منُکھّتا دے رہِبر ساہِب شْری گُرُۄ نانک دیو جی نیں کادر اتے اُس دی کِرت دے اگمّی سںجّۄگ اتے پْریم-بںدھّن دے بھید سمجھے٬ مہِسُۄس کِیتے اتے آپݨی باݨی راہِیں اِس تراں بِیان کِیتے کِہ اُس تۄں جِیون جِیئۄُݨ دے اُس مارگ دا پتا لگّدا ہَے جِس تے چلّ کے جگِیاسُۄ نُۄں اُس اکال-پُرکھ دی اںشّ ہۄݨ دا اہِساس ہی نہِیں ہُںدّا سگۄں اُس اِکّ وِچّ ابھید ہۄݨ دا وِسمادی چاء وی چڑھدا ہَے۔ اِہ چاء ہی سارے بْرہِمںڈّ نُۄں آپݨی پریم-گلوکّڑی وِچّ لَے لَیݨ دی سمرتھّا دِںدّا ہَے اتے جگِیاسُۄ جِتھّے آتم-مںتھّن کردا ہَے اتے ہر ذرّے چۄں اُس اِکّ دی ہۄںد وی مہِسُۄس کرن لگّدا ہَے۔ گُرُۄ نانک جی دے اِس رُۄہانی-پْریم نُۄں سمجھݨ لئی اسِیں اِس نُۄں تِنّ ہِسِّیاں وِچّ دیکھدے ہاں-
1. پْربھُۄ نال پْریم
2. کھلکت نال پْریم
3. کُدرت نال پْریم
1. پْربھُۄ نال پْریم:- گُرُۄ نانک جی دا ربّ کِتے جںگّلاں وِچّ نہِیں٬ ناں کِسے اُپرلے آکاش تے ہَے٬ اُہ تاں آپݨی ساجی سْرِشٹی وِچّ سمائِیا ہۄئِیا ہَے۔ گُرُۄ جی نیں مُۄل-مںتّر وِچّ ہی اُس دا سرُۄپ بِیان کر دِتّا ہَے۔ اُس دی پْراپتی لئی کِسے جپ. تپ. آسݨ, بھگتی٬ آدِ دی لۄڑ نہِیں ہَے۔ گُرُۄ ساہِب نیں اُس دی پْراپتی لئی ورتے جاںدے باکی سارے سادھناں نُۄں تاں پھجُۄل کِہا ہی٬ اُس سمے دے منّے جاںدے پْرمُکھّ سادھن بھگتی مارگ اتے گِیان مارگ نالۄں وی پْریم-مارگ نُۄں اُچّا دسِّیا۔ اِس پْریم نُۄں وِچارن دا یتن کردے ہاں۔
• پْرماتما دے گُݨ بِیان کردے ہۄئے اُس نُۄں سارے گُݨاں دا کھجانا آکھ دِتّا۔ اُس نال پِیار اِس لئی وی پَیدا ہۄویگا٬ کِئُںکِہ اُس تۄں وڈّا کۄئی ہَے ہی نہِیں۔
• اُس نُۄں پْراپت اِس لئی نہِیں کرنا کِہ میرے دُکھّ دُۄر ہۄ جاݨ جاں مَیں کۄئی دُنِیاوی پدارتھ٬ سُکھّ سہُۄلتاں لَیݨِییاں ہن٬ ناں ہی مَۄت اُپرںتّ کِسے سورگاں جاں مُکتی دی کامنا لئی اُس نُۄں دھِیائُݨا ہَے٬ سگۄں اِہ پْریم سِرپھ اِس لئی ہَے کِئُںکِہ مَے اُسے دی اںشّ ہاں اتے کۄئی وی اںشّ آپݨے مُۄل تۄں ٹُٹّ کے جِئُںدی نہِیں رہِ سکدی۔
• پْربھُۄ کھُد پْریم دا ساگر ہَے اتے اسِیں سبھ ندِییاں دا مُۄل منۄرتھ اُس ساگر وِچّ سما جاݨا ہی ہَے۔
• اِس پْریم دِییاں دۄ شاکھاواں ہُںدِّییاں ہن- بَیراگ اتے مِلاپ۔ بَیراگ دی اوستھا وِچّ گُرُۄ ساہِب آکھدے ہن-
“وَیدُ بُلائِیا وَیدگی پکڑِ ڈھںڈھّۄلے باہ۔۔
بھۄلا وَیدُ ناں جاݨئی کرک کلیجے ماہِ۔۔”
(وار ملار م 1, پنّا 1279)
کِہڑے بۄل بۄلے جاݨ کِہ اِہ پِیار پَیدا ہۄوے
{مُہَۄ کِہ بۄلݨُ بۄلِیئَے٬ جِتُ سُݨِ دھرے پِیارُ” جپُ پنّا 2}
مِلاپ دی اوستھا “ہمِ گھرِ ساجنُ آئے۔ ساچَے میلِ مِلائے۔۔” (راگُ سُۄہی م 1چھںتُّ گھرُ 2 پنّا 764)
بَیراگ دا پَیدا ہۄݨا اتے شبد-گُرُۄ راہِیں ہئُمَے دُۄر کر کے اُس وِچّ ابھید ہۄݨا ہی اُس مالک نال پْریم کرنا ہَے۔ …. .
• ساڈے پْریم کرن-یۄگ اِکّۄ اِکّ اکال-پُرکھِ ہی ہَے٬ جِس نیں سبھ کُجھّ پَیدا کِیتا ہَے۔ اِہ سُۄجھ وی اُسے نیں دِتّی ہَے اتے اِہ پْریرنا وی اُسے نیں ہی کرنی ہَے۔ اُس نیں آپ ہی اِہ پِیار لگائُݨا ہَے٬ پر اُسدی کِرپا-دْرِشٹی دے پاتر بݨن لئی سانُۄں یتن کرنے پَیݨگے۔
• گُرُۄ جی دا پْربھُۄ-پْریم اِتنا اُچّا سُچّا ہَے٬ کِہ باکی سارے پْریم اِس پْریم اگّے تُچھّ جاپدے ہن۔ مات-پِتا٬ پتنی٬ بھَیݨ دۄست اادِ کۄئی وی اِس پْریم وِچّ رُکاوٹ نہِیں بݨ سکدا۔
• اِہ پْریم اِیرکھالُۄ نہِیں ہَے۔ آم تَۄر تے دُنِیاوی پْریم وِچّ کبجے دی بھاونا ہُںدّی ہَے٬ پر اِہ پْریم ہۄراں نُۄں وی پْربھُۄ نال پْریم کرنا سِکھائُںدا ہَے۔
2. کھلکت نال پْریم:-اُہ کادر کِئُںکِہ آپݨی ساجی سْرِشٹی وِچّ رمِیا ہۄئِیا ہَے٬ اِس لئی ہر مِلݨ والے وِچّ بابا نانک جی نُۄں ربّی-جۄت نجر آئُںدی ہَے اتے اُس نال ملّۄ-ملّی پِیار پَیدا ہُںدّا ہَے۔ دُکھِییاں دے دُکھّ بابا جی دیکھ نہِیں سکدے۔ لُٹّی جا رہی جنتا دے ہکّ وِچّ آواج اُٹھائُںدے ہن۔ مِہنتی اتے کِرتی لالۄ دی کۄدھرے دی رۄٹی٬ ملک بھاگۄ دے شاہی پکواناں تۄں ودھّ سُیاد لگّدی ہَے۔ نِیوِیں جاݨی جاںدی ڈُۄم جات دے بھائی مردانا جی نُۄں آپݨِییاں اُداسِییاں دا ساتھی بݨائِیا۔ جے بابا جی دھارمِک پاکھںڈّاں٬ کرم کاںڈاں دا وِرۄدھ کردے ہن٬ سِرپھ اِس لئی کِئُںکِہ اِہ جال گرِیب اتے بھۄلی-بھالی جنتا دے لُٹّے جاݨ لئی سی۔ کھلکت نال پْریم کارن ہی جالم راجے دے جُلم دا وِرۄدھ کردے ہن۔ بابر نُۄں اُس دے مُۄںہ تے جابر آکھدے ہن٬ اُس دی کَید وِچّ اُس نال سںوّاد رچائُںدے ہن٬ کَیدِییاں نُۄں آذاد کروائُںدے ہن۔
بابر-واݨی دے شبد گُرُۄ ساہِب دا آم-لۄکائی نال پْریم درسائُںدے ہن۔
“کھُراسان کھمسانا کِییا٬ ہِںدُّستانُ ڈرائِیا۔۔
آپَے دۄسُ ناں دےئی کرتا٬ جمُ کرِ مُگلُ چڑائِیا۔۔
ایتی مار پئی کُلاݨے تَیںکی دردُ ن آئِیا۔۔
کرتا تُۄں سبھنا کا سۄئی۔۔
“جے سکتا سکتے کئۄ مارے٬ تا منِ رۄسُ ن ہۄئی۔۔
(آسا مہلا 1 پنّا 360)
گُرُۄ ساہِب نُۄں دُکھّ سی کِہ تاکتور نیں مجلُۄماں تے وار کِئۄں کِیتا؟ ?
اُہ چاہُںدّے سن کِہ مُکابلا برابر دا ہُںدّا٬ پر اِتھّے تاں ڈاڈھے نیں کمجۄر لۄکاں تے٬ جِناں کۄل ناں ودھِییا ہتھِیار سن٬ ناں ودھِییا سِکلائی٬ اُنہاں تے ہملا کِیتا سی۔ گُرُۄ ساہِب اُس ویلے دے پںڈِّتاں ولۄں آکھے گئے اتے سَیدپُر دے ہاکماں ولۄں منّے گئے اِس وِشواش دی نِکھیدھی کردے ہن جِس انُسار اُہ مںتّر پڑھ کے ہی مُگل سَینا نُۄں انّا کر دِںدّے۔
“کۄٹی ہُۄ پِیر ورجِ رہائے جا مِیرُ سُݨِیا دھائِیا۔۔
تھان مُکام جلے بِج مںدّر مُچھِ مُچھِ کُئِر رُلائِیا۔۔
کۄئی مُگلُ ناں ہۄیا اںدھّا کِنَے ن پرچا لائِیا۔ “
(آسا مہلا 1 پنّا 417)
{بابے دے سِکھّاں نُۄں وی اجّ اِہ یاد رکھّݨا چاہِیدا ہَے٬ کِہ گُرباݨی نُۄں سِرپھ مںتّر-جاپ واںگ پڑھے جاݨ نال ہی سںکّٹ دُۄر نہِیں ہۄݨے}
بابے دی باݨی دے اݨِییالے تِیراں نال وِنّہے ہۄئے بابر نیں٬ ناں کیول لۄکاں دا ٹَیکس ہی مُیاپھ کِیتا٬ سگۄں مُڑ ہمیشا لئی سَیدپُر وِچّ امن بݨائی رکھّݨ دا وائدا وی کِیتا۔ اِسے کرکے سَیدپُر دا ناں بدل کے اَیمناباد (امن+آباد) رکھِّیا گِیا۔
گُرُۄ جی دے جِیون وِچّۄ بیئںتّ ساکھِییاں اجِہِییاں مِلدِییاں ہن٬ جِناں وِچّ بابا جی ولّۄں دُنِییاں دے دُکھّ دُۄر کرن دا جِکر آئُںدا ہَے۔
اِکّ تاں آم لۄکائی دے من وِچّ سچّ دی سۄجھی لِیا کے اُنہاں نُۄں جُلم٬ اںدھّوِشواش٬ کرم-کاںڈ٬ پاکھںڈّ٬ مانسِک گُلامی تۄں اُچا اُٹھݨ لئی اِکّ اِنکلابی چِݨگ پَیدا کِیتی۔ دُۄجا لۄٹُۄیاں٬ راجِیاں٬ دھارمِک پُجارِییاں٬ پںڈِّتاں٬ مَۄلوِییاں٬ سِدھّاں٬ کاجِییاں٬ بْراہمݨاں آدِ نُۄں للکارن دی شکتی اتے سمرتھّا آم لۄکائی وِچّ پَیدا کِیتی۔
گُرُۄ نانک نُۄں اُہ دھرم٬ بھگتی٬ تپسِّیا بِلکُل وی پسںدّ نہِیں٬ جِہڑی لۄکاں دِییاں سمسِّیاواں دی گلّ نہِیں کردی۔ بھائی گُرداس جی دے شبداں وِچّ جدۄں سِدھّاں نیں بابے تۄں “مات لۄک کا کِیا ورتارا” پُچھِیا٬ تاں بابا جی دا جواب دیکھۄ-
• “بابے اکھِیا ناتھ جی سچ چںدّْرما کُۄڑ اںدھّارا۔
پاپ گِراسی پِرتھمی دھئُل کھڑا دھرِ ہیٹھ پُکارا۔
سِدھ چھپِ بَیٹھے پربتی٬ کئُݨُ جگتْرِ کئۄ پارِ اُتارا۔
جۄگی گِیان وِہُۄݨِیا نِسدِن اںگِّ لگائِنِ چھارا۔”
(بھائی گُرداس وار 1 پئُڑی 29,)
بابا جی پربتاں٬ جاں جںگّلاں٬ وِچّ جا کے تپسِیا کرن دے ہکّ وِچّ نہِیں۔ اُہ تاں اُپدیش دِںدّے ہن
“گھالِ کھائ کِچھُ ہتھہُ دےئ۔۔
نانک راہُ پچھاݨہِ سےئ۔۔
(سلۄک مہلا 1 پنّا 1245)
گُرُۄ جی کِرت کرن٬ گْرہِستھی جِیون نِبھاݨ, آپݨِییا سماجِک جِمّیوارِییاں پُۄرِییاں کردے ہۄئے٬ اُس پْربھُۄ نُۄں یاد رکھّدے ہۄئے٬ کھلکت دی سیوا کردِیاں نِربھئۄ اتے نِروَیر بݨ کے جِیݨ دی سِکھِّیا دِدے ہن۔ آپ جی دِییاں وکھّ وکھّ دِساواں وِچّ کِیتِییاں اُداسِییاں جگت اُدھارن لئی ہی سن۔ گُرُۄ جی دُکھّ نُۄں دارُۄ کہِںدّے ہن٬ کِئُںکِہ دُکھّ اِنسان نُۄں پرماتما وی یاد کروا دِںدّا ہَے٬ اتے کھلکت نال پِیار کرنا وی سِکھا دِںدا ہَے۔ کھلکت نال پِیار ہی سی٬ جِتھّے بابا جی وپار کرن لئی دِتّے 20 رُپئے٬ بھُکھے سادھُۄیاں نُۄم بھۄجن چھکائُݨ تے کھرچ کرنا جِیادا چںگّا سمجھدے ہن۔ سُلتانپُر وِکھے مۄدی دی نَۄکری کردے ہۄئے وی آپݨے ہِسّے وِچّۄں گرِیباں اتے لۄڑوںدّاں نُۄں وںڈّ رہے ہن۔ گُرُۄ جی نُۄں وِکاری٬ جالم٬ اپرادھی٬ دُسٹ اتے بُرے وِئکتی نال وی گھِرݨا نہِیں سگۄں اُنہاں تے ترس کردے ہن اتے اُنہاں نُۄں گلت پاسے تۄں رۄک کے سہی مارگ ولّ تۄردے ہن۔ بھاویں گلّ کَۄڈے راکھش دی ہۄوے٬ سجّݨ ٹھگّ دی ہۄوے٬ بھُۄمِیئے چۄر دی ہۄوے٬ جادُۄگرنی دی ہۄوے٬ جاں ہۄر انیکاں ہی اجِہے٬ پر بابا نانک دی پِیار-گلوکڑی سبھ لئی سدا کھُلہی رہِںدّی ہَے۔ گُرُۄ ساہِب سۄچدے ہن کِہ اِہ بھٹکے ہۄئے لۄکاں کۄلۄں مالک نیں ہی چںگِّیائی کھُسّ لئی ہَے-
“جِس نۄ آپِ کھُیائے کرتا کھُسِ لئے چںگِّیائی۔۔
(آسا مہلا 1 پنّا 417)
ہر پْریم-بھِجّی رُۄہ نُۄں آپݨے مِٹھّے بچناں نال سرشار کرنا بابے دی وڈِیائی ہَے۔ بھاوے نانکی ہۄوے٬ رائ بُلار ہۄوے٬ ماتا-پِتا ہۄݨ, جاں سِدک اتے پْریم بھِجّے گُرسِکھّ٬ بابے دا بھرپُۄر پِیار سدا مِلدا رِہا اے۔ ……
3. کُدرت نال پْریم:- پْریم دے اِس رُۄپ وِچّ پْربھُۄ دی ساجی ہۄئی کُدرت نال بابے دا پِیار ہَے۔ کُدرت نال پِیار دا وی مُکھّ کارن اِہۄ جہَے کِہ اُنہاں نُۄں اِس دے کرتے دا کھِیال اِکّ پل لئی وی نہِیں وِسردا۔
“پوݨُ گُرُۄ پاݨی پِتا ماتا دھرتِ مہتُ۔۔” (جپ پنّا 8)
آکھ کے کُدرتی سادھناں دی سمبھّال ولّ اِشارا کِیتا ہَے۔ بابے دی باݨی وِچّ جِتھے سُۄرج٬ چںدّ٬ تارِیاں٬ دا جِکر ہَے٬ اُتھے درِیا٬ سمُںدّر٬ جںگّل٬ پربت٬ ادِ دی گُۄںج وی پَیںدی ہَے۔ کِدھرے پشُۄ٬ پںچھِییاں دا جِکر ہَے تاں بڑے ہی کلاتمک لہِجے وِچّ ہَے۔
“گاونِ تُدھنۄ پوݨُ پاݨی بَیسںتّرُ گاوَے راجا دھرمُ دُیارے۔۔”
(جپُ پنّا 8)
• اِس تراں اسِیں دیکھدے ہاں کِہ بابے نانک دا پِیار بہُت وِشال ہَے۔ اِس وِچّ کِسے وی وِتکرے دی کۄئی گُںجّائِش ہی نہِیں۔ اِہ جات-پات٬ چھُۄت-چھات٬ امِیر-گرِیب٬ راجا-رںکّ٬ سبھ لئی برابر ہَے۔ اِہ بابے دا پِیار ہی سی کِہ ہِںدُّۄ اُنہاں نُۄں آپݨا گُرُۄ اتے مُسلمان آپݨا پِیر منّدے سن۔ پر اِس پِیار دا مُۄل پْربھُۄ نال پِیار ہَے۔ اُس اِکّ نُۄں جاݨ کے سبھ وِچّۄں اۄہی نُۄر دے درشن کرنے ہی ساڈی جِںدّگی دا منۄرتھ ہَے۔ بابا جی اِس پْریم لئی وڈّی تۄں وڈّی کُربانی دیݨ دی گلّ وی کردے ہن۔
• جئۄ تئۄ پْریم کھیلݨ کا چائۄ۔۔
سِرُ دھرِ تلی گلی میری آئۄ۔۔
اِتُ مارگِ پَیرُ دھرِیجَے۔۔
سِرُ دِیجَے کاݨِ ن کِیجَے۔۔
(سلۄک واراں تے ودھِیک مہلا 1 پنّا 1412)
تاں تے آئۄ٬ اسِیں وی گُرُۄ نانک دے اِس بْرہِمںڈّی سںدّیش نُۄں سمجھِیئے۔ سربتّ دے بھلے دا سِدھاںت اپݨائیِئے۔ آپسی جھگڑے اتے کھِچۄتاݨ چھڈِّیئے اتے ہر اِنسان چۄں اُس پْربھُۄ دی جۄت نُۄں پہِچاݨ کے اُس نُۄں پرݨام کرِیئے اتے لۄڑ پَیݨ تے آپا وی کُربان کر دیئیِئے۔