برتانِییا تۄں چھپدے اُۄردُۄ دے سپتاہک پتّر ’اخبارے-جہاں‘ وِچّ اَیم. آر. چُگتائی لِکھدا ہَے: ’اساں تاں پِچھلے سارے ورہِیاں وِچّ گُیائِیا ہی گُیائِیا ہَے٬ کھٹِّیا کُجھّ وی نہِیں ہَے۔‘

اِہ بِیان٬ اِہ سچّ ساڈے سارِیاں اُتّے ہی لاگُۄ ہۄ سکݨ دی سمرتھا رکھّدا ہَے۔ جیکر اسِیں سادھارن تَۄر ’تے ہی آپݨے آپے دی گھۄکھ کرِیئے تاں ساڈی پرکھ تۄں سپشٹ ہۄ جاویگا کِہ اسِیں ہُݨ تک گُیائِیا ہی گُیائِیا ہَے٬ کُجھّ وی سارتھک پْراپت نہِیں کِیتا۔ اسِیں لۄکاں پْرتی ہمدردی دا روئیِّیا گُیا بَیٹھے ہاں۔ سانُۄں کِسے نال کۄئی ہمدردی نہِیں اتے سِٹّے وجۄں کِسے نُۄں ساڈے نال کی ہمدردی ہۄ سکدی ہَے؟ اسِیں ایکتا سمبّںدھّی گلّ کرنا تاں جاݨدے ہاں پرںتُّۄ ایکے دی لڑی وِچّ پْرۄ ہۄݨا نہِیں جاݨدے۔ اِہ ساڈی آدت تۄں باہر دی گلّ ہَے۔ اسِیں پِیار نال ناں تاں کھُد ہی جِئُںدے رہِݨا جاݨدے ہاں اتے ناں ہی کِسے دُۄجے نُۄں جِئُںدے رہِݨ دیݨا چاہُںدّے ہاں۔ ساڈا سُبھا ہَے: سبھ کُجھّ گُیا دیݨا٬ سُیاہ کر لَیݨا۔

اسِیں چںگِّییاں آدتاں اتے چںگّے نِگھّے-مِٹھّے سُبھا دی سُںدّرتا تۄں بیمُکھّ ہۄکے٬ سُںدّر-سائۄُ وِئُہار دے جادُۄ بھرے اسر نُۄں کبُۄلݨ تۄں اِنکاری ہۄ گئے ہاں۔ ساڈی ذہِنِیئت نِکمّی اتے ذہِر اُگلݨ والی ہۄ گئی ہَے۔ اسِیں تاں ’وِس-گھۄلدے سپۄلِیئے‘ بݨ بَیٹھے ہاں۔ اسِیں تاں آپݨی نذر وِچّ گِرنا نہِیں سِکھِّیا٬ اُںجھ - سارے سںسّار دِییاں نذراں وِچّ اسِیں بھاویں گِر جائیِئے۔ کہِݨ نُۄں تاں نِرسںدّیہ اسِیں اِنسان ہاں پر کالِییاں ہَیوانی کرتُۄتاں کارن تاں اسِیں ہَیواناں نُۄں وی مات پا گئے ہاں۔ اِنسان تۄں شَیتان بݨے اسِیں کُجھّ سِکِّیاں لئی آپݨا دھرم٬ اِیمان٬ آچرݨ, وِشواش اتے سداچاری گُݨ ویچݨ لئی تِیار اتے سدا تِیار رہِںدّے ہاں۔ اسِیں دُۄجے دے گھر نُۄں تباہ-برباد کرن دی ذِدّ وِچّ آپݨے گھر دِییاں نِیہاں تک ہِلائُݨا واجب سمجھدے ہاں۔ اسِیں کی ساں٬ کی بݨ گئے؟

سانُۄں آپݨے نال پِیار نہِیں٬ کِسے دُۄجے لئی کۄئی پِیار ستِکار نہِیں۔ اسِیں متلبی٬ دگیباذ اتے چَۄدھراں دے بھُکھّے٬ آپݨی پوِتّر دھرتی ’تے پَیدا ہۄ چُکّے رام-رہِیم٬ اِیسا-مُہمّد٬ نانک-بُدھّ دی کرنی نُۄں مِٹّی وِچّ مِلا کے رکھّ دِتّا ہَے۔ اساں تاں منُکھّ-دیش-کَۄم تۄں مر-مِٹݨ والے شہِیداں دِییاں ماواں دے ہںجھُّۄیاں دی بیکدری کردِیاں٬ گُںگِّییاں٬ گئۄُ-بھَیݨاں-دھِییاں دی اذمت نُۄں بلُۄںدر کے رکھّ دِتّا ہَے۔ اساں تاں آپݨا اِتِہاس گُیا لِیا ہَے٬ بھُۄت گُیا لِیا ہَے۔ ورتمان گُیا لِیا ہَے٬ اتے بھوِکھّ نُۄں وی سُۄلی ’تے ٹںگّ دِتّا ہَے۔

پھِر وی اسِیں ہِکّ تاݨی دائوا کرن دی جُرئت کردے ہاں کِہ اسِیں اِنسان ہاں۔ اجِہے اِنسان تۄں کی لَیݨا٬ جِہڑا سانُۄں کیول گُیائُݨا ہی سِکھائُںدا ہَے؟

***

’مَیں تے اِکّ دِن دا جِیون چاہُںدّا ہاں‘ یسُۄہ دی مَۄت تۄں 30 ورہے پہِلاں رۄمن کوی ہۄرَیس (Roman poet Horace. His full name was Quintus Horatius Flaccus) ولّۄں لِکھِییاں گئیِیاں اِہ ستراں اجّ وی سچّ ہی تاں کہِ رہِییاں ہن:

’پْرسنّ ہَے اُہ منُکھّ٬ اتے پْرسنّ ہَے اُہ اِکلّا٬

جِہڑا اجّ دے دِن نُۄں آپݨا کہِ سکے۔

اُہی سُرکھِّئت ہَے٬ جۄ کہِ سکے …

کلّہ٬ جۄ بُرا ہۄݨ والا ہَے٬ ہۄوے

مَیں تاں اجّ جی لِیا ہَے۔‘

یسُۄہ دا اِہ کہِݨا وی کُتھائیں نہِیں:

ہے پْربھُۄ! مَینُۄں اجّ دے دِن لئی رۄٹی دے۔

کِئۄں؟

اِس لئی کِہ اجّ دی رۄٹی ہی اِکّ اَیسی رۄٹی ہَے جِسنُۄں اجّ ہی کھاݨا سمبھّو ہَے۔ کلّہ دا کی پتا آوے ہی ناں۔ کلّہ دا فِکر ناں کر۔ کلّہ دی فِکر٬ کلّہ آپݨے آپ کریگا۔ اجّ لئی ہی کرن والے کارج بہُت ہن۔

اِکّ کارج پکڑ: سرب ساںجھا پِیار۔ اِسنُۄں مُکمّل کر۔ پھِر دُۄجے کارج نُۄں پکڑ اتے اِس نُۄں پہِلاں بݨا: ایکا۔ اتے اِںجھ ہی اگّے تُرِیا چلّ۔

***

ڈیل کارنیگی نیں اِکّ تھاں کِسے ہۄر ہی سںدّربھ وِچّ سماں دسݨ والی ریت-گھڑی دا ذِکر کِیتا ہَے٬ جِہڑا کِہ اتِ سُںدّر ہَے۔ ریت-گھڑی وِچّ ہذاراں لکھّاں ہی ریت دے کݨ ہن۔ اِہناں سبھناں نیں ہَۄلی ہَۄلی٬ سُبھاوک ہی گھڑی دی تںگّ گردن راہِیں ہیٹھاں ڈِگّݨا ہَے۔ شِیشے نُۄں تۄڑن جاں ہۄر باہری دکھل دِتّے بِناں کۄئی اَیسا کرم نہِیں جِس راہِیں اِکّ کݨ تۄں ودھّ٬ اِکّ سمیں ہیٹھاں ڈِگّ سکے۔ اسِیں تُسِیں اِس ریت-گھڑی واںگ ہی ہاں۔ جدۄں اسِیں سویرے اُٹھدے ہاں٬ ساڈے ساہمݨے ہذاراں-لکھّاں ہی نیپرے چاڑھن والے کارج ہۄ سکدے ہن٬ ہُںدّے ہن۔ اِہ سارے اسِیں اجّ ہی پُۄرے کرنے چاہُںدّے ہاں۔ سارِیاں نُۄں اِکٹھِّیاں ہی چھۄہِیاں پُۄرے ہۄݨ دی سمبھّاونا بِلکُل ہی نہِیں ہَے۔ ہاں٬ سۄچ وِچار کے ترتِیب نال اِکّ-اِکّ کرکے سارے کارج پُۄرِیاں کِیتے جا سکدے ہن۔

ہر کۄئی اجّ دے دِن دا کارج٬ بھاویں اِہ کِنّا ہی اَۄکھا اتے سخت کِئۄں ناں ہۄوے٬ پُۄرا کرن دی سمرتھا رکھدا ہَے۔ کۄئی وی بںدّا اِکّ دِن لئی٬ پِیار نال٬ سبر نال٬ سپشٹتا نال٬ بِناں کِسے دا دِل دُکھائے٬ جدۄں تکّ کِہ سُۄرج ڈُتھّ ناں جائے٬ رات ناں پَے جائے٬ جِیء سکدا ہَے۔ اِہۄ ہی تاں جِیون ہَے … اِکّ دِن دا جِیون٬ پھِر اِکّ دِن دا اتے پھِر اِکّ دِن دا۔

***

سوامی کْرِشنانںدّ اِکّ رۄگی اِستْری دا ذِکر کردے ہن:

’اُہ بِمار سی اتے نِراش۔ سماں اُس تۄں کٹِّیا نہِیں جا رِہا سی۔ اِکّ دِن اُسنے پھَیسلا کِیتا کِہ اُہ آپݨے جِیء-پرچاوے لئی کُجھّ شبد اِکٹھّے کریگی۔ اُسنے اِکّ نۄٹ بُکّ لئی اتے اِکّ پَیںسل۔ سبھ تۄں پہِلاں شبد لِکھِیا: پْرسنّتا۔

اِس پِچھّۄں اُسنے پْرسنّتا نال مِلدے جُلدے ارتھاں دے شبد لبھدِیاں اِکّ سُۄچی بݨائی… پْرسنّتا: پْرپھُلّتا٬ ہرش٬ خُۄبی٬ اُتشاہ٬ ذِںدّادِلی٬ اُلاس٬ سُہاوݨاپن٬ انںدّ٬ آشا۔

پھِر اُس رۄگݨ نیں اِہناں شبداں نُۄں اُچّی اُچّی پڑھِیا تاں جۄ دیکھ سکے کِہ کی اِہ ٹھِیک وی ہن۔ پھِر اُس سۄچِیا کِہ جیکر اِہناں سارے شبداں دا ارتھ اُس دے جِیون وِچّ اُتر جاوے تاں پھِر اُسدا سُبھا کِویں دا بݨ جاویگا؟

کُجھّ شبد دے رِہا ہاں: ہِمّت٬ دھِیرج٬ شاںتی٬ اِیمانداری٬ سِہت آدِ اِہناں وِچّ وادھا کرکے اذمائِیا جا سکدا ہَے۔

یُۄنانی دارشنِک ہِراکلِٹس کہِںدّا ہَے: ’درِیا (وگدا پاݨی) جِویں ہر پل بدلدا ہَے٬ تِویں ہی آدمی وی۔ تُسِیں اِکّ ہی درِیا (پاݨی) وِچّ مُڑ-مُڑ پَیر نہِیں رکھّ سکدے۔‘

تاں پھِر! کی اِہ چںگّا ناں ہۄویگا جیکر اجّ نُۄں ہی پھڑ لِیا جاوے؟

اَیویں اجّ دی سُںدّرتا نُۄں بِیت چُکّے ’کلّہ‘ اتے آئُݨ والے ’کلّہ‘ دِییاں یاداں-چِںتّاواں نال تباہ کِئۄں کرِیئے؟

(24.2.1980)