پْرسِدھّ سُۄپھی سںتّ سائیِں مِییاں مِیر دی یادگار پھَۄجی چھائُݨی دے پچھّم وِچ٬ مِییاں مِیر دے ناں ’تے بݨے پّّچھمی ریلوے سٹیشن تۄں لگپگ ادھّا مِیل دُۄر ستھِت ہَے۔ پھَۄجی چھائُݨی دا ناں وی سائیِں مِییاں مِیر دے ناں نال ہی سبںدھّت ہَے جِس نُۄں آم تَۄر ’تے ’مِییاں مِیر چھائُݨی‘ آکھِیا جاںدا ہَے۔ کِنّا اجِیب اِتفاک ہَے۔ سُلہا اتے مُہبّت دا پَیگام دیݨ والے دے ناں اُتے ہی پھَۄجی چھائُݨی٬ دا ناں رکھِّیا گِیا۔ اںگّریذاں نیں پںجّاب اُتے کبذے تۄں پِچھۄں پہِلاں تاں انارکلی دے ستھان ’تے پھَۄجی چھائُݨی کائِم کِیتی سی۔ پر انارکلی دا اِلاکا اُدۄں پھَۄجِییاں دی سِہت اتے تںدّرُستی دے پکھّۄں اسوستھ اِلاکا سی۔ اِتھے 1847-48 وِچ چھائُݨی کائِم کِیتی گئی۔ جِہڑے پھَۄجی اِتھے ٹھہِردے سن اُنہاں وِچۄں بہُت سارے بِمار ہۄ کے مر جاںدے۔ 1846-47 وِچ اِک ہذار پِچھّے مَۄت در 84.61 سی۔ 1851-52 وِچ 96وِیں رجمَیںٹ دے ہذار پِچھّے 132.5 جُیان تے پہِلی بںگّال رجمَیںٹ دے 1000 پِچھّے 218.6 جُیان مَۄت نُۄں پِیارے ہۄ گئے۔ پھِر اںگّریذاں نیں اِس اِلاکے تۄں 6 مِیل پُۄرب ولّ مِییاں مِیر دے اِلاکے وِچ پھَۄجی چھائُݨی بݨوائی۔
اِہۄ مِییاں مِیر چھائُݨی ہی سی جِس وِچلے بھارتی پںجّابی پھَۄجِییاں نال غدر پارٹی دے سُۄربِیراں نیں سبںدھّ کائِم کرکے اُنہاں نُۄں غدر کرن لئی پْریرِت کر لِیا سی۔ دفیدار لچھمݨ سِںگھّ چُۄسلیوڑ تے ہۄر پھَۄجی اُدۄں اِتھے ہی ہُںدّے سن۔ میرے پِںڈّ سُر سِںگھّ دے جگت سِںگھّ تے پْریم سِںگھّ غدرِییاں نیں ہی پھَۄجِییاں نال اُچیچے سبںدھّ ستھاپت کِیتے سن۔ غدر دی نِسچِت مِتی ’تے جدۄں غدری جتھے بݨا کے ریلوے لائیِن تک پُجّے تے اںدّرۄں پھَۄجِییاں دا اِشارا اُڈِیک رہے سن٬ اُس ویلے ہی اُنہاں نُۄں پتا لگّا کِہ آپݨِیاں دی غداری کرکے اںگّریذ ہاکماں نُۄں غدر دی سُۄچنا پہِلاں ہی مِل گئی سی تے اُنہاں نیں بَیرکاں وِچ رہِںدّے بھارتی پھَۄجِییاں نُۄں بے-ہتھِیار کرکے ’شکّی‘ بںدِّیاں نُۄں گْرِفتار کر لِیا سی۔
گْرِفتاری دا خِیال آئُںدِیاں ہی مَینُۄں چیتا آئِیا کِہ ساڈے پاسپۄرٹ اُتے تاں اُچیچے تَۄر ’تے اِہ لِکھِیا ہۄئِیا سی کِہ ساڈے لئی پھَۄجی چھائُݨی والے اِلاکے وِچ جاݨا ورجِت سی۔ اِہ پابںدّی سُرکھِّیا دے پکھّۄں سی۔ کِسے مُلک وِچ وی اِہ آگِیا نہِیں ہۄ سکدی۔ اسِیں کانُۄن تۄڑن دے دۄشی ہۄ سکدے سی تے سانُۄں جاسُۄس سمجھ کے پھڑِیا وی جا سکدا سی۔ مَیں اِہ خدشا ساتھِییاں نال ساںجھا وی کِیتا۔ اِہ گلّ تاں غلت سی پر اسِیں سائیِں مِییاں مِیر دے مذار دے نذدِیک پہُںچّ چُکّے ساں۔ کانُۄن دی خِلافورذی تاں ہۄ ہی گئی سی۔ ہُݨ بابے دے دِیدار تاں کرکے ہی جاواںگے۔ جۄ ہۄئۄُ ویکھی جائۄُ! پر اںدّرۄں سانُۄں اِہ ڈر کُتر رِہا سی۔ اِہ خَۄپھ ہۄر وی ودھ گِیا جدۄں اسِیں وردی وِچ سجِیا اِک پُلِس مہِکمے دا ادھِکاری سائیِں جی دی مذار دے باہر کھڑۄتا ویکھِیا۔ اسِیں اَیویں ہی اُس تۄں بِلّی تۄں کبُۄتر دے اکھّاں چُرائُݨ واںگ اکھّاں مۄڑ لئیِیاں تے جُتِّییاں لاہ کے اںدّر چڑھوائُݨ لئی پھُلّ کھرِیدݨ لگّے۔ اُتھے ہریک اجِہی اِبادتگاہ دے باہر گُلاب-پتِّییاں تے گُلاب دے پھُلّاں دے ہار مُلّ وِکدے ہن۔
اسِیں سائیِں مِییاں مِیر دی یادگار دے کھُلّہے سِہن وِچ داخل ہۄئے۔ سِہن دے اَین وِچکار سی بابا جی دی یادگار۔ دُۄرۄں ہی نمسکار کرکے شردھا وِچ اکھّاں مِیچِییاں تاں من سہِجے ہی اُس اِتِہاس وِچ تِلک گِیا جدۄں گُرُۄ ارجن دیو جی نیں آپݨے دھرم مِتّر سائیِں مِییاں مِیر کۄلۄں سْری ہرمِںدّر ساہِب امّْرِتسر دی اِمارت دا نِیںہ-پتھّر رکھوائِیا سی٬ جِہڑا پْرتِیک سی ’نِیہاں دی ساںجھ‘ دا٬ اِنسانی پچھاݨ دا٬ ایکے دا٬ مُہبّت دا٬ پِیار تے رواداری دا۔ اِہ نِیہاں دی ساںجھ ہی سی٬ شاںتی تے سکافت دی٬ جِس نیں سانُۄں اِک-دُۄجے نال جۄڑِیا ہۄئِیا سی۔ اِہ تاں اجے وی جِئۄُںدی سی۔ اِک مُسلمان ماں اتے اُہدے سِکھّ-پُتّر دے رُۄپ وِچ٬ اُمر گنی تے جگتار تے کھاور دے آپسی پاکِہ رِشتے دے رُۄپ وِچ۔ ال برکات دے جگتار دے پِئۄ-دھی دے پوِتّر سمبّںدھّ دی شکل وِچ۔ اِس ریشمی تںدّ نیں اِک ہۄر جݨے نُۄں میرے رُۄپ وِچ آپݨے نال ہی ول لِیا سی۔ اسِیں اِک گھںٹّے وِچ اِک-دُۄجے دے اِںج جاݨُۄ ہۄ گئے ساں جِویں اُمر بھر تۄں اِک-دُۄجے نُۄں جاݨدے ساں۔ اُمر گنی آپݨے وڈّے بھرا واںگ ہَۄلی جِہی مَینُۄں سلاہ دے رِہا سی٬ ‘’اکِیدت ذاہِر کر کے چھیتی نِکل چلِّیئے۔ اَیویں باہر کھلۄتا افسر پُچھّ-گِچھّ ناں کرن لگّ پوے۔‘’
مَیں ہسّدِیاں ہۄئِیاں ہَۄلی جِہی کِہا٬ ‘’جدۄں ساڈے جِہے لۄک آپس وِچ پِیار نال مِلدے ہن تاں اِہ ’اپھسر‘ کِئۄں اُنہاں دے سِراں ’تے آݨ کھلۄںدے ہن…?’’
ہاجی بݨ چُکّا اُمر گنی پہِلاں کمپّلَیکس وِچ بݨی مسجِد وِچ سجدا کرن گِیا۔ اسِیں سائیِں جی دے مذار اُپر شردھا دے پھُلّ بھیٹ کرن لئی داخل ہۄئے۔ کھاور راجا نیں مذار دے گیٹ اُتے سِیس نِوائِیا٬ دُیا مںگّی کِئُںکِہ اَۄرتاں نُۄں اِبادت گاہاں وِچ جاݨ دی مناہی ہَے۔ اںدّر سائیِں جی سُتّے ہۄئے سن۔ ہرے رںگّ دی ریشمی چادر دے ہیٹھاں۔ اکھّاں نُۄں ٹھںڈھّ پہُںچّائُںدا رںگّ۔ باہر دی گرمی تے اںدّر دی ٹھںڈھّ اتے شاںتی نیں اُہ دْرِش چیتے کروا دِتّا-
گرم ریتا کہِر دا
تے سیک سی تن ساڑدا
چھالے چھالے ہۄ گِیا
جُسّا سچّی سرکار دا۔
مِییاں مِیر ہال ڈِٹھّا…
آݨ آپݨے یار دا۔
ہۄ وِیاکُل ڈھہِ پِیا
چِیکے تے دھاہِیں ماردا٬
ویکھ کِہا ستِگُر٬ ’مِییاں!
چھۄڑۄ پْرِیت چام سے٬
کِیا ہُۄیا تن تپ رہا
ہم شاںت ہَیں ہری نام سے‘’
آپݨے یار دے سیک وِچ بھُجّ رِہا مِییاں مِیر سانُۄں ہُݨ وی دسّ رِہا جاپدا سی٬ اِک-دُۄجے نُۄں سیک تے ساڑ دیݨ دی تھاں اسِیں دُۄجے دے سیک تے ساڑ نُۄں چُۄس سکِیئے تے ٹھںڈھّک ورتا سکِیئے تد ہی اسِیں گُرُۄ ارجن تے سائیِں مِییاں مِیر دے اسلی وارس ہۄ سکدے ہاں۔
رجّی ہۄئی رُۄہ نال سرشار ہۄئے اسِیں باہر نِکّلے تاں اُہ افسر اجے وی اُتھے کھڑۄتا سی۔ اسِیں کار وِچ بَیٹھ کے واپس پرت پئے۔ اُہ اجے وی اُتھے کھڑۄتا سی پر مِییاں مِیر ساڈے اںگّ-سںگّ سی۔ اُس نال جُڑی اِک دںدّ-کتھا میری سۄچ وِچ تُر رہی سی۔
اِک وار مُگل سہِنشاہ سائیِں مِییاں مِیر دی درگاہ ’تے خُد ہاذر ہۄئِیا تاں کِہ اُس نُۄں بینتی کر سکے کِہ دکھّݨ دِییاں رِیاستاں نُۄں جِتّݨ لئی کُۄچ کرن تۄں پہِلاں سائیِں مِییاں مِیر اُس دی جِتّ لئی دُیا کر دیوے۔ اِسے سمیں ہی کۄئی گرِیب شردھالُۄ سائیِں دے دربار وِچ ہاذر ہۄئِیا تے آپݨی سمرتھّا مُتابک اِک ٹکا سائیِں نُۄں متھّا ٹیکِیا۔ سائیِں نیں کِہا٬ ‘’اِہ ٹکا مَینُۄں نہِیں شہِنشاہ نُۄں دے دے۔‘’
اُہ شردھالُۄ تے مُگل شہِنشاہ ہَیران۔ سائیِں نیں مُشکل ہلّ کِیتی٬ ‘’میرے نالۄں مائِیا دی ذِیادا لۄڑ بادشاہ نُۄں ہَے۔ اینے اِلاکے تے راج بھاگ جِتّ کے وی اِس دا من نہِیں بھرِیا۔ اِہ دی مائِیا دی بھُکھّ دُۄر نہِیں ہۄئی۔ اِہ ٹکا وی اِس نُۄں دے دیہ٬ اِہدے کِسے کمّ آ جاویگا۔‘’
اِہ کہِ کے سائیِں بادشاہ کۄلۄں بیپْرواہی نال اُٹھ کے آپݨے ہُجرے وِچ چلا گِیا۔ بادشاہ سائیِں مِییاں مِیر دی جاںدے دی پِٹھّ ویکھدا رہِ گِیا۔ شہِنشاہ اجے وی سائیِں دی پِٹھّ ولّ ویکھی جا رِہا ہَے۔ پِٹھّ ولّ ہی ویکھ سکدا ہَے کِئُںکِہ سائیِں دا مُۄںہ تاں لۄکاں ولّ ہَے۔