سِکھّ کَۄم اِس گلّ تۄں نِرالی ہَے اتے ماݨ کردی آئی ہَے کِہ اِس وِچّ شبد نُۄں گُرُۄ دی اُپادھی دِتّی گئی ہَے۔ اِس دے سںسّتھاپک گُرُۄ نانک جی تۄں جدۄں سِدھّاں نیں پُچھِّیا سی کِہ تیرا گُرُۄ کَۄݨ ہَے٬ تاں اُہناں نیں “شبد گُرُۄ سُرتِ دھُنِ چیلا” آکھ کے اِکّ تراں نال شبد-گُرُۄ نُۄں گُرِیائی دے دِتّی سی۔ اِسے شبد نُۄں اُہناں نیں سبھ تۄں وڈّی کرامات وی دسِّیا سی۔اِس وِچّ کۄئی دۄ راواں نہِیں٬ اجّ دے وِگِیان اتے تکنالۄجی دے یُگّ نیں اِہ سِدھّ کر دِتّا ہَے کِہ گِیان سبھ تۄں وڈّی شکتی ہَے۔ گُرباݨی دے ہۄر ہوالے اتے باکی گُرُۄ ساہِبان دے جِیون اتے بچناں وِچۄں باݨی-گُرُۄ دِییاں جھلکاں دی گلّ ناں کردے ہۄئے اجّ اسِیں سِرپھ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دے شبد-ستِکار تے کیںدرِت ہۄواںگے۔

گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نُۄں باݨی دی گُڑھتی گھرۄں ہی مِلی ۔ گُرباݨی دا ستِکار اُہناں دے وڈّے وڈیرے کردے آئے ہۄݨ کرکے اُہناں نُۄں بچپن وِچّ ہی جِتھّے ہۄر دُنِیاوی وِدِّیا دِتّی گئی٬ اُتھّے گُرباݨی دا گِیان اتے پْریم وی پْرتکھّ رُۄپ وِچّ مِلِیا۔ اُہناں دے جِیون وِچۄں کُجھ اُہناں گھٹناواں دا جِکر کردے ہاں جِہڑِییاں اُہناں دے باݨی دے ستِکار نُۄں پْرگٹائُںدِییاں ہن۔

*دسمبّر 1704 اِیسوی وِچّ انںدّپُر ساہِب دا کِلہا دُشمݨ ولّۄں آپݨے آپݨے اِشٹ دِییاں کھادھِییاں کسماں تے اِتبار کرکے چھڈِّیا٬ تاں دُشمݨ نیں کسماں تۄڑ کے پِچھّۄں ہملا کر دِتّا۔ لڑدے لڑدے سرسا ندی دے کںڈھّے پُجّ گئے۔ امّْرِت ویلا ہۄئِیا جاݨ کے٬ کُجھ سِکھّاں دی پہِرے تے ڈِئۄُٹی لگائی اتے آسا دی وار شُرُۄ کر دِتّی۔ اِس اوستھا نُۄں جانݨا اتے ڈُۄںگھائی وِچّ سمجھݨا بہُت جرُۄری اتے مہتّوپُۄرن ہَے ,گُرُۄ ساہِب اِس سںکّٹ دے سمیں وی آپݨا نِتّنیم چھڈّݨ لئی تِیار نہِیں٬ تے اسِیں اجّ سبھ کُجھ ہُںدّے ہۄئے٬ سُکھّ سہُۄلتاں ماݨدے ہۄئے وی نِتّنیم نُۄں وِسار بَیٹھے ہاں۔

*اِکّ ہۄر گھٹنا گُرُۄ ساہِب دے جِیون وِچّ اِںجھ ہَے کِہ جدۄں اُہناں نیں اِکّ سِکھّ نُۄں پاٹھ کردے گلت اُچارݨ کردے سُݨِیا٬ تاں اُہناں آپݨی ناراذگی پْرگٹ کِیتی سی۔ سِکھّ نیں رامکلی دی وار وِچلی پںکّتی “کرتے کی مِتِ کرتا جاݨَے٬ کَے جاݨَے گُر سُۄرا” نُۄں گلت پڑھِیا سی۔ اُسنے “کرتے کی مِتِ کرتا جاݨَے کے جاݨے گُر سُۄرا” پڑھ دِتّا سی۔ گُرُۄ جی نیں ارتھ سمجھائُںدے ہۄئے دسِّیا سی کِہ دُلاواں لگا کے “کَے” اُچارݨ کرن نال اِس دے ارتھ ہۄݨگے٬ کِہ کرتے دی مِتِ جاں کرتا جاݨدا ہَے تے جاں گُرُۄ۔ جدکِہ جے لاواں لگا کے “کے” پڑھِیا جاوے تاں ارتھ بݨنگے کِہ گُرُۄ نُۄں کرتے کی مِتِ دا کُجھ نہِیں پتا۔ اِس لئی گلت اُچارݨ کرن نال ارتھاں دے انرتھ ہۄ رہے ہن۔ گُرُۄ ساہِب دی اِچھّا سی کِہ اُہناں دے سِکھّ گُرباݨی دے ٹھِیک ارتھ جاݨدے ہۄݨ, اتے شُدھّ اُچارݨ کرن تد ہی اُہ گُرباݨی انُسار جِیون جِیئۄُ سکدے ہن۔

* گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں پِتا-گُرُۄ ,گُرُۄ تیگ بہادر جی دی باݨی نُۄں آدِ گْرںتھّ وِچّ اُسے ترتِیب وِچّ چڑھائِیا جِس ترتِیب وِچّ گُرُۄ ارجن دیو جی نیں سمپّادِت کِیتا سی۔

* بھائی منی سِںگھّ جی اتے ہۄر سِکھّاں راہِیں گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے اُتارے کروائُݨے اُہناں دے شبد باݨی پْرتی ستِکار نُۄں ہی پرگٹ کردے ہن۔

گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی نُۄں گُرِیائی:- سمیں دے ہالات دیکھ کے اتے آئُݨ والے سمیں نُۄں دھِیان وِچّ رکھّدے ہۄئے اُہناں نیں آپݨے اںتِّم سمے نںدّیڑ وِکھے سمُۄہ سںگّت دے ساہمݨے گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی نُۄں سِر نِوائِیا اتے پھُرمائِیا کِہ اگّے تۄں سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی ہی گُرُۄ ہۄݨگے۔سِکھّاں دے اِہ پُچھّݨ تے کِہ تُہاڈے تۄں بائد سانُۄں کِس دے لڑ لا چلّے ہۄ ?? تاں گُرُۄ ساہِب جی نیں آکھِیا سی کِہ جِس نیں میرے نال گلّ کرنی ہۄوے٬ اُہ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دا پْریم نال پاٹھ کرے۔ گُرُۄ جی نیں آکھِیا سی کِہ میرا سرِیر پںتھّ وِچّ٬ آتما گْرںتھّ وِچّ ہۄئیگی۔( اجّ جدۄں سِکھّاں نُۄں گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب نُۄں پکھّے٬اے.سی.اتے رجائی دِںدّے دیکھدے ہاں تاں ہَیرانی ہُںدّی ہَے کِہ اُہناں نُۄں گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دے اںتِّم بچن کِئۄں بھُلّ گئے ہن ? آتما نُۄں تاں گرمی سردی نہِیں لگّدی٬ …….گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی دے پنِّیاں نُۄں اںگّ آکھݨ والے وی اِہ بھُلّ گئے ہن کِہ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی ,گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دی آتما ہن۔)

گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی بارے دۄ بھُلیکھے :- گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی بارے دۄ بھُلیکھے سںگّت وِچ بݨے ہۄئے ہن جِہناں بارے گلّ کرنی ذرُۄری ہَے۔۔

پہِلا بھُلیکھا اِہ ہَے کِہ گُرُۄ تیگ بہادر جی نیں گُرُۄ جی تۄں اِکّ پْرشن پُچھِّیا جِہڑا سلۄک مہلا 9 وِچ درج ہَے-

بلُ چھُٹکِئۄ بںدھّنُ پرے کچھُۄ ن ہۄت اُپائ۔۔

کہُ نانک اب اۄٹِ ہرِ گج جِئۄ ہۄہُ سہائ۔۔……………………………..(سلۄک مہلا 9, پنّا 1429)

کِہا جاںدا اے کِہ اِس تۄں اگلا سلۄک٬ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی ولۄں دِتّا گِیا جواب ہَے۔ کُجھ وِدوان تاں اِس جواب نُۄں گُرگدّی دیݨ دا ماپدںڈّ تکّ کہِݨ تۄں سںکّۄچ نہِیں کردے۔

دُۄسرا سلۄک اِںجھ ہَے -

بلُ ہۄیا بںدھّنُ چھُٹے سبھُ کِچھُ ہۄت اُپائ ۔۔

نانک سبھُ کِچھُ تُمرے ہاتھ مَے تُم ہی ہۄت سہائ ۔۔…………………………….(سلۄک مہلا 9, پنّا 1429)

سچائی اِہ ہَے کِہ اِہ دۄویں سلۄک گُرُۄ تیگ بہادر جی دے آپݨے ہی لِکھے ہۄئے ہن۔ آپ ہی سوال کرکے اُسدا جواب لِکھݨ دا ترِیکا گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی وِچ ہۄر وی بہُت تھاواں تے ہۄر گُرُۄ ساہِبان اتے ہۄر باݨِیکاراں ولۄں وی ورتِیا گِیا ہَے۔

گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دی لِکھت گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی وِچ ناں ہۄݨ دے دۄ ہۄر وڈّے کارن ہن۔

پہِلا کِہ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دی لِکھت( جے اُہ سچّمُچّ ہی اُہناں دی ہَے) دا اںدّاذ اتے شَیلی گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی نالۄں وکھّری ہَے ۔

دُۄسرا ہۄر وی مہتّوپُۄرن پکھّ اِہ ہَے کِہ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی آپݨی ہی لِکھت نُۄں گُرُۄ آکھ کے سِیس نہِیں سی نِوا سکدے ۔

سۄ اِہ سپشٹ ہَے کِہ اِہ دۄویں سلۄک گُرُۄ تیگ بہادر جی دے آپݨے ہی لِکھے ہۄئے ہن٬ ناں کِہ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دے ۔

دُۄسرا بھُلیکھا اِہ پْرچلِّت ہَے کِہ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچ بھگت کبِیر جی دے شبد وِچّ آئِیا شبد “کھلاسے” نُۄں بدل کے “کھالسے”کِیتا ہَے ۔ اِہ شبد اِس تراں ہَے –

پرِئۄ کالُ سبھَے جگ اُۄپر٬ ماہِ لِکھے بھْرم گِیانی۔۔

کہُ کبِیر جن بھئے کھالسے٬ پْریم بھگتِ جِہ جانی۔۔…… …………………..—(پنّا 654,سۄرٹھِ کبِیر جی)

کِہا جاںدا اے کِہ آکھری پںکّتی وِچ کہُ کبِیر جن بھئے کھلاسے شبد سی٬ جِس نُۄں گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں کھالسے کر دِتّا سی۔ پر ہکِیکت وِچّ اِہ سچّ نہِیں ہَے۔

پہِلی گلّ کِسے وی گُرُۄ ساہِب نیں آپݨے تۄں پہِلے گُرُۄ ساہِب جاں بھگتاں دی باݨی دا اِکّ وی شبد نہِیں بدلِیا۔ ہۄر تاں ہۄر٬ سمپّادکی ہکّ رکھّݨ والے گُرُۄ ارجن دیو جی نیں وی جِتھّے کِتے لۄڑ پئی ہَے٬ وکھّرا شبد جاں سلۄک تاں لِکھ دِتّا ہَے٬ پر مُۄل شبد نُۄں نہِیں بدلِیا۔اِتِہاس گواہ ہَے کِہ گُرُۄ ہرِ رائ جی نیں رام رائ جی ولۄں گُرباݨی دا اِکّ شبد وی بدلِیا جاݨا پْروان نہِیں سی کِیتا۔( آدھُنِک سمپّادک وی مُۄل لیکھک دی رچنا وِچۄں جۄ آپ نُۄں ٹھِیک نہِیں لگّدا٬ کٹّ دِںدّے ہن اتے کُجھ سمپّادک تاں مُۄل رچنا وِچ آپݨے کۄلۄں وی اِکّ دۄ پںکّتِییاں جۄڑ دِںدّے ہن۔ ہَیرانی ہُںدّی ہَے جدکِہ ہر اخبار اتے مَیگذِین دے سمپّادک ساپھ لِکھدے ہن کِہ لیکھک دے وِچاراں نال سمپّادک دا سہِمت ہۄݨا جرُۄری نہِیں۔ پھیر وی رچنا دی کاںٹی چھاںٹی کردے ہن۔ گُرُۄ ارجن ساہِب جی تۄں سمپّادکی سِکھّݨی چاہِیدی ہَے جِہناں نیں ,ناں کیول ہر لیکھک دی رچنا دی جِمّیواری ہی لئی ہَے۔ سگۄں مُۄل رچنا ہُۄبہُۄ اُسے تراں چھاپی گئی ہَے ۔ جے کِتے کۄئی گلّ سپشٹ کرن والی لگّی ہَے٬ نال آپݨا سلۄک اُچارِیا ہَے٬ پر مُۄل لِکھت نُۄں اُسے تراں لِکھِیا گِیا ہَے۔)

دُۄسری گلّ بھائی کاہن سِںگھّ نابھا جی نیں مہان کۄش وِچّ اُچیچا پھُٹّنۄٹ دے کے سپشٹ کِیتا ہَے۔ بھائی ساہِب جی دے شبد اِس تراں ہن–

“کئی اگاݨ لیکھکاں نیں لِکھِیا ہَے کِہ شْری گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں دمدما ساہِب وِکھے “کھلاسے” دی تھاں “کھالسے”شبد ورتِیا ہَے٬ پر اِہ اُنہاں دی بھُلّ ہَے۔ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی دی کرتارپُر والی بِیڑ وِچّ پُراݨی کلم دا لِکھِیا پاٹھ کھالسے ہَے۔”

سۄ اِہ بھُلیکھے من وِچۄں کڈھّ دیݨے چاہِیدے ہن۔ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے مُۄل رُۄپ نُۄں ہی گُرُۄ آکھِیا ہَے۔ اُہناں نیں تاں سِرپھ گُرُۄ تیگ بہادر جی دی باݨی نُۄں آدِ گْرںتھّ وِچ شامِل کِیتا ہَے اتے اُہ وی پہِلاں ہی چلدی ترتِیب انُسار ہی۔

* بھاویں اِس متّ تے سِکھّ کَۄم وِچّ وِواد ہَے کِہ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں آپ باݨی رچی کِہ نہِیں ? دسم گْرںتھّ وِچّ اُہناں دی اُہناں باݨی کِنّی کُ ہَے٬ وِدواناں اںدّر اِس بارے وکھّ وکھّ وِچار ہن۔ اسِیں اُس سارے وِواد نُۄں پرہے رکھّدے ہۄئے اِہ دائوے نال کہِ سکدے ہاں کِہ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی وِچّ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دا اِکّ وی شبد نہِیں۔ شائِد اِکّ وڈّا کارن اِہۄ ہۄوے٬ کِہ اُہ آپݨی لِکھت نُۄں ہی گُرُۄ آکھ کے متھّا نہِیں سی ٹیک سکدے۔ دسم گْرںتھّ نُۄں گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی دے برابر پْرکاش کرن دی اِجاذت اکال تکھت تۄں پںتھّ پْروانِت سِکھّ رہِت مریادا انُسار نہِیں ہَے۔

گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دے 52 ہُکمنامے :- گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دے نںدّیڑ تۄں کِیتے گئے 52 ہُکمنامے سِکھّ پںتھّ وِچّ بہُت ستِکار دا ستھان رکھّدے ہن ۔ بھاویں اِہناں دا کۄئی اِتِہاسک سرۄت تاں نہِیں مِلدا٬ پر پھیر وی سارا پںتھّ اِہناں ہُکمنامِیاں نُۄں گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دے لِکھے ہُکم ہی منّدا ہَے ۔اِہناں وِچۄں 10 ہُکمنامے اجِہے ہن٬ جِہڑے گُرباݨی دے ستِکار نُۄں دْرِڑ کروائُںدے ہن ۔ دیکھۄ جرا –

* تِیسرا ہُکمناما – گُرباݨی کںٹھّ کرنی ۔

* چھیواں ہُکمناما -گُرسِکھّاں پاسۄں گُرباݨی دے ارتھ سمجھݨے ۔

*اٹھّواں ہُکمناما -شبد دا ابھِیاس کرنا ۔

* نَۄواں ہُکمناما – دھِیان ستِ سرُۄپ ستِگُرُۄ جی دا دھرنا ۔

* دسواں ہُکمناما – ستِگُرُۄ سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی نُۄں منّݨا ۔

*وِیہواں ہُکمناما-گُرباݨی دی کتھا اتے کِیرتن رۄج سُݨنا اتے کرنا۔

*اِکّتِیوا ہُکمناما-دُۄسرے دھرماں دِییاں پُستکاں٬ وِدِّیا پڑھنی پر بھرۄسا دْرِڑھ گُرباݨی اتے اکال-پُرکھ اُتّے ہی رکھّݨا ۔

*تیتِیوا ہُکمناما – رہِراس دا پاٹھ کرکے کھڑھے ہۄ کے ارداس کرنی ۔

* چَۄتِیواں ہُکمناما -سَۄݨ سمے سۄہِلے دا پاٹھ کرنا ۔

* اُنتالِیواں ہُکمناما – سبھ کارج سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی دی تابِیا اتے گُرباݨی انُسار کرنے ۔

اںتِّکا:- اُپرۄکت وِچار چرچا تۄں اسِیں دیکھدے ہاں کِہ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں آپݨے جِیون وِچّ شبد-باݨی نُۄں سدا ستِکار دِتّا ۔ اُدۄں دُکھّ لگّداہَے جدۄں اجّ سِکھّاں نُۄں , ہۄر تاں ہۄر کھالسِیاں نُۄں وی گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی نُۄں چھڈّ کے وکھّ وکھّ رںگّ بِرںگّے ڈیرِیاں اتے بابِیاں کۄل جاںدے دیکھدے ہاں۔ گُر-پھُرمان ہَے-

جا کۄ ٹھاکُرُ اُۄچا ہۄئی۔

سۄ جنُ پر گھر جات ن سۄہی۔….(گئُڑی بھی سۄرٹھِ بھی پنّا 330)

سپسٹ ہَے کِہ اجّ سِکھّاں نُۄں آپݨے گُرُۄ تے بھرۄسا وِسواش نہِیں رِہا اِسے لئی اُہ ہۄر دُیارِیاں تے بھٹکدے پھِردے ہن۔ پاتساہ بکھشِس کرن سانُۄں گُرُۄ ساہِبان نیں جِس شبد دے لڑ لائِیا ہَے٬ اُس دا ستِکار کرنا آ جاوے۔ سبد دی سمجھ آ سکے٬ سبد نُۄں کمائُݨا سِکھّ سکِیئے۔ سبد انُسار آپݨا جِیون ڈھال سکِیئے۔

********************************************************************