ سپِیکر یُۄنِیئن٬ ڈراما کلبّ اتے کالج مَیگذِین وی سی۔ اِنہاں تِنّاں وِچّ ہی میرے پَیر سہِجے ہی لگّ گئے۔ دۄواں سںسّتھاواں وِچّ مَیں جائِںٹ سَیکٹری اتے پْردھان رِہا۔ کالج مَیگذِین دے پںجّابی شَیکشن دی سمپّادکی وی کِیتی۔ ساڈے کالج وِچّ ہر سال یُۄتھ پھَیسٹِیول منائِیا جاںدا سی۔ اِہ پْرۄگرام اِکّ ہفتا چلدا سی۔ اِس وِچّ ڈِیبیٹ٬ بھاشݨ, کوِتا اُچارݨ اتے ناٹکاں دے اںتّر کالج مُکابلے کروائے جاںدے سن۔ دُۄجے سال تۄں ہی مَینُۄں سٹیج سکتّر دی ذِمّیواری دے دِتّی گئی۔

مَیں 1958 دے ویلے ہۄئی اِکّ گھٹنا ساںجھی کرنی چاہُںدّا سی۔ اُس دِن گِیت مُکابلے چلّ رہے سن۔ گیٹ ’تے کھڑھے چَۄکِیدار نیں آ کے مَینُۄں آکھِیا کِہ باہر تُہانُۄں کۄئی مِلݨ آئے ہن۔ مَیں آکھِیا٬ ہُݨ تاں میرا آئُݨا اَۄکھا ہَے٬ اُنہاں نُۄں آکھ پْرگرام کھتم ہۄݨ پِچھّۄں مِلاںگے۔ کُجھ دیر پِچھّۄں اُہ پھِر آ گِیا تے آکھݨ لگّا کِہ اُہ بہُت ذۄر پا رہے ہن اتے آکھ رہے ہن کِہ اُنہاں دا مِلݨا بہُت ذرُۄری ہَے۔ میرا تَۄکھلا تاں ودھݨا ہی سی۔ مَیں اُس نُۄں آکھِیا کِہ مَیں اگلا گِیت شُرُۄ کروا کے آئُںدا ہاں۔

مَیں باہر گِیا تاں اِکّ بِلکُل سدھارݨ دِسݨ والی کُڑی اتے اُسدے نال ہی سادے کپّڑِیاں وِچّ سردار جی کھڑھے سن۔ مَیں آکھِیا٬ دسّۄ کِویں آئُݨے ہۄئے؟ سردار جی آکھݨ لگّے٬ “اِہ بِیبی بہُت سۄہݨا گائُںدی ہَے٬ اِسدا اِکّ گِیت کروا دیوۄ۔”

میرا اُتّر سی کِہ اِہ تاں کالجاں دا مُکابلا چلّ رِہا ہَے٬ تُہاڈا گِیت کِویں ہۄ سکدا ہَے؟ جدۄں اُہ بہُت ہی مِنّتاں کرن لگّے تاں مَینُۄں آکھݨا پِیا٬ تُسِیں اںدّر آ کے بَیٹھۄ٬ مَیں آپݨے پْرۄپھَیسر نال گلّ کردا ہاں۔

مَیں آپݨے پْرۄپھَیسر نال گلّ کِیتی۔ اُہ آکھݨ لگّے٬ جیکر بہُت ہی ذرُۄری ہَے تاں جدۄں ججّ پھَیسلا تِیار کرنگے٬ اُس بِیبا نُۄں اُس سمیں مَۄکا دے دیوِیں۔

مُکابلا کھتم ہۄݨ پِچھّۄں مَیں اُس بِیبا نُۄں سٹیج ’تے بُلا لِیا۔ اُس دِن رَۄݨک وی کُجھ ودھّ سی۔ ساہمݨے کھالسا کالج دے وِدِیارتھی وی آئے ہۄئے سن۔ مُںڈِّیاں نیں ہُۄٹِںگّ کرن دی کۄشِش کِیتی پر جدۄں کُڑی نیں لمبّی ہیک لائی٬ پںڈّال وِچّ سنّاٹا چھا گِیا۔ اِکّ گِیت کھتم ہۄئِیا تاں اواذاں آئُݨ لگِّییاں٬ اِکّ ہۄر ... اِکّ ہۄر۔ اِںجھ اُس بِیبا نیں تِنّ گِیت گائے۔ اُنہاں دۄواں نیں میرا تے میرے پْرۄپھَیسر دا مَۄکا دیݨ لئی دھنّواد کِیتا۔ پِچھّۄں اُہ بِیبا پںجّابی دی چۄٹی دی گائِکا پْرسِدھّ ہۄئی – نرِںدّر بِیبا۔

دُۄجا گائِک سی کے دِیپ۔ اُدۄں اجے اُہ جدّۄجہِد دے دَۄر وِچّۄں گُذر رِہا سی۔ اُہ کئی گائِکاں اتے جانوراں دِییاں اواذاں کڈھّ سکدا سی۔ اِسے نال درشکاں دا منۄرںجّن کردا سی۔ ساڈے کالج وِچّ سُرِںدّر دُساںجھ پںجّابی دے ادھِیاپک بݨ کے آئے سن۔ ساہِت وِچّ رُچی ہۄݨ کرکے میری اُس نال دۄستی ہۄ گئی۔ اِکّ دِن آکھݨ لگّے٬ چلّ تَینُۄں اِکّ نویں تے ودھِییا کلاکار نال مِلا کے لِیاواں۔ اسِیں کے دِیپ دے گھر مِلرگںجّ پہُںچّ گئے۔ کے دِیپ نیں ساڈا کھِڑے متھّے سواگت کِیتا۔ گلّاں کردے اُہ دۄویں بھاوُک ہۄ گئے۔ دُساںجھ مَینُۄں آکھݨ لگّا٬ آپاں نیں دِیپ نُۄں پْرمۄٹ کرنا ہَے۔ مَیں آکھِیا٬ اگلے ہفتے ساڈے ہۄسٹل دا وارشِک سماگم ہَے۔ تُسِیں ذرُۄر آئُݨا۔

اِہ آپݨی کِسم دا نویکلا سماگم سی۔ سماگم دے نال رات دے کھاݨے دا وی پْربںدھّ سی۔ اسِیں کالج دے سارے وِبھاگاں دے مُکھِییاں نُۄں پرِوار سمیت سدّا دِتّا ہۄئِیا سی۔ ہریک میذ اُتّے مُکھِییاں دے نال دۄںہ وِدِیارتھِییاں نیں وی بَیٹھݨا سی۔ سارِیاں نیں آکھِیا٬ اِکلّے دِیپ نال گلّ نہِیں بݨنی٬ اِکّ ہۄر گائِک دا وی پْربںدھّ کرۄ۔ کُدرتی مَینُۄں ہرچرن گریوال جاݨدا سی کِئُںکِہ مُڑ پڑھائی شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں مَیں کُجھ سماں کھیتی وِکاس اپھسر دے تَۄر ’تے کمّ کِیتا سی۔ اُسدا پِںڈّ جمالپُر کُلِیئیوال میرے ہلکے وِچّ پَیںدا سی۔ اِسے پِںڈّ دے اگاںہودھُۄ کِسان کامریڈ جگجِیت سِںگھّ ساڈی پںچّائِت سمّتی دے چیئرمَین سن۔ گِیانی ارجن سِںگھّ ہۄراں دا پُتّر پِںڈّ دا سرپںچّ سی۔ اُنہاں راہِیں ہی گریوال نال جاݨ پچھاݨ ہۄئی سی۔ اُنہاں نال سمپّرک کِیتا تاں اُس آکھِیا٬ مَیں آ جاواںگا۔ ساڈی بینتی سی کِہ نال رجِںدّر راجا نُۄں ذرُۄر لَے کے آئُݨا۔ اُہ ٹھِیک سمیں اُستاد جسوںتّ سِںگھّ بھںوّرا دے نال پہُںچّ گئے۔ اِتھّے دسّݨا مُناسِب ہۄویگا کِہ اُس دَۄر دے لگبھگ سارے گائِک بھںوّرا جی دے ہی شاگِرد سن۔ بھںوّرا جی پھرش ’تے بَیٹھ کے ہرمۄنِیئم وجائُݨ لگّیگ پئے۔ نال ڈھۄلک والا سی۔ گریوال تے راجن مائیِک ’تے کھڑھے ہۄ کے گاݨے گا رہے سن۔ ہُݨ واںگ شۄر شرابا تے نچّݨ ٹپّݨ نہِیں سی۔ اُنہاں کھُۄب رںگّ بنّہِیا۔ کے دِیپ نُۄں وی بھروِیں داد مِلی۔ دُۄجے ہۄسٹلاں دے مُںڈّے وی وڈّی گِݨتی وِچّ آ گئے سن۔ سانُۄں شۄر شرابے دا ڈر سی پر پْرۄگرام اِنا ودھِییا رِہا کِہ سارا کُجھ سُکھّ سبِیلی نال سِرے چڑھ گِیا۔ اُس پِچھّۄں میری کے دِیپ نال دۄستی ہۄ گئی۔ مَیں اُسدے کئی پْرۄگرام ہۄسٹ کِیتے۔ مَیں 1980 وِچّ کَینیڈا گِیا تاں وَینکُۄور وِکھے پھِر مُلاکات ہۄ گئی۔ کے دِیپ نیں مَینُۄں دُۄجے شہِراں وِچّ وی نال جاݨ لئی آکھِیا پر میرے آپݨے پْرۄگرام دی بںدِّش کرکے اجِہا نہِیں ہۄ سکِیا۔

تِیجے گائِک اُستاد جملا جٹّ ہۄرِیں سن۔ اسِیں کِسان میلے سمیں شام نُۄں منۄرںجّن پْرۄگرام کردے ساں۔ اِس بارے پھِر کدے لِکھاںگا۔ پْرۄگرام چلّ رِہا سی۔ وی سی ساہِب ڈا. سُکھدیو سِںگھّ ہاذر سن۔ اُنہاں دے رکھِّئک نیں آ کے مَینُۄں کِہا کِہ باہر کۄئی تُہانُۄں مِلݨ آئِیا ہَے۔ مَیں اگلا آئیِٹم شُرُۄ کروا کے باہر گِیا تاں اگّے اُستاد جملا جی کھڑھے سن۔ مَیں آکھِیا٬ اُستاد جی٬ تُسِیں اِتھّے کِویں؟ اُہ آکھݨ لگّے٬ ڈاکٹر ساہِب٬ میرے وی دۄ گِیت کروا دیوۄ۔ اُدۄں نویں گائِکاں دے آئُݨ کرکے جملا جی دی مںگّ ڈھِلّی پَے گئی سی۔ مَیں آکھِیا٬ تُسِیں اِتھّے ہی رُکۄ٬ مَیں آپݨے وی سی ساہِب نال گلّ کرکے آئُںدا ہاں۔

مَیں وی سی ساہِب نُۄں دسِّیا۔ اُہ آم تَۄر ’تے میری گلّ مۄڑدے نہِیں سن۔ آکھݨ لگّے٬ “جِویں تَینُۄں ٹھِیک لگدا٬ اُویں کر لَے۔”

مَیں جملا جی نُۄں آکھِیا٬ تُسِیں سٹیج دے لاگے آ جاوۄ۔ مَینُۄں پتا سی پِںڈّاں دے لۄکاں وِچّ اجے وی جملا جی مکبُۄل ہن۔ مَیں تھۄڑھی جِہی ہوا بنّہ کے جملا جی نُۄں سٹیج ’تے بُلا لِیا۔ سارِیاں نیں تاڑِییاں مارکے سواگت کِیتا۔ جملا جی نیں دۄ نہِیں سگۄں تِنّ گِیت سُݨائے۔ پںڈّال وِچّ کِسان اُنہاں نُۄں پَیسے دیݨ لگّ پئے۔ جِنّے پَیسے اسِیں گائِک نُۄں دیݨے سن٬ جملا جی نُۄں اُس تۄں وی ودھّ پَیسے بݨ گئے۔ اُہ بہُت کھُش سن تے دھنّواد دے شبد آکھدے ہۄئے اُتھّۄں گئے۔ اِںجھ مَینُۄں تِنّ مہان کلاکاراں دے اَۄکھے ویلے نال کھڑھے ہۄݨ دا سُبھاگ پْراپت ہۄئِیا۔

* * * * *