-110-
ہائی کۄرٹ دی ہتھّ آئی گِدڑ سِںگّی دا ججّ پُۄرا فائِدا اُٹھا رِہا سی۔
نںدّ لال دا چالی سالا تجربا مِٹّی وِچّ مِلدا جا رِہا سی۔ ادھّے گھںٹّے دی تھاں اُسنے گواہاں تے تِنّ تِنّ گھںٹّے جِرہا کِیتی۔ تھاݨے دے رۄذ نامچے تۄں لَے کے ٹَیلِیفۄن کمپّنی دے رِکارڈ تک نُۄں تلب کِیتا۔ رِکارڈ اِدھر اُدھّر کروائِیا۔ سادھُۄ سِںگھّ نیں اُسدی اِکّ ناں چلّݨ دِتّی۔ پروانِیاں دی تھاں رِکارڈ لَیݨ اردلی بھیجے گئے۔ نال ہدائِت ہۄئی ہنُۄمان واںگ سارا پہاڑ چُکّ لِیاںدا جاوے۔ گھُمّ پھِر کے سارا رِکارڈ ہاذر ہۄ گِیا۔
نںدّ لال نیں گواہاں نُۄں گھرۄں بھجائِیا۔ کِسے نُۄں بِمار بݨا کے مَیڈِیکل سرٹِیپھِکیٹ بھِجوائِیا۔ کِسے نُۄں مرگ دے بھۄگ ’تے بھِجوائِیا۔ ججّ نیں پہِلاں ہی گواہِییاں لئی تِنّ دِن مُکرّر کر دِتّے۔ پںجّ٬ وِیہ اتے تِیہ تارِیکھ۔
گواہ نُۄں چھۄٹ دے دِتّی۔ اُہ آپݨی سہُۄلت انُسار آ جاوے۔ کۄئی مہِینامہِینا گھرۄں تھۄڑھا ٹل سکدا سی۔ کۄئی پںجّ نُۄں بھُگت گِیا٬ کۄئی وِیہ نُۄں۔
باکی رہِںدّے تِیہ نُۄں بھُگت گئے۔
سفائی پیش کرن لئی دۄ مَۄکے دِتّے گئے۔ رَۄلا رپّا پا کے مساں اِکّ مَۄکا ہۄر لِیا گِیا۔
ڈھائی مہِینے بھجا کے ججّ نیں مُلذم دھِر نُۄں ہمبھّا لِیا۔
سادھُۄ سِںگھّ کۄل ہالے وی پںدّراں دِن باکی سن۔
پںکّج اتے اُسدے رِشتیداراں نیں پُۄری بھجّ نٹھّ کِیتی۔ ذمِین اسمان اِکّ کِیتا۔ دِلّی تۄں لَے کے کنَیڈا تک وسّے سادھُۄ سِںگھّ دے رِشتیداراں تک پہُںچّ کِیتی۔ کِدھرۄں ہُںگّارا ناں مِلِیا۔ اُنہاں نیں نںدّ لال نُۄں سُۄچِت کِیتا۔ جے پھَیسلا سادھُۄ سِںگھّ ہتھّۄں ہۄئِیا تاں اُنہاں نُۄں سذا ہۄݨی ہی ہۄݨی سی۔
تِنّ مہِینے تۄں نںدّ لال اِس کیس وِچّ اُلجھِیا ہۄئِیا سی۔ اُسدے باکی کمّ دا بہُت نُکسان ہۄ رِہا سی۔ نںدّ لال چاہُںدّا سی مُکدّما اگلے ججّ تک لٹک جاوے۔ اُسنُۄں دۄبارا ساری کاروائی دُہرائُݨ دی جہِمت ناں اُٹھائُݨی پوے۔
پر ہُݨ دۄبارا کاروائی چلائُݨ دا ہُۄلا پھکّݨ تۄں سِوا کۄئی ہۄر چارا نہِیں سی۔
مُکھّ افسر نال گلّ ہۄئی۔ اُہ اِکّ خترناک بھگَۄڑے مُلذم نُۄں پھڑ کے اخباراں کۄلۄں واہ واہ کھٹّے۔ مہِکمے کۄلۄں اِنام لئے۔
اُسنُۄں پںڈِّت دے لُکݨ والی تھاں دا سِرناواں دسِّیا گِیا۔
اگلے دِن بہِس شُرُۄ ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی مُکھّ افسر ادالت وِچّ پیش ہۄئِیا۔ دۄویں اڈِّییاں جۄڑ کے اُسنے ججّ نُۄں سلُۄٹ مارِیا۔
ادالت دی کاروائی وِچّ کھلل پائُݨ دا ججّ نیں کارن پُچھِّیا۔
مُکھّ افسر نیں آپݨی بہادری دی پھڑھ ماری۔ بھگَۄڑے مُلذم نُۄں ہتھّ کڑِییاں وِچّ جکڑ کے ادالت وِچّ پیش کِیتا۔
پںڈّت نُۄں ادالت وِچّ پیش ہۄئِیا دیکھ کے سادھُۄ سِںگھّ مِنا جِہا مُسکائِیا۔ بھگَۄڑے مُلذم دے اچانک پیش ہۄݨ اُپر اُس نُۄں کۄئی ہَیرانی نہِیں سی ہۄئی۔ “اِںجھ ہۄݨا ہی ہَے” اِس بارے جِویں اُس نُۄں پہِلاں ہی پتا سی۔
“بَیٹھا دے۔” سادھُۄ سِںگھّ نیں مُکھّ افسر نُۄں ہُکم سُݨائِیا۔
“ہُݨ جناب؟” نںدّ لال نُۄں پتا سی اگّے کی ہۄݨا ہَے۔ پھیر وی اُسنے جلدی پھارگ ہۄݨ دے اِرادے نال ججّ نُۄں ٹۄہِیا۔
“تیرا کۄئی وکِیل ہَے؟ جاں سرکاری کھرچے ’تے کر کے دیواں؟” نںدّ لال دے سوال دا جواب دیݨ تۄں پہِلاں ہی سادھُۄ سِںگھّ نیں مُلذم تۄں پُچھِّیا۔
“جی کۄئی نہِیں۔”
“ٹھِیک کۄئی نہِیں۔”
“ٹھِیک ہَے۔ بابُۄ جی تُسِیں اِس دے وی وکِیل بݨ جائۄ۔ مَیں سرکار نُۄں تُہاڈی پھِیس بارے لِکھ دِںدّا ہاں۔ ٹھِیک ہَے؟”
“جۄ ہُکم جناب دا۔”
“دسۄ کِہڑے کِہڑے گواہ دۄبارا بُلائُݨے ہن؟”
“جناب اِہ مُلذم واردات تۄں لَے کے گْرِفتاری تک مُکدّمے نال جُڑِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِس نال ہر گواہ سبںدھّ رکھّدَے۔ سارے گواہ اِکّ وار پھیر بُلائُݨے پَیݨگے۔”
“ٹَیلِیفۄن والے٬ سٹۄر کِیپر٬ گیٹ کِیپر٬ دُۄجے دۄشِییاں کۄلۄں سمان برامد کرائُݨ والے۔ اُنہاں دا اِکّ مُلذم نال کی سبںدھّ ہَے؟”
“بہُت سبںدھّ ہَے جناب! فَۄجداری مُکدّما ہَے۔ کی پتَے کدۄں کۄئی داء لگ جاوے؟”
“اِہ کانُۄن دی دُرورتۄں ہَے۔ سماں برباد کرن والی گلّ ہَے۔ کۄئی نہِیں۔ جِویں تُہاڈی مرذی۔” سادھُۄ سِںگھّ نیں آپݨی بیوسی جِتائی۔
“جناب سارے گواہ چھے مہِینِیاں وِچّ نہِیں بھُگتݨے۔ میرے سائِل دی ذمانت کر دِئۄ۔”
لٹکے مُکدّمے ’تے خُشی پرگٹائُںدے ٹھیکیدار دے وکِیل نیں سادھُۄ سِںگھّ نُۄں ہائی کۄرٹ دے ہُکم دی یاد دِوائی۔
“ہالات بدل گئے ہن۔ پںجّ چار دِناں وِچّ کۄئی ہُکم سُݨائُݨے ہاں۔”
پھَیسلا سادھُۄ سِںگھّ دے ہتھّۄں نہِیں ہۄݨا اِہ اُسنُۄں پہِلے دِن تۄں پتا سی۔
پر اُسنے آپݨے من نال فَیسلا کِیتا ہۄئِیا سی۔ آپݨی ڈِئۄُٹی دے آخری پل تک اُہ مُکدّما سِرے چاڑھن دا یتن کردا رہیگا۔ اِسے لئی مُلذماں دی ہر چال دا اُسنے ڈھُکواں جواب دِتّا سی۔
مُکدّمے دے مُکھّ گواہاں نُۄں تلب کرن لئی اُسنے اِکّ ہفتے دی تارِیخ پائی۔ باکی بچدے گواہاں نُۄں پںدّرویں دِن بُلائِیا گِیا۔
مُلذماں اتے وکِیلاں نُۄں تۄر کے سادھُۄ سِںگھّ نیں گھڑی دیکھی۔ ہالے گِیاراں وجّے سن۔ بہِس سارا دِن چلݨی سی۔ اِس لئی اُسنے ہۄر کۄئی کیس سُݨوائی لئی نہِیں سی رکھِّیا۔
وِہلے بَیٹھے سادھُۄ سِںگھّ دے دِماغ وِچّ پھُرنا پھُرِیا۔ سارے گواہاں نُۄں دۄبارا تلب کرن وِچّ کۄئی تُک نہِیں سی۔ کانُۄن بھاویں سارے گواہاں نُۄں تلب کرن دی ہدائِت کردا سی پر لگدا سی کدے کِسے مُکدّمے دے ہالات انُسار گھڑے نِئم دی ہُݨ دُرورتۄں ہۄ رہی سی۔ اِس نِئم نُۄں بدلݨ دی لۄڑ سی۔
ٹھیکیدار دی ذمانت منذُۄر کرن والے ہُکم اُپر وی نذرسانی ہۄݨی چاہِیدی سی۔ ہائی کۄرٹ دے ہُکم دی اِن بِنّ پالݨا ہۄئی سی۔ جے مُلذم کانُۄن دِییاں رِیائِتاں دا نجائِذ فائِدا ناں اُٹھائُںدے تاں پھَیسلا مِتھی تارِیکھ تۄں پہِلاں ہۄ جاݨا سی۔ مُکدّما ادالت دی کمذۄری کارن نہِیں٬ مُلذماں دی چلاکی کارن لٹکِیا سی۔ اِس چلاکی دا فائِدا ٹھیکیدار نُۄں نہِیں سی مِلݨا چاہِیدا۔ ہائی کۄرٹ تۄں ہۄر سمیں دی مںگّ کِیتی جاݨی چاہِیدی سی۔
سادھُۄ سِںگھّ نیں آپݨا سٹَینۄ بُلائِیا۔ چِیف جسٹِس دے ناں اُسنے اِکّ گُپت پتّر لِکھوائِیا۔
ہائی کۄرٹ ولّۄں دۄ مہِینے دے اںدّر اںدّر سُݨوائی مُکمّل کرن دے ہُکم پِچھّے شُبھ دھارنا کمّ کردی سی۔ اِس ترہاں ہۄݨ نال دۄہاں دھِراں نُۄں اِنساف مِلݨا سی۔ جے دۄشی بیکسُۄر ہۄئِیا تاں اُسنُۄں وادھُۄ جیلہ وِچّ سڑن دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ اُسنے باہر آ جاݨا سی۔ دُۄجے پاسے گواہِییاں بھُگتݨ تک دۄشِییاں دا جیلہ وِچّ رہِݨا جائِذ سی۔ باہر آئُݨ نال گواہاں وِچّ دہِشت پَیݨی سی۔
سادھُۄ سِںگھّ نیں ہائی کۄرٹ دے منشے نُۄں چںگّی ترہاں سمجھِیا سی اتے اُس اُپر پھُلّ چڑھائے سن۔
پر ہُݨ ہالات بدل گئے سن۔ بدلے ہالات وِچّ جے ہائی کۄرٹ دے ہُکم دی پالݨا کرکے دۄشی نُۄں ذمانت ’تے رِہاء کِیتا گِیا تاں اِس نال ہُکم دی اسل دھارنا نال بے اِنسافی ہۄݨی سی۔ اِنساف مںگّ کردا سی٬ دۄشی دی رِہائی نُۄں ہۄر چھے مہِینے لئی ٹال دیݨا چاہِیدا سی۔
اُسدی دُۄسری بینتی سارے گواہاں نُۄں دۄبارا بُلائُݨ دے نِئم وِچّ ڈھِلّ دیݨ بارے سی۔
اِس مُکدّمے وِچّ بہُت سارے اجِہے گواہ سن جِنہاں دی پںڈِّت دا دۄش سِدھّ کرن وِچّ کۄئی بھُۄمِکا نہِیں سی۔ اُنہاں نُۄں دۄبارا تلب کرکے گواہی دیݨ لئی مجبُۄت کرن وِچّ کۄئی تُک نہِیں سی۔ اجِہے گواہاں نُۄں تلب کرن تۄں چھۄٹ مِلݨی چاہِیدی سی۔
مَۄکے دے جِنہاں گواہاں اُپر جِہڑے دۄشِییاں ولّۄں پہِلاں جِرہا ہۄ چُکّی سی اُنہاں نُۄں دۄبارا جِرہا کرن دا مَۄکا نہِیں سی دیݨا چاہِیدا۔ جِہڑا مُلذم ہُݨ پیش ہۄئِیا سی اُسے نُۄں جِرہا دا مَۄکا مِلݨا چاہِیدا سی۔
اِہ ترک سںگّت وی سی اتے اِس نال ادالت دا کِیمتی سماں وی بچݨا سی۔
اگلی پیشی تۄں پہِلاں چِیف جسٹِس دا جواب آ گِیا۔
سادھُۄ سِںگھّ دِییاں دۄویں بینتِییاں پروان ہۄ گئیِیاں۔
ٹھیکیدار دی ذمانت تِنّ مہِینے لئی اگّے پا دِتّی گئی۔
کیول اُہۄ گواہ تلب کِیتے جاݨ جِہڑے نویں مُلذم نال سبںدھّت ہۄݨ۔
گواہاں نُۄں دۄبارا بِیان دیݨ دی جہِمت ناں دِتی جاوے۔ پہِلاں جے گواہ اُسدی ہاذری وِچّ نہِیں بھُگتِیا تاں کسُۄر گواہ دا نہِیں مُلذم دا آپݨا سی۔ پہِلے بِیان سمیں چھے وکِیل ہاذر سن۔ اِس لئی کِسے کۄتاہی دی کۄئی گُںجّائِش نہِیں سی۔ کیول نویں مُلذم نُۄں جِرہا کرن دا مَۄکا دِتّا جاوے۔
نویں ہُکم دا نںدّ لال دی سِہت اُپر کۄئی اسر نہِیں سی۔ اُنہاں دا مکسد پںدّراں وِیہ دِن لںگھّائُݨا سی۔ اُہ ہُݨ وی لںگھّ جاݨے سن۔
اُہ ہائی کۄرٹ دے ہُکماں دی پالݨا وِچّ سہِیۄگ دیݨ لگّے۔
-111-
اِس کُرسی ’تے سادھُۄ سِںگھّ دا اجّ آخری دِن سی۔
اُسنُۄں افسۄس سی اُہ مُکدّمے دا پھَیسلا خُد نہِیں سی کر سکِیا۔ پر من نُۄں تسلّی سی۔ آپݨی نِیُکتی دے آخری مِںٹّ تک اُہ کیس نُۄں سِرے چاڑھن لئی یتن کردا رِہا سی۔
پھَیسلا نہِیں ہۄ سکِیا ناں سہی۔ مُدئی دھِر دِییاں گواہِییاں سُکھّ ساںد نال بھُگت گئیِیاں٬ سفائی دھِر نُۄں لکھّ یتن کرن دے باوجُۄد وی منمانی کرن دا مَۄکا نہِیں مِلِیا٬ سادھُۄ سِںگھّ دی اِہ پْراپتی گھٹّ نہِیں سی۔
سادھُۄ سِںگھّ دا اُتّر ادھِکاری اِس کیس دا کی پھَیسلا کردا ہَے اِس نال سادھُۄ سِںگھّ نُۄں کۄئی متلب نہِیں سی۔ پر جے سادھُۄ سِںگھّ نیں پھَیسلا کرنا ہُںدّا٬ اُہ کی پھَیسلا کردا٬ اِس بارے اُہ سپشّٹ سی۔
کانُۄن دی کسوٹّی ’تے سبُۄت کھرے اُترݨ جاں ناں پر سچّ اُہۄ سی جۄ گواہاں نیں بِیانِیا سی۔ پںکّج اتے نِیرج نیں جاتی رںجّش کڈھّݨ لئی اِہ ساذِش گھڑی سی۔ ٹھیکیدار اتے اُسدے ساتھِییاں نیں اِہ واردات کِیتی سی۔ پںچّم دی تھاں کتل دِینے نیں کِیتا جاں دِینے دی تھاں سٹّاں پںڈِّت نیں مارِییاں اِہ ردّۄبدل ہۄ سکدا سی۔ سچائی اِہ وی سی کِہ نیہا نال بلاتکار ہۄئِیا سی۔
پر بدنامی تۄں ڈردی اُہ آپݨے بلاتکاری نُۄں دۄش تۄں مُکت کرن دا کَۄڑا گھُٹّ پی گئی سی۔ گھر وِچۄں سمان لُٹِّیا گِیا سی اتے پھیر دۄشِییاں وِچکار وںڈِّیا گِیا سی۔ کِس نیں کِہڑا جُرم کِس نِیئت نال کِیتا سی سادھُۄ سِںگھّ نیں اِنہاں جھںجّٹاں وِچّ نہِیں سی پَیݨا۔ اُسنے سارے دۄشِییاں ’تے ’ساںجھی نِیئت‘ دا سِدھاںت لگا کے سبھ نُۄں کتل اتے ڈکَیتی دا دۄشی گردان دیݨا سی۔ اتے پھاںسی دی سذا سُݨا دیݨی سی۔
پںچّم وِیہ سال تۄں گھٹّ اُمر دا نہِیں سی۔ ہُںدّا وی پھیر وی سادھُۄ سِںگھّ نیں اُسنُۄں وِیہ سال تۄں گھٹّ اُمر دا نہِیں سی منّݨا۔ بچّا سمجھ کے مُیاف کرن دی تھاں اُسنے اُسنُۄں وی پھاںسی دے پھںدّے تک پہُںچّائُݨا سی۔ ذہِرِیلے سپّاں دے بچپن وِچّ ہی گل گھُٹّ دیݨ وِچّ بِہتری سی۔
شناخت پریڈ دی کھامی وی سادھُۄ سِںگھّ لئی کۄئی اہِمِیئت نہِیں سی رکھّدی۔
اِکِّیوِیں سدی وِچّ ججّاں نُۄں اُنِیوِیں سدی دے کانُۄن منّݨ لئی مجبُۄر کِیتا جا رِہا سی۔ نویں سںدّربھ وِچّ نویں کانُۄن بنائُݨ دی ذِمّیواری سرکار دی سی۔ گھسے پِٹے کانُۄن نُۄں سِدھِّییاں لِیہاں ’تے پائُݨ دا جِنّا کُ ادھِکار سادھُۄ سِںگھّ نُۄں پْراپت سی اُس دی ورتۄں اُسنے کھُلّہ کے کرنی سی۔ ادالت وِچّ پہِلی وار ہۄئی شناخت نُۄں سہی ٹھہِرائُݨ لئی سادھُۄ سِںگھّ کۄل آپݨا ترک سی۔
سدمے کارن جے کُڑی پھَۄری تَۄر ’تے ساری گھٹنا دا بِیان ہُۄ ب ہُۄ نہِیں کر سکی تاں اِس وِچّ اُسدا کی دۄش سی؟ پُلِس نیں آپݨی سُوِدھا انُسار اُس دے بِیان آپے لِکھ لئے تاں اِس وِچّ اُس دا کی دۄش سی؟ کسُۄر کانُۄن دا سی جِسنے پُلِس نُۄں اجِہے ادھِکار دِتّے سن۔ وِشیش چِنّہاں دے آدھار ’تے دۄشِییاں دی شناخت کِئۄں نہِیں ہۄ سکدی؟ کتل کردے ہتھّ٬ بلاتکاری دے سرِیر وِچۄں آئُںدی بُۄدبُۄ … ساری اُمر بھُلائِیاں نہِیں بھُلدی۔ اِنہاں چِنّہاں دے آدھار ’تے ہۄئی شناخت سہی شناخت سی۔ ماسُۄم کُڑی نیں مُلذماں نال اِشک نہِیں سی لڑائِیا کِہ اُنہاں نُۄں جھٹ پٹ پہِچاݨ جاںدی۔ دۄشِییاں ولّ تکّݨ تۄں پہِلاں ہی اُسدا کالجا پھٹݨ لگدا سی۔ گُسّا نال اُہ لال پِیلی ہۄ جاںدی سی۔
کئی وار بیہۄش ہۄݨ تۄں بائد اُہ دۄشِییاں ولّ مُۄںہ کر سکی سی۔ اُس نُۄں جھُۄٹھ بۄل کے اِنہاں نُۄں پھسائُݨ دی کی ذرُۄرت سی؟ سادھُۄ سِںگھّ نیں نواں نِئم گھڑ دیݨا سی۔ اگّے ہائی کۄرٹ جاݨے اتے اُسدا کانُۄن جاݨے۔
اُہ پںکّج اتے نِیرج نُۄں وی بخشݨ والا نہِیں سی۔ جِنّے سبُۄت مِسل تے آئے سن اُہ اُنہاں نُۄں دۄشی سابت کرن لئی بتھیرے سن۔ سادھُۄ سِںگھّ نُۄں ساذِش سُݨدے جھُۄٹھے گواہاں دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ ساجِشاں کدے کِسے دے ساہمݨے نہِیں گھڑِییاں جاںدِییاں۔ ناں اِسدا کۄئی سبُۄت رہِݨ دِتّا جاںدا ہَے۔ ساجِشاں دا اںدّاذا ہالاتاں تۄں لائِیا جاںدا ہَے۔ اِس مُکدّمے دے ہالات بہُت کُجھّ پںکّج اتے نِیرج دے خِلاف بۄلدے سن۔
پر سادھُۄ سِںگھّ دے دِل دِییاں دِل وِچّ ہی رہِ گئیِیاں۔
اگلی پیشی پںڈِّت دے سفائی پیش کرن لئی پَیݨی سی۔ سفائی پیش کرن لئی مُلذم نُۄں مُناسب سماں مِلݨا چاہِیدا سی۔ بدلے ہالاتاں وِچّ اِہ مُناسب سماں دس دِناں تۄں گھٹّ کی ہۄ سکدا سی؟
“ہُݨ تاں کھُش ہۄ!” دساں دِناں دی تارِیخ پا کے سادھُۄ سِںگھّ نیں وِئںگّمئی مُسکان ہۄٹھاں ’تے لِیا کے نںدّ لال تۄں پُچھِّیا۔
سادھُۄ سِںگھّ دا اِشارا سمجھ کے نںدّ لال شرم نال پِیلا بسار ہۄ گِیا۔
سادھُۄ سِںگھّ دی اِکۄ مُسکان نیں نںدّ لال نُۄں دھُر اںدّر تک ہِلا دِتّا۔
بتَۄر وکِیل نںدّ لال دا پھرذ سی اِنساف کرن وِچّ ججّ دی مدد کرنا۔ پر اُسنے اِنساف ہۄݨ وِچّ رۄڑا اٹکائِیا سی۔
“کی اِہۄ اُسدا پھرذ سی؟” سادھُۄ سِںگھّ جِویں نںدّ لال تۄں پُچھّ رِہا سی۔
نںدّ لال کۄلۄں ججّ نال اکھّ مِلائُݨ دی ہِمّت جاںدی رہی۔
اُہ نِیوِیں پا کے ادالتۄں باہر آ گِیا۔
سادھُۄ سِںگھّ دی بدلی تۄں بائد دی تارِیخ مِلݨ ’تے ساری سفائی دھِر جیتُۄ مہِسُۄس کر رہی سی۔
پر نںدّ لال نُۄں پہِلی وار مہِسُۄس ہۄئِیا جِویں اُسدی ہار ہۄئی سی۔
-112-
سادھُۄ سِںگھّ دی تھاں نںدّ لال بھگت رام نُۄں مائِیا نگر لِیائُݨا چاہُںدّا سی۔
بھگت رام مائِیا نگر لگّݨ دِییاں سارِییاں شرتاں پُۄرِییاں کردا سی۔
اُہ ہر کیس وِچّ رِشوت نہِیں سی لَیںدا۔ کدے کدے٬ سۄچ وِچار کے پَیس لَیںدا سی۔ اِس لئی اُسدا ناں اِیماندار ججّاں دی لِسٹ وِچّ آئُںدا سی۔ اُہ سادھُۄ سِںگھّ ورگا اڑِیئل نہِیں سی۔ بِناں لالچ کِیتے افسراں دا کمّ کردا سی۔ اِس لئی اُہ اُپّرلِیاں دا چہیتا سی۔
اُسدے مائِیا نگر آئُݨ نال نںدّ لال دا پاسا سِدھّا پَیںدا سی۔
نںدّ لال مۄٹِییاں اسامِییاں دا وکِیل بݨدا سی۔ پَیسے والِییاں پارٹِییاں دا دھِیان پَیسے دے ذۄر ’تے مُکدّما جِتّݨ ولّ ہُںدّا سی۔ وکِیل نُۄں فِیس دِںدّے سَۄ کِرس کرن پر ججّ نُۄں مُۄںہ مںگّی فِیس دِںدّے سن۔ مۄٹِییاں فِیساں وِچۄں نںدّ لال نُۄں مۄٹا ہِسّا مِلدا سی۔ بھگت رام نال بُکّل ساںجھی سی۔ اُسدے مائِیا نگر آئُںدے ہی نںدّ لال دِییاں پَۄں باراں ہۄ جاݨِییاں سن۔
ہذاری لال نُۄں چِیف جسٹِس بݨوا کے چںڈِّیگڑھ رکھوائُݨ والا سابکا اَیم.پی.شُکلا سی٬ اِہ سارا ہائی کۄرٹ جاݨدا سی۔ نںدّ لال دے شُکلے نال نِجّی سبںدھّ سن٬ اِہ کیول بھگت رام جاݨدا سی۔ آپݨی مرذی دا ججّ مائِیا نگر لگوائُݨ لئی پںکّج شُکلے نُۄں مۄٹی رکم دے رِہا سی٬ اِہ کیول نںدّ لال جاݨدا سی۔
پںکّج جِس ججّ نُۄں مائِیا نگر لِیائُݨا چاہُںدّا سی٬ اُسدا اِتھے آئُݨا اسمبھّو سی۔ اُسدا پِچھلا رِکارڈ بہُت ماڑا سی۔ ہر سٹیشن ’تے اُسدے وِرُدھ رَۄلا پِیا سی۔ اُسدے رِٹائِر ہۄݨ وِچّ دۄ سال رہِںدّے سن۔ اُہ اگلی پِچھلی کسر پُۄری کرنا چاہُںدّا سی۔ پںکّج دے باپ دا اُہ لںگّۄٹِییا یار سی۔ پہِلاں تۄں پںکّج دا اُسدے گھر آئُݨ جاݨ سی۔ پںکّج نُۄں بری کرن دا اُسنے بھرۄسا دِتّا سی۔ کُجھّ رکم اُہ ججّ آپݨے پلِّئۄں وی خرچ رِہا سی۔
نںدّ لال نُۄں پتا سِیدھ۔ سۄسائِٹی دے ذۄر کارن اُسنُۄں مائِیا نگر مِلݨ والا نہِیں سی۔
اِس لئی نںدّ لال نیں پںکّج دے چہیتے ججّ دے نال نال آپݨے چہیتے ججّ دا ناں وی شُکلے نُۄں سُجھائِیا سی۔
پر لگدا سی٬ ہُݨے چِیف جسٹِس نیں شُکلے دے اہِسان نُۄں بھُلا دِتّا سی۔ دۄہاں وِچۄں کِسے وی ججّ نُۄں مائِیا نگر نہِیں سی لائِیا گِیا۔ بُکّل وِچۄں کۄئی نواں مُۄںگلا کڈھّ مارِیا سی۔
پںکّج دے اَیم.پی.کۄلۄں پُچھّݨ تۄں پہِلاں ہی اَیم.پی.نیں چِیف کۄلۄں پُچھّ لِیا۔
پارٹی کۄلۄں مِلی مۄٹی فِیس اُہ ہذم کر چُکّا سی۔ اُہ پارٹی نُۄں کی مُۄںہ دِکھائے؟
“پیڑ ناں گِݨۄ۔ امبّ کھائۄ۔ مںگّت رام آپݨے کمّ دی شُرُۄیات پںکّج ہۄراں نُۄں بری کرکے کریگا۔ بِناں کۄئی جھاک رکھّیدھ۔”
ہذاری لال نُۄں دُدھّ وِچّ مِیںگݨا کِئۄں گھۄلݨِییاں پئیِیاں٬ اِس دے کارن وی اُسنے سپشّٹ کِیتے۔
“سۄسائِٹی دا پْردھان تُہاڈے ولّۄں لگّی سِپھارش دی سُۄہ کڈھّی پھِردا ہَے۔
اُہ خُد میرے کۄل آ کے اِتراذ کرکے گِیا ہَے۔ پںکّج نیں جِس ججّ دی سِپھارش کِیتی سی٬ اُہ بیوکُۄف کئی وار سرکاری گڈّی وِچّ اِنہاں دی کۄٹھی آئِیا سی۔ سرکاری فۄن تۄں اِنہاں نُۄں فۄن کردا رِہا ہَے۔ پْردھان سارا رِکارڈ چُکّی پھِردا ہَے۔ بھگت رام اتے نںدّ لال دے گُۄڑھے سمبّںدھّاں دا پُلںدّا وی اُس کۄل ہَے۔ دۄہاں وِچۄں جِس ججّ نُۄں وی مائِیا نگر لائِیا جاںدا ہَے٬ اُس نیں خترے وِچّ پَے جاݨا سی۔ آپݨا کمّ اُسنے کی کرنا سی٬ اُسنُۄں آپݨی جان چھُڈائُݨی اَۄکھی ہۄ جاݨی سی۔ آپݨی دۄہاں دی بدنامی مُفت وِچّ ہۄݨی سی۔”
مںگّت رام چِیف دا وفادار سی۔ سارِییاں شرتاں کھۄلہ کے اُسنُۄں مائِیا نگر لائِیا گِیا سی۔ اُہ بہُت ہُشِیار سی۔ اُسنے آپݨی کاروائی وی پا لَیݨی سی اتے کِسے نُۄں کنّۄں کنّ خبر وی نہِیں سی ہۄݨی۔
شُکلے نُۄں چِیف دِییاں گلّاں ’تے یکِین آ گِیا۔ پر نںدّ لال نُۄں شُکلے دِییاں گلّاں ’تے یکِین ناں آئِیا۔ سِیاسی بںدِّیاں دے لارِیاں دے آدھار ’تے اُہ آپݨے سائِلاں نُۄں جۄخم وِچّ نہِیں سی پا سکدا۔
پںڈّت آپݨی سفائی بھُگتا چُکّا سی۔ باکی دۄشی پہِلاں ہی سفائی بںدّ کر چُکّے سن۔
کیس کئی وار بہِس ’تے لگّ چُکّا سی۔ پر پکّا یکِین ہۄݨ تک نںدّ لال کِسے ناں کِسے بہانے بہِس ٹالدا آ رِہا سی۔
چار تارِیخاں پائُݨ بائد مںگّت رام نُۄں ہۄر تارِیخ دیݨ وِچّ دِکّت مہِسُۄس ہۄݨ لگّی۔ بہُتِییاں تارِیخاں دا متلب سی ججّ کِسے دھِر نُۄں رِشوت لئی اُڈِیک رِہا سی۔ مںگّت رائے نیں دۄ امِیر دۄشِییاں نُۄں بری کرنا سی۔ سۄسائِٹی اِس دی سُۄہ کڈھّ سکدی سی۔
پھَیسلا لٹکائُݨا سبھ لئی خترناک سی۔
اِکّ دِن وِشیش تَۄر ’تے چںڈِّیگڑھ جا کے مںگّت رام نیں ماملا چِیف دے دھِیان وِچّ لِیاںدا۔ کۄئی ہِیم کِیم ہۄ گئی تاں اُسنُۄں دۄش ناں دِتّا جاوے۔
چِیف نیں دیر دا کارن شُکلا تۄں پُچھِّیا۔ شُکلا نیں نںدّ لال تۄں۔ نںدّ لال پھیر ٹال مٹۄل کر گِیا۔
جدۄں اگلی تارِیخ وی بِناں بہِس ہۄئے لںگھّ گئی تاں مںگّت رائے نُۄں آپݨا سِںگھّاسݨ ڈۄلدا نذر آئِیا۔ دۄہاں پاسِیاں تۄں خترا ودھ رِہا سی۔ دۄشی بری ناں ہۄ سکے٬ چِیف نیں ناراذ ہۄݨا سی۔ لٹکا کے بری کِیتے تاں سۄسائِٹی نیں وںجھّ گڈّ دیݨا سی۔
ہرِیش لٹکدی بہِس ’تے گِلا کر چُکّا سی۔ اِشارے نال ججّ نُۄں سمجھا چُکّا سی۔ پارٹی بںدّا لبھّدی پھِردی سی۔ بہِس پکّے پْربںدھّاں بائد ہۄݨی سی۔
مَۄکا تاڑ کے اِکّ دِن مںگّت رائے نیں نںدّ لال نُۄں آپݨے رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچّ بُلائِیا۔
ججّ نُۄں نںدّ لل دی سہائِتا دی ذرُۄرت سی۔
اِس وار بدلِییاں لیٹ ہۄئیِیاں سن۔ کالجاں وِچّ داخلا لَیݨ دِییاں تارِیخاں نِکل گئیِیاں سن۔ مںگّت رائے دے بیٹے نُۄں کِسے کالج وِچّ داخلا نہِیں سی مِل رِہا۔ مںگّت رائے ہرِیش سمیت کئیِیاں وکِیلاں تۄں سہائِتا مںگّ چُکّا سی۔ سبھ نیں نںدّ لال دا ناں سُجھائِیا سی۔ اُہ آرِییا کالج دا پْردھان سی۔ اُسدی کلم دے اِکۄ جھٹکے نال مُںڈّے نُۄں داخلا مِل جاݨا سی۔
اِسے بہانے اُسنے نںدّ لال نُۄں آپݨے کۄل بُلائِیا سی۔
“بابُۄ جی بہِس کرۄ۔ چِیف ساہِب دا ہُکم ہَے۔”
کُرسی ’تے بَیٹھݨ تۄں پہِلاں ہی مںگّت رائے نیں نںدّ لال نُۄں سمجھائِیا۔
اِدھّر اُدھّر دِییاں گلّاں بائد وِچّ ہۄئیِیاں۔
-113-
وید پرِوار دا پہِلاں مائِیا نگر نالۄں مۄہ ٹُٹِّیا۔ پھیر اُس نال نفرت ہۄ گئی۔ کدے کدے کمل دِییاں یاداں اُنہاں نُۄں کۄٹھی ولّ دھُۄہ لِجاںدِییاں۔
پر جدۄں تۄں کۄٹھی وِکی سی اُنہاں دا اِہ سمبّںدھّ وی ٹُٹّ گِیا۔ مائِیا نگر دے لۄکاں نیں وید ہۄراں نُۄں وِسار دِتّا اتے اُنہاں نیں پُۄرے مائِیا نگر نُۄں۔
وید دا کارۄبار ٹھپّ سی۔ نیہا دی پڑھائی چھُٹّ چُکّی سی۔ نِیلم گھر جۄگی رہِ گئی سی۔ مِرگی دے لگاتار پَیںدے دَۄرِیاں کارن اُسدا اںدّر باہر جاݨا ورجِت سی۔
وید پرِوار نُۄں اِس شِیہر وِچّ آئِیاں ڈیڈھ سال ہۄ گِیا سی۔ آپݨا سبھ کُجھّ ویچ وٹّ کے وید نیں رُپِیا بَیںک وِچّ جمہاں کروا دِتّا۔ جدۄں تک اُہ پُۄری ترہاں سِہتیاب نہِیں ہۄ جاںدا٬ اُدۄں تک اُہ نواں کارۄبار شُرُۄ نہِیں کر سکدا۔ وِیاج نال کھرچا چلّ رِہا سی۔
سویرے شام وید نِیلم نُۄں لَے کے گِیتا بھون چلا جاںدا سی۔ اُتھے کتھا وارتا چلدی رہِںدّی سی۔ دۄہاں دا من پرچ جاںدا سی۔
چِںتّا نیہا دی سی۔ وید آتھݨ اُگّݨ رام ناتھ ’تے ذۄر پا رِہا سی۔
کۄئی لۄڑِیںدا گھر دیکھ کے نیہا دے ہتھّ پِیلے کر دِتّے جاݨ۔ رام ناتھ وی اِسے وِچار دا سی۔ پر کۄئی مُںڈّا مِلے تاں ہی رِشتا ہۄوے۔ رام ناتھ نیں سارے واکپھاں کۄل مُںڈّا دسّݨ دا سوال پائِیا سی۔ کِسے اِکّ ولّۄں وی مُںڈّے دی دسّ نہِیں سی پئی۔
“کُڑی نُۄں کھُۄہ خاتے نہِیں سُٹِّیا جا سکدا۔ کدے ناں کدے ہالات بدلݨگے۔ اُہ وڈّۄ بار نہِیں ہۄ گئی۔ آپے ٹھِیک رِشتا ہۄ جائیگا۔” آکھ کے اُہ وید دا من رکھّدا آ رِہا سی۔
اِس شہِر وِچّ اُچیری پڑھائی دا کۄئی پْربںدھّ نہِیں سی۔ چاہُںدّی ہۄئی وی نیہا اَیم.اے.وِچّ داخلا نہِیں سی لَے سکدی۔
سمیں نُۄں دھکّا دیݨ دا اِکۄ سادھن سی۔ کانُۄن دِییاں کِتاباں نال مگذ کھپائی۔
نیہا رُجھّی رہِݨا چاہُںدّی سی۔ کمّ کۄئی وی ہۄوے۔ منۄ چکِتسک دے سُبھاء ’تے رام ناتھ اُسنُۄں رُجھے رہِݨ وِچّ مدد کر رِہا سی۔
رام ناتھ آپݨے ولّۄں لڑے جا رہے کِسے مُکدّمے دا پہِلاں اُسنُۄں پِچھۄکڑ سمجھا دِںدّا۔ پھیر مُکدّمے وِچّ اُٹھّݨ والے نُکتِیاں بارے دسّ دِںدّا۔ اُنہاں نُکتِیاں اُپر ہائی کۄرٹ٬ سُپرِیم کۄرٹ دا کی وِچار ہَے؟ اُنہاں پھَیسلِیاں دی لِسٹ بݨا دِںدّا۔ باکی دی پڑھائی نیہا اُپر چھڈّ دِںدّا۔
پھَیسلے پڑھدی پڑھدی نیہا وکِیلاں اتے ججّاں دی چتُرائی ’تے ہَیران ہۄݨ لگدی۔ لگبھگ ہر کیس وِچّ بڑی چتُرائی نال کۄئی ناں کۄئی بہانا لبھّ کے دۄشی نُۄں بری کر دِتّا جاںدا سی۔ نیہا ورگے لۄک وی مُکدّمے دا ہِسّا سن۔
لگدا سی اِس پکھّ نُۄں ادالت نیں اُکّا وِسار دِتّا سی۔
آپݨے مُکدّمے نال مِلدے جُلدے پھَیسلے پڑھکے نیہا نُۄں لگدا سی کِسے ناں کِسے بہانے اُنہاں دے مُلذماں نُۄں وی بری کر دِتّا جاݨا سی۔
مُدئی دی ہُںدّی دُردشا دیکھ کے نیہا دا من کُجھّ کرن لئی تڑپ اُٹھدا سی۔ اُہ کی کرے؟ اِہ پْرشن اُہ مامے کۄلۄں کئی وار پُچھّ چُکّی سی۔
دُکھّ ہںڈھّا کے رام ناتھ نیں کئی سبک سِکھّے سن۔ ہُݨ اُسنُۄں مُلذم دا پکھّ پُۄردے جھِجک مہِسُۄس ہُںدّی سی۔ لگدی واہ اُہ مُدئی دھِر دا وکِیل بݨدا سی۔ دۄشِییاں نُۄں سذا کرائُݨ لئی اُہ دِن رات اِکّ کرکے سںگھّرش کردا سی۔ اِس ترہاں اُسنُۄں سکُۄن مِلدا سی۔
سۄسائِٹی دے اسل اُدیش دی سمجھ رام ناتھ نُۄں ہُݨ آئی سی۔ جے نیہا وکِیل ہُںدّی تاں سۄسائِٹی دے کمّ وِچّ ہتھّ وںڈّا دِںدّی۔ ہُݨ نیہا سۄسائِٹی لئی کی کر سکدی سی؟ اِہ رام ناتھ نُۄں وی سمجھ نہِیں سی آئُںدی۔
“ماما جی مَینُۄں لاء وِچّ داخلا نہِیں مِل سکدا؟ لاء کرکے مَیں ہرِیش اںکّل دی سۄسائِٹی دی مَیمبر بݨاںگی۔ پھیر مَیں مُلذم پکھّی کانُۄن دِییاں دھجِّییاں اُڈاواںگی۔”
نیہا نُۄں اچانک اِکّ دِن پھُرنا فُرِیا سی۔
“کِئۄں نہِیں بیٹا؟ تیرے گرَیجُۄئیشن وِچۄں اِنے نمبّر ہن کِہ مَیرِٹ لِسٹ وِچّ تیرا ناں پہِلے پںجّاں وِچّ ہۄݨَے۔ تیرا وِچار اُتّم ہَے۔ ربّ تَینُۄں سپھلتا بکھشے۔”
نیہا دے پھَیسلے تے سارے پرِوار نُۄں خُشی ہۄئی سی۔
اُسدے پڑھنے پَے جاݨ نال کئی سمسِّیاواں ہلّ ہۄ جاݨِییاں سن۔ نیہا نیں تِنّ سال لئی کمّ لگ جاݨا سی۔ یُۄنِیورسِٹی جا کے اُسدا من پرچ جاݨا سی۔
خُشی خُشی نویں داخلے دا اِںتذار ہۄݨ لگّا۔
-114-
سادھُۄ سِںگھّ دی آخری دِن دی مُسکان نںدّ لال دے سِینے وِچّ چھُرے واںگ کھُبھی ہۄئی سی۔
“ہُݨ تے خُش ہۄ؟” سادھُۄ سِںگھّ نیں ہُںدّے اِنساف وِچّ رۄڑا اٹکائُݨ وِچّ مِلی کامیابی کارن نںدّ لال نُۄں ودھائی دِتّی سی۔
“کی اِسے دا ناں وکالت ہَے؟” نںدّ لال نُۄں لگدا سی٬ جِویں سادھُۄ سِںگھّ وار وار اُس تۄں اِہ پْرشن پُچھّ رِہا سی۔
بڑا ماݨ سی نںدّ لال نُۄں آپݨی کابلِیئت اُپّر۔ کِس کمّ آئی اِہ لِیاکت؟ پَیسا کمائُݨ لئی؟ پَیسے والے مُجرماں نُۄں بری کرائُݨ لئی؟
مُلذماں نُۄں سذا دے بھَیء تۄں مُکت کرائُݨ لئی؟ جُرم دے ودھݨ پھُلّݨ وِچّ سہائی ہۄݨ لئی؟
آپا پڑچۄل کردے نںدّ لال نُۄں اِنہاں پْرشناں دا اُتّر ہاں وِچّ مِلدا سی۔
اِہ ہاں ہُݨ اُسنُۄں پشچاتاپ دی اگّ وِچّ ساڑ رہی سی۔
نںدّ لال نُۄں مُکدّمے دے سارے ہالات دا پتا سی۔ سارے دۄشِییاں اُپر لگے دۄش سہی سن۔ نںدّ لال نیں گلت ڈھںگّ ترِیکے ورت کے سارے سبُۄت مِٹوا دِتّے سن۔ ہُݨ کۄئی وی ججّ دۄشِییاں نُۄں سذا نہِیں کر سکدا۔
پہِلاں کئی وار بہِس ٹل چُکّی سی۔ اِس وار بہِس ہۄݨی سی۔ بہِس کرن دا وائدا نںدّ لال کرکے آئِیا سی۔ ہۄر تارِیخ لَیݨی ناں سائِلاں دے ہِت وِچّ سی ناں ججّ دے۔
پر ہُݨ مُلذماں نُۄں بری کرائُݨ تۄں نںدّ لال کترا رِہا سی۔
نںدّ لال نُۄں پںچّم ورگے پیشاور مُلذماں دا پکھّ پُۄرن لئی کِس نیں وکِیل نِیُکت کِیتا سی؟ پیشاور مُلذماں نُۄں چۄٹی دے وکِیلاں دِییاں سیواواں مُہئیِّیا کروا کے نںدّ لال نیں آپݨا کِہڑا پھرذ نِبھائِیا سی؟ کِئۄں نِجی رسُۄخ ورت کے اُسنے تفتِیش وِچّ رۄڑا اٹکائِیا؟ کِئۄں گواہ مُکرائے؟ کِئۄں سادھُۄ سِںگھّ نُۄں پھَیسلا کرن تۄں رۄکِیا؟ کِئۄں مُلذماں دی مرذی دا ججّ سادھُۄ سِںگھّ دی تھاں لگوائِیا؟
اِہ وکالت نہِیں٬ کانُۄنی اپرادھ سی۔ نںدّ لال بھارتی دںڈّاولی دِییاں کِہڑِییاں کِہڑِییاں دھاراواں تہِت مُجرم بݨدا سی؟ تِنّ دِناں تۄں گھر بَیٹھا نںدّ لال اِہۄ سۄچ رِہا سی۔
نںدّ لال نُۄں ہُݨ سادھُۄ سِںگھّ ٹھِیک لگ رِہا سی۔ ہرِیش ٹھِیک لگ رِہا سی۔ پر کمانۄں نِکلِیا تِیر واپس نہِیں سی آ سکدا۔
بھُلِیا بںدّا جے شام نُۄں گھر آ جاوے تاں اُسنُۄں بھُلِّیا نہِیں آکھدے۔
پر جے کۄئی ساری اُمر ہی بھُلِّیا رِہا ہۄوے؟ اُسنُۄں کی آکھِیا جاوے۔ کۄئی لتّاں کبراں وِچّ جاݨ سمیں گھر مُڑِیا تاں کی مُڑِیا؟
جدۄں جاگۄ٬ تدے سویرا۔ اِہ سۄچ کے نںدّ لال نیں سِںگّلے نُۄں آپݨے گھر بُلائِیا۔
سِںگّلے نُۄں ساری ستھِتی سمجھائی۔
نںدّ لال دی تبِیئت خراب سی۔ اُہ بہِس کرن دے یۄگ نہِیں سی۔ بہِس اِکلّے سِںگّلے نُۄں کرنی پَیݨی سی۔
سِںگّلے نُۄں گھبرائُݨ دی لۄڑ نہِیں سی۔ اُنہاں دے دۄہاں سائِلاں نیں بری ہۄ جاݨا سی۔ اِس دا اِںتذام اُنہاں نیں کر لِیا سی۔ وکِیلاں سِر وڈِیائی دا سِہرا مُفت وِچّ بجھّݨا سی۔ نںدّ لال اجِہے سِہرے بنّہوا بنّہوا تھکّ چُکّا سی۔ ہُݨ واری اُسدے چیلے دی سی۔
سرکار نیں نںدّ لال نُۄں پںڈِّت دا وکِیل نِیُکت کِیتا سی۔ اُسدی پںڈِّت ولّۄں بہِس کرن دی اِچھّا نہِیں سی۔ سرکار ولّۄں مِلی فِیس اُہ واپس کر چُکّا سی۔ اُہ پںڈِّت ولّۄں آپݨا وکالت ناما واپس لَیںدا ہَے۔ سِںگّلے نیں اِس دی سُۄچنا ججّ نُۄں دیݨی سی۔
نںدّ لال نیں آپݨے چیلے نُۄں اِکّ ہۄر نسِیئت کِیتی۔
“لالچ وسّ تُۄں گُرُۄ دی تھاں پںڈِّت دا وکِیل ناں بݨِیں۔ اُسنُۄں آپݨے کِیتے دی سذا ہۄݨ دیئیِں۔”
بابُۄ نںدّ لال ٹھِیک تاں سی؟ اُہ کِہۄ جِہِییاں گلّاں کر رِہا سی؟
سِںگّلے نُۄں کُجھّ سمجھ نہِیں سی آئی۔
-115-
نِیلم دی دِماغ دی سٹّ نُۄں ٹھِیک ہۄݨ وِچّ بہُت سماں لگّݨا سی۔
ڈاکٹراں دی سلاہ سی٬ اُسنُۄں ہر چِںتّا تۄں مُکت رکھِّیا جاوے۔ چِںتّا کارن اُسدے دِماغ اُپر بۄجھ پَیںدا سی۔ پئے بۄجھ کارن اُسنُۄں دَۄرے پَیݨ لگدے سن۔
اِکّ وار شُرُۄ ہۄئے دَۄرے کئی کئی دِن چلّدے سن۔
اِس لئی ہر بھَیڑی خبر نِیلم تۄں چھُپا کے رکھّی جاںدی سی۔
پر کلّہ نُۄں ہۄݨ والے پھَیسلے دی بھِݨکھ پتا نہِیں اُسنُۄں کِتھۄں پَے گئی؟
اُہ سویر دی گُمّ سُمّ سی۔
اُسدا گُمّ سُمّ ہۄݨا پرِوار لئی خترے دی گھںٹّی سی۔ اُسنُۄں کِسے وی سمیں دَۄرا پَے سکدا سی۔
نیہا نیں نِیلم نُۄں کمّ نُۄں ہتھّ نہِیں سی لائُݨ دِتّا۔ سارا کمّ اُسنے خُد سمیٹِیا سی۔ نِیلم نُۄں آرام دی ذرُۄرت سی۔ اُسنُۄں بِسترے وِچۄں اُٹھݨ نہِیں سی دِتّا جا رِہا۔
براںڈے وِچّ بَیٹھ کے اخبار پڑھدا وید لگاتار نِیلم اُپر نذر رکھّ رِہا سی۔
سُتّی پئی نِیلم پتا نہِیں کدۄں جاگی اتے کدۄں باتھرُۄم گئی۔ وید نُۄں اُس سمیں ہی پتا لگّا جدۄں دھڑمّ کرکے ڈِگدی نِیلم نیں سارا گھر ہِلا دِتّا۔
اچانک آئی اِس مُسِیبت کارن وید بَۄںدل گِیا۔ اُسدا سارا سرِیر کمبّن لگا۔
نِیلم دی جان نُۄں ہۄئے خترے نیں وید نُۄں سبھ کُجھّ بھُلا دِتّا۔ اُہ بھُل گِیا٬ اُہ پہِلاں والا وید پہِلوان نہِیں سی۔ ہُݨ اُس دِییاں لتّاں باہاں کمذۄر سن۔ اُس دا اںگّ اںگّ پلیٹاں سہارے کھڑھا سی۔ اُس نُۄں چار کدم چلّݨ لئی سہارے دی ذرُۄرت پَیںدی سی۔ اُسنُۄں بھار چُکّݨ دی مناہی سی۔ چار کدم تیذ تُرن دی مناہی سی۔
سِر ’تے مںڈّرائُںدے خترے نیں وید نُۄں سارِییاں مناہِییاں بھُلا دِتِّییاں۔
اُس دے سرِیر وِچّ کِدھرۄں اتھاہ شکتی آ گئی۔ اُس شکتی سہارے اُہ باتھرُۄم ولّ دَۄڑِیا۔
نِیلم پھرش ’تے ڈِگّی پئی سی۔ اُسدے مُۄںہ وِچۄں خُۄن نِکل رِہا سی۔
دںدّاں وِچّ آ جاݨ کارن اُسدی جِیبھ کٹّی گئی سی۔
وید نیں نِیلم نُۄں باہاں وِچّ بھرِیا اتے بَیڈّ اُپر لِیا سُٹِّیا۔
جھٹّ اُسدی گَیبی شکتی الۄپ ہۄ گئی۔ اُس دِییاں لتّاں باہاں درد کارن مچّݨ لگِّییاں۔ اُسدی سجّی لتّ اُپر آرا چلّݨ لگّا۔
نیہا گھر ناں ہُںدّی تاں شائِد کۄئی بھاݨا ورت جاںدا۔
جھٹّ نیہا ناں ہُںدّی تاں شائِد کۄئی بھاݨا ورت جاںدا۔
جھٹّ نیہا نیں رام ناتھ نُۄں بُلائِیا۔
رام ناتھ نیں ڈاکٹر اِکٹھّے کر لئے۔
نِیلم نُۄں بہُتا خترا نہِیں سی۔ اُسنُۄں سادھارن دَۄرا پِیا سی۔ اِکّ دۄ دِناں وِچّ اُسنے تُرن پھِرن لگ جاݨا سی۔
وید دی ہالت چِںتّاجنک سی۔ بھار چُکݨ کارن اُس دِییاں کمذۄر ہڈِّییاں جرک گئیِیاں سن۔
لتّاں دی ہالت ذِیادا گمبھِّیر سی۔ لگدا سی بھار پَیݨ کارن پلیٹاں وِںگِّییاں ہۄ گئیِیاں سن۔
جے اِںجھ ہۄ گِیا ہۄئِیا تاں پھَۄری اپریشن کرنا پَیݨا سی۔ اِس شہِر وِچّ اِہ سُوِدھا نہِیں سی۔
مرِیذ نُۄں پھَۄری تَۄر ’تے دیانںدّ ہسپتال لِجاݨا چاہِیدا سی۔
سۄگ وِچّ ڈُبّا پرِوار مائِیا نگر جاݨ دی تِیاری کرن لگّا۔
-116-
پُۄرے دۄ دِن دھُۄںیاں دھار بہِس ہُںدّی رہی۔
سُپرِیم کۄرٹ دے بِیسِییاں پھَیسلِیاں دا ہوالا دے کے سفائی دھِر نیں سِدھّ کِیتا کِہ دۄشِییاں دا مَۄکے اُپر ہاذر ہۄݨا اتے واردات وِچّ شامل ہۄݨا سابت نہِیں ہُںدّا۔
اُنہاں دا ترک سی کِہ واردات کالے کچھِّیاں والے کِسے گرۄہ نیں کِیتی سی۔ اجِہی واردات مائِیا نگر وِچّ پہِلی وار ہۄئی سی۔ ڈرے لۄکاں دِییاں بھاوناواں نُۄں پرگٹائُݨ لئی اخباراں نیں مُکدّمے نُۄں تُۄل دے دِتّا۔ آپݨا کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی پُلِس نیں سادھارن کِسم دے مُجرماں نُۄں بلی دا بکّرا بݨا دِتّا۔ رام ناتھ کانُۄن دا جاݨکار سی۔ جاتی رںذّش کڈھّݨ لئی اُسنے بڑی ہُشِیاری نال پںکّج اتے نِیرج نُۄں مُکدّمے وِچّ گھڑِیس لِیا۔
پرچا تِنّاں وِچۄں اِکّ چشمدِید گواہ ولّۄں درج کروائِیا گِیا سی۔ جے ڈاکٹری رِپۄرٹ نُۄں گہُ نال واچِیا جاوے تاں نیہا دے کۄئی گمبھِّیر سٹّ نہِیں سی وجّی۔ بِیان درج کرائُݨ سمیں اُہ پُۄرے ہۄشۄ ہواس وِچّ سی۔
جے اُسنُۄں مُلذماں دے ناواں دا پتا ہُںدّا تاں اُہ اُسنے آپݨے پرچے وِچّ لِکھائے ہُںدّے۔ تتِیماں بِیان دۄشِییاں نُۄں پھڑن بائد لِکھِیا گِیا سی۔ اِہ تتِیماں بِیان کِہڑا سچّ سی؟ پُلِس نیں بِیان وِچّ لِکھِیا سی کِہ دِینے نیں نیہا نال بلاتکار کِیتا۔ نیہا اتے ڈاکٹر اِس دۄش نُۄں جھُٹھلائُںدے سن۔
اِسے لئی سُپرِیم کۄرٹ وار وار ذۄر دِںدّا سی کِہ پرچے وِچّ درج تتھّاں نُۄں ہی سہی منِّیا جاوے۔ تتِیمے بِیاناں نُۄں نذر اںدّاذ کِیتا جاوے۔ اِنہاں تتِیمے بِیاناں دے آدھار ’تے دۄشی کسُۄروار نہِیں ٹھہِرائے جا سکدے۔
دۄشِییاں اُپر کتل اتے بلاتکار ورگے سںگِّین جُرم لگّے سن۔ دۄش سابت ہۄݨ اُپر اُنہاں نُۄں پھاںسی تک دی سذا ہۄ سکدی سی۔ ادالت دا پھرذ سی گواہِییاں نُۄں گہُ نال واچے۔ جِتھے کِتے کہاݨی دے سچّ ہۄݨ ’تے شکّ پَیدا ہۄوے اُسدا فائِدا دۄشِییاں نُۄں دیوے۔
اِہ واردات اِنہاں ہی دۄشِییاں نیں کِیتی سی۔ اِہ سابت کرن وِچّ پُلِس اسفل رہی سی۔ پُلِس نیں جاݨ بُجھ کے شناخت پریڈ نہِیں سی کروائی۔
واردات اچانک ہۄئی سی۔ سُتّے پئے گھر دے مَیمبراں نُۄں اُٹھا کے کُٹاپا چاڑھ دِتّا گِیا سی۔ کِسے گواہ ولّۄں کِسے مُلذم نُۄں اُس سمیں پہِچاݨ لَیݨ دی کۄئی سمبھّاونا نہِیں سی۔ شناخت پریڈ کروا کے وی گواہاں کۄلۄں دۄشی پہِچاݨے نہِیں سن جاݨے۔ اِسے لئی گواہاں دے بِمار ہۄݨ دا بہانا لا کے شناخت پریڈ ٹال دِتّی گئی سی۔ گواہ کدۄں دے ٹھِیک ہۄ کے کمّی کاری لگّ چُکّے سن۔ چار دۄشی ہالے وی جیلہ وِچّ سن۔ اُنہاں دے ٹھِیک ہۄݨ بائد شناخت پریڈ کرائی جا سکدی سی۔ پر پُلِس دی نِیئت ساف نہِیں سی۔ دۄشِییاں دِییاں فۄٹۄیاں اُتروائیِیاں گئیِیاں۔ اُنہاں دِییاں کاپِییاں گواہاں نُۄں دِتِّییاں گئیِیاں۔
وار وار مُلذماں نُۄں گواہاں ساہمݨے پیش کِیتا گِیا۔ جدۄں مُلذماں دی شناخت پکّی ہۄ گئی پھیر اُنہاں نُۄں ادالت وِچّ کھڑھا کرکے شناخت کروائِیا گِیا۔ سُپرِیم کۄرٹ پُلِس دی اِس چلاکی تۄں بھلی بھاںت واکِف ہَے۔ اِس لئی اُہ ادالت وِچّ پہِلی واری ہۄئی شناخت نُۄں کۄئی اہِمِیئت نہِیں دِںدّی۔ گواہاں دے بِیان سچّے نہِیں سن۔ گواہِییاں شکّی سن۔ شکّ دا فائِدا مُلذماں نُۄں مِلݨا چاہِیدا سی۔
پںچّم دے وکِیل نیں اِکّ وکھّرا ترک دِتّا۔ ڈاکٹری رِپۄرٹ انُسار اُسدی اُمر وِیہ سال تۄں گھٹّ سی۔ جے گواہاں نُۄں سہی منّ لِیا جاوے٬ پھیر وی اُسنُۄں ودھّۄ ودھّ تِنّ سال لئی کِشۄر اپرادھِییاں لئی بݨے سُدھار گھر وِچّ ہی بھیجِیا جا سکدا سی۔ کۄئی ہۄر سذا اُس نُۄں نہِیں سی دِتّی جا سکدی۔
جدۄں مُکھّ دۄشی ہی دۄشی سابت نہِیں ہُںدّے تاں اُنہاں نُۄں پْریر کے جُرم کرائُݨ دا دۄش پںکّج ہۄراں سِر کِس ترہاں مڑھِیا جا سکدا ہَے؟ سِںگّلے نیں پںکّج ہۄراں دے ہکّ وِچّ اِہۄ ترک دِتّا سی۔
بہِس دا جواب دِںدِّیاں مُدئی دھِر نیں دۄش سابت کرن لئی آپݨِییاں دلِیلاں دِتِّییاں۔
دۄشی پیشاور اپرادھی سن۔ چۄرِییاں اتے کھۄہاں دے مُکدّمِیاں وِچّ اُہ کئی وار جیلہ جا چُکّے سن۔ اِہۄ دۄشی کالے کچھِّیاں والے بݨکے جُرم کردے سن۔ اِسے لئی اِنہاں دے پھڑے جاݨ بائد مُڑ اجِہی واردات نہِیں سی ہۄئی۔
خُۄن نال لِبڑے کپّڑے٬ ہتھِیاراں اتے چۄری دے مال دا برامد ہۄݨا دۄشِییاں نُۄں واردات نال جۄڑدا سی۔
ٹھیکیدار اِس تۄں پہِلاں کدے پھَیکٹری آئِیا ہۄوے٬ اِسدا کۄئی سبُۄت نہِیں مِلدا۔ کِسے مذدُۄر نُۄں اُس نیں پںکّج کۄل کمّ ’تے لگوائِیا ہۄوے سفائی دھِر نیں اجِہا کۄئی سبُۄت پیش نہِیں کِیتا۔ پںکّج اتے ٹھیکیدار وِچکار فۄن تے کِس مسلے بارے گلّبات ہۄئی٬ سفائی دھِر نیں اِسدا سپشٹِیکرن نہِیں دِتّا۔
مُنِیم اِنہاں دا کرِںدّا سی۔ اُسنے اُہۄ بۄلݨا سی جۄ اِنہاں نیں آکھݨا سی۔
پںکّج ہۄراں دی آپݨی پھَیکٹری دا رِکارڈ اُنہاں دی ٹھیکیدار نال مِلی بھُگت سابت کرن لئی کافی سی۔ پںکّج ہۄراں دی ساذِش سابت کرن لئی اِہ سبُۄت تھۄڑھے نہِیں سن۔
پںچّم دی اُمر سابت کرن لئی ڈاکٹر بتَۄر گواہ نہِیں سی بھُگتِیا۔
ناں مُدئی دھِر نُۄں اُسدی اسل اُمر سابت کرن دا مَۄکا دِتّا گِیا سی۔
ادھُۄری رِپۄرٹ اُپر وِشواس نہِیں سی کِیتا جا سکدا۔ اُہ کِسے رہِم دا ہکّدار نہِیں سی۔
ججّ نیں آپݨا من بنائُݨ اتے پھَیسلا لِکھائُݨ لئی اِکّ دِن دا سماں لِیا سی۔
-117-
اجّ پھَیسلا سُݨائِیا جاݨا سی۔
کیس دے دۄ سال پُراݨا ہۄ جاݨ کارن آم جنتا نُۄں اِس دے پھَیسلے وِچّ کۄئی دِلچسپی نہِیں سی۔ اِس گھٹنا تۄں بائد ہذاراں گمبھِّیر مسلے اُبھر آئے سن۔ اجّ کلّہ اخباراں وِچّ اُنہاں دی چرچا ہُںدّی سی۔
پھیر وی اِہ مُکدّما کئی مہِینے اخباراں دِییاں سُرخِییاں وِچّ رِہا سی۔
اِس لئی کُجھّ اخباراں دے پتّرکار اِس مُکدّمے دا فَیسلا آپݨے اخباراں وِچّ چھاپݨا چاہُںدّے سن۔ اُہ فَیسلا سُݨن خُد نہِیں سن آئے۔ اُہ وکِیلاں نال رابتا رکھّ رہے سن۔
پںکّج اتے نِیرج نیں آپݨے اِکّ وی سمرتھک نُۄں کچہِری نہِیں سی لِیاںدا۔ سِںگّلے دے کَیبن وِچّ بَیٹھے اُہ آرام نال فَیسلے دی اُڈِیک کر رہے سن۔
ٹھیکیدار دا سارا پرِوار کچہِری آئِیا ہۄئِیا سی۔ اُنہاں نُۄں بیسبری نال فَیسلے دی اُڈِیک سی۔
باکی دۄشی اِکلّے کہِرے سن۔ کِسے دا کۄئی سمرتھک نہِیں سی۔
مُدئّی دھِر ولّۄں نیہا اتے رام ناتھ آئے سن۔
ادالت دے باہر کۄئی گہِما گہِمی نہِیں سی۔
سارا دِن ہۄر کۄئی کاروائی نہِیں سی ہۄئی۔ ججّ اتے سٹَینۄ فَیسلا لِکھائُݨ اتے ٹائِپ کرن وِچّ مسرُۄف رہے سن۔
تِنّ کُ وجے کاروائی مُکمّل ہۄ گئی۔
فَیسلا سُݨائُݨ لئی ججّ نیں دۄہاں دھِراں نُۄں بُلا لِیا۔
پُۄری مِسل پڑھن اتے دۄہاں دھِراں دی بہِس سُݨن بائد ججّ جِس نتِیجے ’تے پُجّا اُہ اِس پْرکار سی: گھٹنا دے فَۄری بائد درج ہۄئے پرچے وِچّ مُلذماں دے ناں اتے اُنہاں ولّۄں کِیتے جُرماں دا ویروا نہِیں سی۔ اِس لئی ماملا شکّی لگدا سی۔ گواہاں دے بِیان پُلِس نیں آپݨی مرذی نال لِکھے سن۔ اِہ تتھّ نیہا دے آپݨے بِیان تۄں سابت ہُںدّا سی۔ تفتِیشی افسر ولّۄں لِکھے بِیان وِچّ بلاتکار دا ذِکر سی۔ نیہا کہِںدّی سی اِہ گلّ اُسنے نہِیں لِکھائی۔ ادالت گواہ نُۄں ٹھِیک منّے جاں پُلِس نُۄں؟ ماملا شکّی بݨدا سی۔ شکّ دا فائِدا دۄشِییاں نُۄں مِلدا سی۔
دۄشی پہِلاں کئی وار جیلہ جا چُکّے سن۔ اُنہاں دا کانُۄنی داء پیچاں تۄں واکِف ہۄݨا کُدرتی سی۔ بیوکُۄف تۄں بیوکُۄف دۄشی وی واردات سمیں اِکّ دُۄجے دا ناں نہِیں لئیگا۔ ناں لَے وی لئے تاں وی سٹّاں کھاںدے مجرُۄب نُۄں ناں یاد نہِیں رہیگا۔ گواہاں دی گواہی دا اِہ ہِسّا وی منّݨ یۄگ نہِیں۔
شناخت پریڈ ناں کروا کے پُلِس نیں گواہی ’تے یکِین کرن دی ماڑی مۄٹی گُںجّائِش نُۄں وی ردّ کروا دِتّا۔ واردات دے سال بائد ہۄئی شناخت دی کۄئی اہِمِیئت نہِیں سی۔ اِس لئی جے کانُۄن ولّۄں ستھاپت ماپ دںڈّاں انُسار گواہی نُۄں گھۄکھِیا جاوے تاں دۄشِییاں دا واردات سمیں مَۄکے ’تے ہاذر ہۄݨا سابت نہِیں ہُںدّا۔
پر ججّ نیں اِنہاں ترکاں نُۄں در کِنار کر دِتّا۔
گواہاں نُۄں وجِّییاں سٹّاں اتے پہُںچّے سدمے کارن ججّ نیں پُلِس دی مجبُۄری نُۄں سہی منّ لِیا۔
گواہاں دے بِیاناں نُۄں سہی منّ کے دۄشِییاں اُپر جۄ دۄش سابت ہُںدّے سن اُہ اِس ترہا سن: دۄہاں دھِراں نیں منِّیا سی کِہ پںجّ مُکھّ دۄشِییاں وِچۄں چار چۄری اتے کھۄہ کرن دے آدی سن۔ مِسل ’تے لگّے پھَیسلے سابت کردے سن کِہ اُنہاں نُۄں اِنہاں جُرماں وِچّ کئی وار تِنّ تِنّ٬ چار چار مہِینے دی کَید ہۄ چُکّی سی۔ چۄری اُنہاں نیں کدے سکُۄٹر دی کِیتی سی٬ کدے ٹی.وی.دی۔ کھۄہ بٹُۄئے دی جاں چَینی دی۔
پہِلاں کِیتے جُرماں وِچّ مُلذماں نیں ناں کدے کِسے مارُۄ ہتھِیار دی ورتۄں کِیتی سی ناں کدے کِسے نُۄں سٹّ ماری سی۔
اِس واردات سمیں وی پںچّم نُۄں چھڈّ کے کِسے ہۄر مُلذم کۄل مارُۄ ہتھِیار نہِیں سی۔ نِیلم اتے وید نُۄں راڈ نال سٹّاں مارِییاں گئیِیاں سن۔ کانُۄن دی پرِبھاشا انُسار راڈ مارُۄ ہتھِیار نہِیں سی۔ دۄ مُلذماں دا واردات سمیں کھالی ہتھّ ہۄݨا سابت ہُںدّا سی۔ اِس ترہاں اِتفاکن پںجّ چۄراں دا چۄری دی نِیئت نال کِسے دے گھر داخل ہۄݨ نال ڈکَیتی دا دۄش سابت نہِیں ہۄ جاںدا۔
دۄشِییاں دا مارُۄ ہتھِیاراں نال لَیس ہۄݨا ذرُۄری سی۔ مارُۄ ہتھِیاراں دی اݨہۄںد اِہ سِدھّ کردی سی کِہ دۄشِییاں دی گھر دے مَیمبراں نُۄں سٹّاں مارن دی نِیئت نہِیں سی۔ راڈ اُنہاں نیں جِںدّے٬ المارِییاں تۄڑن لئی نال لئے سن۔ اچانک جاگے مَیمبراں نال ہۄئی ہتھّۄپائی وِچّ سٹّاں اچانک وجِّییاں سن۔
نتِیجن دۄشِییاں اُپر ڈکَیتی دا دۄش سابت نہِیں سی ہُںدّا۔
مارُۄ ہتھِیار کیول پںچّم کۄل سی۔ اُسے نیں کمل ’تے ہملا کِیتا سی۔
اُسدے کارنامے لئی دُۄجِیاں نُۄں دۄشی نہِیں سی ٹھہِرائِیا جا سکدا۔ باکی دۄشِییاں دا کمل نُۄں کتل کرن لئی پںچّم نال سہِمت ہۄݨ دا کۄئی سبُۄت مِسل اُپر نہِیں سی۔ اِس لئی پںچّم آپݨے کِیتے دا آپ ذِمّیوار سی۔
پںچّم دی اُمر سمبّںدھّی اِکّ رِپۄرٹ مِسل اُپر مَۄجُۄد سی۔ اُس انُسار پںچّم دی اُمر وِیہ سال تۄں گھٹّ بݨدی سی۔ مُدئی دھِر نیں اِس رِپۄرٹ نُۄں جھُٹھلائُݨ لئی کۄئی سبُۄت پیش نہِیں سی کِیتا۔ مُدئی دھِر دے اِس ترک وِچّ کۄئی دم نہِیں سی کِہ سفائی دھِر نیں پہِلاں اِہ پکھّ وِچے چھڈّ دِتّا سی اتے پِچھۄں ڈاکٹر دی رِپۄرٹ سابت نہِیں سی کِیتی۔ کِشۄر اپرادھِییاں دے ہِتّاں دی راکھی کرنا ادالت دی ذِمّیواری سی۔ ججّ ڈاکٹر دی رِپۄرٹ نُۄں نذر اںدّاذ نہِیں سی کر سکدا۔
پںچّم نُۄں کمل دا کاتل ٹھہِرائِیا گِیا۔ اُسنُۄں کِشۄر منّدے ہۄئے تِنّ سال لئی سُدھار گھر بھیجِیا گِیا۔
پںڈّت اتے کالِیئے دی ستھِتی وی اِہۄ جِہی سی۔ اُنہاں نیں وید اتے نِیلم نُۄں راڈ نال سٹّاں مارِییاں سن۔ راڈ مارُۄ ہتھِیار نہِیں سی۔ اِس لئی اُہ وی تِنّ سال دی کَید دے ہکّدار سن۔
چۄری کرن دی نِیئت نال کِسے دے گھر داخل ہۄݨ, چۄری کرن اتے چۄری دا مال برامد ہۄݨ دے دۄش پںجّاں دۄشِییاں اُپر سابت ہُںدّے ہن۔ اِنہاں دۄشاں وِچّ ودھّۄ ودھّ سذا پںجّ سال تک سی۔ ادالت نیں سارے دۄشِییاں نُۄں تِنّ تِنّ سال دی سذا سُݨائی۔
پھَیسلا سُݨائُںدے سمیں ججّ نیں اِکّ نُکتا سپشّٹ کِیتا۔ اِنہاں سذاواں دا جۄڑ نہِیں ہۄݨا۔ سارِییاں سذاواں نیں اِکٹھّے چلّݨا سی۔ متلب ودھّۄ ودھّ اُنہاں نُۄں تِنّ سال جیلہ وِچّ رہِݨا پَیݨا سی۔ چھے٬ نَۄں جاں باراں سال لئی نہِیں۔
جدۄں مُکھّ دۄشِییاں اُپر سۄچ سمجھ کے کتل کرن جاں ڈاکا مارن دا دۄش سابت نہِیں ہۄئِیا تاں ساذِش کرکے اِنہاں جُرماں نُۄں کرائُݨ کارن کٹہِرے وِچّ کھڑھے دۄشِییاں نُۄں مُجرم کِس ترہاں گھۄشِت کِیتا جا سکدا سی؟
پںکّج اتے نِیرج نُۄں با اِذّت بری کِیتا گِیا۔
پھَیسلا سُݨا کے ججّ اُٹھِّیا اتے رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچّ چلا گُِیا۔
پںکّج اتے نِیرج چُپکے جِہے کھِسک گئے۔
“مُلذماں نُۄں سذا ہۄ گئی” اِہ سُݨکے ٹھیکیدار دا پرِوار ٹھیکیدار نال چِمبّڑ کے دھاہاں مارن لگّا۔
باکی دۄشِییاں دے وکِیل فَیسلا سُݨن نہِیں سن آئے۔ اِکلّا ٹھیکیدار دا وکِیل آئِیا سی۔
“اُئے سذا کِتھے ہۄئی ہَے؟ اِہ ’تے بری ہۄ گِیا۔ کُلّ تِنّ سال دی سذا ہۄئی ہَے۔ دۄ سال کٹّے گئے۔ اِکّ سال دی سذا سرکار نیں مُیاف کر رکھّی ہَے۔
اِہ ’تے شام نُۄں گھر آئِیا لئۄ۔ لِیائۄ میرا اِنام کڈھّۄ۔”
مُلذم اتے اُسدے پرِوار دا ہَۄسلا ودھائُںدا وکِیل پھُدھّلِیا نہِیں سی سمائُںدا۔
سُنّ وٹّا بݨی کھڑھی نیہا فَیسلے دے ارتھ کڈھّݨ لگّی۔ اُسنُۄں سمجھ نہِیں سی آ رہی کِہ دۄشی سذا ہۄئے ہن جاں بری؟
پِچھے کھڑھکے فَیسلا سُݨدا ہرِیش نیہا دی دُبِدھا تاڑ گِیا۔
“مذرُۄب ہسپتال وِچّ پئے ہن۔ دۄشی گھر نُۄں چلّے ہن۔”
اگّے ودھ کے نیہا دے سِر ’تے ہتھّ رکھّ کے نالے ہرِیش نیں نیہا نال ہمدردی پرگٹائی نالے فَیسلے دے ارتھ سمجھائے۔
“ہَۄسلا رکھّ دھِیئے! اِس ادالت دا فَیسلا اںتِّم نہِیں۔ آپاں اُپر اپِیل کراںگے۔”
نیہا دا من رکھّݨ لئی رام ناتھ نیں اِہ آکھِیا ذرُۄر۔ اُںجھ اُس نُۄں پتا سی اُپر وی اِہۄ کُجھّ ہۄݨ والا سی۔