خَیر ہۄوے سہی٬ بہُت چِر ہۄئِیا مِتّر دا کۄئی خت ہی نہِیں آئِیا۔ پہِلاں تاں اجیہا کدے نہِیں سی ہُںدّا۔ اُس دا خت آئُݨا میرے لئی نِتّنیم ورگا۔ خت جۄ اُس دِییاں ستّاں کھَیراں لَے کے میرے درِیں دستک دِںدّا سی۔ خَیر سُکھّ دسّدے رہِیئے تاں بںدّا جِئُںدا۔ خت ناں آوے تاں من وِچ دھُڑکُۄ پَیدا ہُںدّا۔ اجۄکے سمیں وِچ کُجھ پتا نہِیں لگّدا کِہ کدۄں کی ہۄ جاوے؟ سِرف اِک ’جے‘ ہی پلّے وِچ رہِ جاوے اتے بںدّا ساری اُمر جھُۄرن جۄگا رہِںدّا۔

اگّے تاں کدے وی اِںجھ نہِیں سی ہۄئِیا۔ اُہ ہر خت دا جواب مُڑدی ڈاک ’چ دے دِںدّا سی۔ اُسدا خت آئُںدا سی تاں پتا لگّدا سی کِہ میرا پِںڈّ کِویں آ؟ کِنّا کُ بِمار ہۄ چُکّا؟ کِنّا کُ سِہتمںدّ؟ کِنّا کُ نشِیاں وِچ ڈُبّ گِیا؟ کِنّے کُ رہِ گئے نیں پاڑھِیاں دے گھر؟ کِنّے کُ جواک اجے وی کِتاباں نال مۄہ پالدے٬ گِیان-ساگر وِچ ڈُبکِییاں لائُںدے؟ کھُد نُۄں تراشݨ اتے آپݨے ہِسّے دے امبّر دی تلاش وِچ کِنّے کُ نیں؟ کِنِّیاں نیں آپݨے آسمان نُۄں گھر دی چھتّ ’تے اُتار لِیا؟

اُسدے خت نیں ہی دسِّیا سی کِہ ہُݨ ہر گھر دا بھوِکھّ آئیِلَیٹس تِیک ہی سُںگھّڑ کے رہِ گِیا۔ وڈّے سُپنے لَیݨ والے نہِیں رہے اتے خُیاب ہی پِںڈّ دے چیتِیاں وِچۄں وِسر گِیا ہَے۔ خُیاب ہی وِسر جاݨ تاں بہُت کُجھ گواچ جاںدا اتے اِس گواچݨ دے راہ تُر پِیا ہَے میرا پِںڈّ جِس بارے اُسدی فِکرمںدّی ہر خت وِچ ذاہر ہُںدّی سی۔ اُسدے خت تۄں ہی جاݨ سکِیا کِہ آذادی دے 70 سال بائد وی پِںڈّ دِییاں لۄڑاں سِرف گلِییاں پکِّییاں کرن تِیک ہی سِیمت نیں۔ پتا نہِیں پِںڈّ گلِییاں کچِّییاں-پکِّییاں کرن دے چکّروِئۄُ وِچۄں کدۄں نِکلیگا؟ وَیسے ہُݨ تاں پِںڈّ کرذے دا نِگلِیا٬ کرذا-مُیافی لئی ترلے کرن لگّ پِیا اے۔ پِںڈّ نُۄں پتا ہِیں نہِیں لگِّیا کِہ کدۄں اُہ اݨجاݨے ہی کرذے دے چُںگّل وِچ پھس گِیا؟

اُس دا خت ناں آئُݨا بہُت فِکرمںدّ کردا کِئُںکِہ اُس نیں کدے لِکھِیا سی کِہ اُسدے گھر دی ڈِگُۄں-ڈِگُۄں کردی چھتّ اکسر چۄںدی ہَے۔ پِچھلِییاں برساتاں وِچ اُسنُۄں ڈِگّدے چھتِیراں ہیٹھ تھمّی دیݨی پئی سی۔ اَیتکِیں تاں مِیںہ وی کافی پئے نیں۔ ربّ مِہر کرے۔ سارا پرِوار سُکھِیں-ساںدی ہۄوے۔ کِئُںکِہ چھتّ ہی تاں ہُںدّی ہَے بںدّے دے سِر جِس کرکے بںدّا رات نُۄں نِشچِںتّ سَۄںدا۔ جے چھتّ ہی ناں رہے تاں پھِر بںدّا امبّر ہیٹھ راتاں کٹّدا٬ تارِیاں نُۄں دُکھّ سُݨائُݨ جۄگا ہی رہِ جاںدا۔ بہُت چِںتّت ہاں کِہ کِئۄں نہِیں اُسدا جواب آئِیا۔ یاد ہَے کِہ پِچھلی واری اُہنے لِکھِیا سی کِہ اُسدا پُتّ نشے کرن لگّ پِیا ہَے۔ بہُت اَۄکھا ہۄ گِیا ہَے اُسدی نشے دی لت نُۄں پُۄرِیاں کرنا اتے ہَۄلی ہَۄلی مردِیاں دیکھݨا۔ اگر نشا ناں مِلے تاں گھر وِچ کلیش اتے گھر دِییاں وستاں ویچݨ تِیک دی نَۄبت۔ بھلا مِتّر! کِنّا کُ چِر نشِیاں وِچ ڈُبّدی اتے مر رہی سںتّان نُۄں دیکھ سکدا؟ اُہ آپݨی اَۄلاد دا دُکھّ کِویں جریگا جد اُہ آپݨے پُتّ دی ارتھی آپݨے مۄڈھے ’تے ڈھۄویگا؟ پھِر آپ اُہ کھُد کبر بݨ کے گھر دِییاں نِیںہاں نُۄں سدا لئی ذرذری کر دیویگا۔ دۄہاں ہی گلّاں تۄں بہُت ڈر لگّدا۔ کھُدا مِہر کرِیں۔

فِکر تاں ہۄ جاںدا کِئُںکِہ پِچھلی وار اُسدی چِٹھّی ہںجھُّۄیاں نال بھِجّی ہۄئی سی۔ اُسدے شبداں وِچ ہٹکۄرے بۄلدے سن اتے اُسدے واکاں وِچ سِسکِییاں دی گُۄںج سی۔ اُس نیں لِکھِیا کِہ مَیں دھی نُۄں پڑھائی لئی باہرلے دیش تاں بھیج دِتّا پر من ڈُبّدا جاںدا ہَے جد مَیں باہرلے دیش وِچ دھِییاں دی ہۄ رہی بیرُہمتی جاں آپݨِیاں ولۄں بییاسرِییاں دھِییاں دی اِذّت نال کھیڈِیا جاںدا٬ سُݨدا ہاں۔ اُنہاں دی مجبُۄری دا پھائِدا اُٹھائِیا جاںدا۔ اُسنے تاں ترلا پائُںدِیا اِہ وی لِکھ دِتّا سی کِہ یا کھُدائِیا! میری دھی سلامت رکھِّیں۔ اُسدی اِذّت پتّ رکھِّیں کِئُںکِہ دھِییاں دا دُکھّ ماپِیاں نُۄں اںدّرۄں راخ کر دِںدّا۔ ربّا! دھی نُۄں کھُش رکھِّیں اتے اُہ آپݨے سُپنے پُۄرے کر سکے۔ دُیا ہی کر سکدا ہاں کِہ دھِییاں تاں سبھ دِییاں ساںجھِییاں ہُںدِّییاں۔ اےَ ربّا اُسدی دھی نُۄں تتّی واء ناں لگّے۔ اُہ آپݨے آپ نُۄں ماڑے ہالات تۄں بچائُںدی ذِںدّگی نُۄں نویں ارتھ دیݨ دے کابل ہۄوے۔ خُدا ناں کھاستا جے اُسدی دھی نُۄں کِسے نیں کُجھ کہِ دِتّا جاں کُجھ واپر گِیا تاں کی ہۄویگا میرے دۄست دا؟ اِس لئی اُس دا خت ناں آئُݨ کارن ڈر جاںدا ہاں۔

ختّ لِکھدے رہِیئے دۄستاں نُۄں

کھتّ آئُݨ ’تے ہی پتا لگّدا

کِہ

سبھ جِیء سُکھِیں ساںدی نیں

دۄست دے سُپنے مرے نہِیں

بھاویں ادھمۄئے جہے ہۄ گئے نیں

گھر دِییاں کںدھّاں ڈِگِّییاں نہِیں مِتّر-در

مِتّر نُۄں اُڈِیکدا ہَے

مِتّر مۄہ جِئُںدا ہَے

بچپنی ساںجھاں دھڑکدِییاں نیں

بِیتے دِن یاداں وِچ تاذے نیں بیپھِکری دا آلم

اتے سُپنے ساںجھے کرن دی آدت اجے ساہ بھردی ہَے۔

پر

سبھ تۄں اہِم

پتا لگّ جاںدا

کِہ

مِتّر اجے تِیک جِئُںدا ہَے۔

پِچھلی واری اُسنے خت وِچ دسِّیا سی کِہ اِس وار مَۄسمی بارش نیں نِسّری کݨک نُۄں دھرتی ’تے وِچھا دِتّا۔ نال ہی نَیݨاں وِچ سںجّۄئے سُپنے مرن کِنارے ہۄ گئے٬ کِئُںک پھسل کِسان دا بھوِکھّ ہُںدّا اتے جد بھوِکھّ ہی نذر ناں آوے تاں کئی وار جِئۄُݨا مُہال ہۄ جاںدا ہَے۔ ڈردا ہاں کِہ کِتے میرا مِتّر ٹاہلی ’تے لٹکدی لاش ہی ناں بݨ گِیا ہۄوے۔ گھر-پرِوار نُۄں چھاں وِہُۄݨا ناں کر گِیا ہۄوے۔ ربّ مِہر کرے تے خت آ جاوے۔ مِتّر دا خت آئُںدا تاں پتا لگّدا کِہ اجّ کلّہ اُہ کھیتاں وِچ سبذِییاں اتے فل نہِیں اُگائُںدا سگۄں سبذِییاں بِناں کھاد جاں سپریء تۄں اُگا لِیا کر۔ پر پتا نہِیں اُس دی متّ نُۄں کی ہۄئِیا کِہ منّݨ لئی تِیار ہی نہِیں۔ بھلا سبذِییاں جاں فلاں تۄں بگَیر تاں سر جائۄ پر کݨک دی رۄٹی جاں لویری گاں دے دُدھّ تۄں کِویں بچِیا جا سکدا؟ اِہ ذہِراں تاں ہُݨ چَۄکے وِچ ہاذر-ناذر۔ اِنہاں ذہِراں نیں ہی کۄئی چںدّ ناں چاڑھ دِتّا ہۄوے٬ اِہ سۄچ کے سِر چکرائُݨ لگّدا ہَے۔ خت چھیتی آ جاوے تاں من وِچ پَیدا ہۄ رہے ماڑے-کھِیالاں اتے بھَیئبھِیت ہۄئی مانسِکتا تۄں کُجھ راہت مِلے۔

مۄہ-کھۄرا مِتّر کدے وی خت پائُݨ تۄں اویسلا نہِیں سی ہۄئِیا۔ پھِر اِس وار کی ہۄئِیا ہۄویگا کِہ اُسنے خت ہی نہِیں پائِیا۔ کدے ’کیراں خت وِچ لِکھی گمبھِّیر گلّ وی یاد آ جاںدی جد اُسنے لِکھِیا سی کِہ اُسدی پتنی نُۄں کَیںسر ہَے۔ دسِّیا سی کِہ کھاداں دی بھرمار اتے کِیٹ ناشکاں دی بہُتات نیں بہُت سارے پںجّابِییاں نُۄں آپݨی لپیٹ وِچ لَے لِیا ہَے اتے اُس وِچ ہی آ گئی سی اُسدی پتنی۔ اُسدے اِلاج کارن گھر دی ہالات کھستا ہۄ گئی۔ کھُدائِیا رہِم کرِیں۔ جِیون ساتھی جِئُںدا رہے تاں بںدّا جِئُںدا۔ جِیون ساتھی تۄں بگَیر بہُت کُجھ تِڑک جاںدا۔ وِئکتی اِکلّتا بھۄگدا ہی آکھری ساہ پُۄرے کردا۔ الّہا کرے اُسدی پتنی نُۄں کُجھ ناں ہۄئِیا ہۄوے۔ مِتّر دا گھر وسّدا رسدا رہے۔ کِدھرے کھںڈّر ناں بݨ جاوے۔

مِتّر دے خت دا ناں آئُݨا پتا نہِیں کِئۄں من وِچ گھبراہٹ جِہی پَیدا کر رِہا ہَے۔ اُس نال بِتائے کھُۄبسُۄرت پل مُسافراں واںگ بِیت گئے۔ پر اُنہاں پِیارے پلاں دِییاں یاداں اجے وی بچپنے دے راہاں وِچ کھڑِییاں٬ پتا نہِیں کِسدی اُڈِیک کر رہِییاں۔ اُمر دے اِس پڑاء ’تے بچپن دے اُہ پل٬ ہر پل ہی چیتِیاں وِچ وسّد پر اِس پل وِچ بِیتے ہۄئے پلاں نُۄں تُسِیں دُبارا نہِیں جِیء سکدے۔ مِتّر دے ہر خت وِچ اُسدے ہتھّاں دی چھۄہ وی ہُںدّی سی۔ پُراݨی کاپی دے کاگذ دا کۄراپݨ وی۔ اِس ’تے اُکرِیا ہر شبد اِک چِراگ واںگ رَۄشنی وںڈّدا میرے اںدّرلے ہنیر نُۄں چانݨ نال بھر جاںدا سی۔

مِتّر دے خت دی دستک

پِںڈّ نُۄں جاںدے راہ ورگی

پھِرنی ’تے اُگی چا ورگی

تے درگاہ تۄں آئُںدی دُیا ورگی۔

مِتّر دے خت دا آئُݨا

سرگھی دی سںدّلی بھاء ورگا٬

من وِچ اُگے چاء ورگا

تے چانݨ دی دِتّی سداء ورگا۔

مِتّر دے خت دا مِلݨا

مہِکاں بھِجّی ’وا ورگا

رُۄہ ’چ اُگمے اُماہ ورگا

تے ساہاں نُۄں مِلدے ساہ ورگا۔

مِتّر دے خت دے اکھّر

سۄچاں وِچ وسّدی دُیا ورگے

رُۄہ نُۄں جاںدے راہ ورگے

تے وگدی ندی دے وہاء ورگے۔

مِتّر دے خت دی چھۄہ

کھُد سںگّ کھُد دا مِلاپ ہُںدّا

تارِیاں بھری رات ہُںدّا

تے مۄہ ’چ بھِجّی بات ہُںدّا۔

مِتّر دے خت نُۄں چُمّݨا

جِیکُۄں دھاء کے مِلِیا یار ہۄوے

پہِلی رُتّ جیہا پِیار ہۄوے

تے مُکھّ ’تے اُگڑِیا نِکھار ہۄوے۔

مِتّر دا خت سِرف خت ہی نہِیں ہُںدّا۔

اِس نال آئُںدی ہَے میرے پِںڈّ دی پَۄݨ, بچپنی پلاں دی نِگھّی جِہی یاد۔ بیفِکری دے آلم وِچ بِتائے ہۄئے دِناں دی آوارگی۔ بادشاہی دِناں دا چیتا جدۄں کھُد ہی ہاکم اتے کھُد ہی پرجا ہُںدّے۔ ساڈے ہُکم چلّدے سی اتے اسِیں کاگذی ہوائی جہاذاں تے دیش-دیشاںتراں دی سَیر کر آئُںدے ساں۔ گھر دے نِکّے جِہے ٹۄئے وِچ کاگذ دِییاں بیڑِییاں چلائُںدے٬ ستّ سمُںدّراں دی سَیر ’تے نِکلدے ساں۔ اُہ کیہے پل ہُںدّے سن جد گھڑِییاں دِییاں سُۄئیِیاں دی ٹِکّ-ٹِکّ راتاں دی نِیںد وِچ کھلل نہِیں سی پائُںدی۔ کمّ ’تے آئُݨ اتے جاݨ دی چِںتّا دا پتا ہی نہِیں سی ہُںدّا۔ خت آئُںدا جاںدا رہے تاں نِرںتّرتا برکرار رہِںدّی۔ ہرفاں دی ساںجھ بݨی رہِںدّی۔ اِنہاں ہرفاں وِچ پرۄئے ہۄئے اہِساس اِک دُۄجے لئی جِئۄُݨ دا آہر۔ اِک خت وِچۄں ہی ہۄر بہُت سارے خت لِکھݨ دی تمنّا من وِچ پَیدا ہُںدّی اتے اِہ سِلسِلا لگاتار چلّدا رہِںدّا۔

مِتّر دے خت دا ناں آئُݨا بہُت سارے کھدشے پَیدا کردا ہَے من وِچ۔ خَیر ہۄوے سہی کِئُںکِہ مِتّر دا خت اتے پُراݨِییاں یاداں٬ مرہم ہی تاں ہُںدِّییاں نیں تُہاڈے چسکدے پلاں نُۄُۄں راہت دیݨ لئی۔ اُس دے خت دا آئُݨا میرے لئی اِئۄں ہُںدّا جِیکُۄں مَیں کھُد نُۄں مِل لِیا ہۄوے جۄ میرے تۄں اکسر ہی الۄپ ہۄ جاںدا۔ کھُد نُۄں مِلݨا رُۄہ دا سکُۄن جۄ بںدّے نُۄں مِلݨا ہی چاہِیدا۔

کدے من ہی من سۄچداں کِہ کِدھرے اُسنے مَینُۄں خت لِکھدِیاں٬ آپݨے ہی جذباتاں دے نام بھُلیکھے نال خت پا دِتّا ہۄوے۔ جذباتاں دا تاں کۄئی وی اجِہا ڈاک- پتا نہِیں ہُںدّا جِہڑا کۄئی ڈاکِییا جاݨدا ہۄوے۔ پھِر مَینُۄں خت کِویں مِلݨا سی؟ پتا نہِیں کی کُجھ دِل وِچ آئی جاںدا۔ کئی وار اِئۄں جاپدا کِہ اُہ ریت ورگی ذِںدّگی دے سفے ’تے کِویں خت لِکھ سکدا کِئُںکِہ ریت ’تے اُںگل نال واہے اکھّر بہُت جلدی مِٹ جاںدے جد ذرا کُ وی ہوا وگدی ہَے۔

مِتّرا خت ذرُۄر لِکھِیا کر۔ اِس نال تیرے دِل دا گُبار وی نِکلیگا۔ مِتّر پِیارے ہی ہُںدّے جِنہاں نال دِل ساںجھے کِیتے جا سکدے۔ دِلاں نُۄں ہَۄلا کردے رہِیئے تاں اِسنُۄں ہَۄلا کرن لئی ناں تاں نشِیاں دی لۄڑ ہُںدّی اتے ناں ہی کِسے چِیر-پھاڑ دی۔ مِتّرا جے لمّا خت لِکھݨ لئی سماں ناں ہۄوے تاں اِک دۄ واکاں والا خت ہی پا دِیا کر کِئُںکِہ کئی وار اِک وی واک والا خت وڈّے-وڈّے ختاں نالۄں ذِیادا اہِم اتے بھاوپُۄرت ہُںدّا۔ کئی وار تاں اِک ہی واک نُۄں پڑھدِیاں اتے سمجھدِیاں کئی کئی دِن بِیت جاںدے۔ اِک ہرفے خت وِچۄں مِتّر نُۄں پڑھن دی جاچ مِتّر نُۄں ہی ہُںدّی۔

دۄست! خت دا جواب دِںدّا رِہا کر۔ خت نال جُڑے جِیون وِچۄں جد خت ہی منفی ہۄ جاوے تاں من وِچ بہُت کُجھ نکاراتمِک پَیدا ہُںدّا۔ من نِیویں وہِݨِیں وگݨ لگّدا۔ خت آ جاوے تاں من اُچھلدا۔ امبّر نُۄں چھُۄںہدا۔ دھرتی نُۄں آپݨے کلاوے وِچ لَیںدا اتے پہاڑاں نُۄں آپݨا آڈھی بݨا لَیںدا۔ اُہ پھِر ’وا دے پِںڈّے ’تے دِل دے نغمے لِکھدا۔ اِہی نغمے جد وگدِییاں پَۄݨاں گُݨگُݨائُںدِییاں تاں مہِسُۄس ہُںدّا کِہ ذِںدّگی دا سُۄہا رںگّ کی ہُںدّا٬ دۄستی نُۄں کِویں ماݨِیا جا سکدا؟ مِتّر دی گلوکّڑی دے نِگھّ وِچ بںدّا کِویں پِگھل جاںدا اتے پھِر اِہ پِگھلے ہۄئے پل ہی ہُںدّے جِہڑے کھُۄبسُۄرت ذِںدّگی دی اِبارت بݨدے۔ بھاویں ہۄر کُجھ ناں وی لِکھِیں دۄست٬ سِرف اِنا ہی لِکھ دِیا کر کِہ سبھ ٹھِیک-ٹھاک ہَے۔ مِتّر-پِیارِیاں نُۄں ہی آپݨِیاں دے خت دی تِیبرتا نال اُڈِیک ہُںدّی ہَے۔