شہِیدۄں کی چِتائۄں پر لگیںگے ہر برس میلے۔

وتن پے مِٹنے والۄں کا یہی باکی نِشاں ہۄگا۔

دیش دی اذادی وِچّ ہِسّا پائُݨ والے بہُتے دیش بھگتاں دی کُربانی تۄں اجّ وی ساڈے چۄکھے دیشواسی واکِپھ نہِیں ہن۔ پر جدۄں اسِیں اِتِہاس دے ورکے پھرۄلدے ہاں تاں بھگت سِںگھّ٬ راج گُرُۄ٬ سُکھدیو تے اُۄدھم سِںگھّ اتے ہۄر شہِیداں دے نال ماسٹر کرنَیل سِںگھّ اِیسڑُۄ دا ناںء وی شہِیداں والی کتار دِییاں مۄہرلِییاں سفاں وِچّ آئُںدا ہَے۔ شہِید ماسٹر کرنَیل سِںگھّ اِیسڑُۄ٬ جِسنے 15 اگست 1955 نُۄں بھارت دے اِکّ ٹُکڑے گۄیا٬ دمن٬ دِئۄ (جِس ’تے پُرتگالِییاں دا کبذا سی) دی اذادی لئی آپݨا بلِیدان دِتّا۔ بھائی کانہ سِںگھّ نابھا ولّۄں سمپّادت گُرشبد رتناکر مہان کۄش مُتابک پِںڈّ اِیسڑُۄ کِسے ویلے نابھا رِیاست دا ہِسّا ہۄئِیا کردا سی۔ لُدھِیاݨا ذِلہے دا اِہ پِںڈّ کھنّا تۄں دکھّݨ پُۄرب والے پاسے 12 کِلۄمِیٹر دی دُۄری اُتّے کھنّا ملیرکۄٹلا رۄڈ ’تے ستھِت ہَے۔

شہِید ماسٹر کرنَیل سِںگھّ اِیسڑُۄ دا جنم 1929 نُۄں چکّ نمبّر 50, تہِسِیل سمُںدّری٬ ذِلہا لائِلپُر (ہُݨ پاکِستان) وِکھے باپُۄ سُںدّر سِںگھّ دے گْرہِ وِکھے ماتا ہرنام کَۄر دی کُکھّۄں ہۄئِیا۔ ماسٹر کرنَیل سِںگھّ تِنّ بھَیݨاں اتے دۄںہ بھراواں وِچّۄں سبھ تۄں چھۄٹا سی۔ اُہناں دے پِتا سُںدّر سِںگھّ برتانوی فَۄج وِچّ ستّ رُپئے مہِینا دی تنکھاہ اُتّے نَۄکری کردے سن٬ جِس نال اُنہاں دا گُذارا بڑا مُشکِل نال چلّدا سی۔ پرِوار کۄل ذمِین کافی گھٹّ سی۔ برتانوی سرکار ولّۄں لائِلپُر دے اِلاکِیاں نُۄں اباد کرن لئی اُتھّے پںجّابِییاں نُۄں ذمِیناں الاٹ کِیتِییاں گئیِیاں سن۔ اُسے تہِت کرنَیل سِںگھّ اِیسڑُۄ دی وِدھوا دادی نُۄں اِکّ مُربّا ذمِین مِلی سی۔ کرنَیل سِںگھّ نیں مُڈھلی سِکھِّیا کھُسپُر دے مِشنری سکُۄل تۄں کِیتی٬ جِتھّے اُنہاں دے وڈّے بھرا تکھت سِںگھّ ہَیڈماسٹر لگّے ہۄئے سن۔ پِتا جی چکّ نمبّر 50 وِچّ ہی سرِیر چھڈّ گئے تے دیش دی وںڈّ وکت ماتا ہرنام کَۄر پرِوار سمیت پِںڈّ اِیسڑُۄ آ گئے۔

پاکِستان تۄں آ کے ماسٹر تخت سِںگھّ ذِلہا بۄرڈ ہائی سکُۄل شیرۄں والا وِچّ ہَیڈماسٹر لگّ گئے۔ کرنَیل سِںگھّ وی اُتھّے ہی پڑھن لگّ گِیا۔ سکُۄلی سِکھِّیا ہاسل کردے سمیں کرنَیل سِںگھّ آپݨے بھرا تخت سِںگھّ دِییاں اُردُۄ اتے پںجّابی وِچّ لِکھِییاں نذماں سکُۄل دے ہر سماگم مَۄکے پڑھدا۔ سُبھاء تۄں سُتںتّر ہۄݨ کرکے کرنَیل سِںگھّ آپݨی ماتا کۄل اِیسڑُۄ آ گِیا اتے کھنّے خالسا سکُۄل وِچّ داکھلا لَے لِیا٬ جِتھّے کرنَیل سِںگھّ ہر رۄذ 24 کِلۄمِیٹر آئُݨ جاݨ دا پھاسلا پَیدل تَیء کرکے وی ہمیشا کلاس وِچّۄں مۄہری آئُںدا۔ اُہ سٹُۄڈَیںٹ پھَیڈریشن دا سرگرم مَیمبر بݨ گِیا۔ اِسے دَۄران سرکار ولّۄں پھِیساں وِچّ کِیتے وادھے نُۄں لَے کے وِدِیارتھِییاں ولّۄں سںگھّرش دا بِگل وجاہ دِتّا گِیا۔ کھنّا اِلاکے دے وِدِیارتھِییاں دی کماںڈ کرنَیل سِںگھّ نیں سمبھّالی۔ اِس پِچھّۄں اُنہاں دا رُجھان راجنِیتی ولّ ہۄ گِیا۔ اُہ چھۄٹے مۄٹے سِیاسی جلسِیاں وِچّ بھاگ لَیݨ لگّا۔ پِںڈّ وِچّ سُۄرج ڈُبّݨ پِچھّۄں کرنَیل سِںگھّ پِیپے وجا کے ڈَۄںڈی پِٹّدا تے پِںڈّ واسِییاں نُۄں اِکٹھّے کر لَیںدا۔ اُہ جۄشِیلے بھاشݨ, کوِتاواں اتے گِیت سُݨا کے لۄکاں نُۄں آپݨے کھِیالاں اتے وِچاراں دُیارا جاگْرِت کردا۔ پِںڈّ وِچّ گُرپُرب منائے جاݨ سمیں اُہ دھارمک گِیتاں راہِیں آپݨی ہاذری لوائُںدا۔

اُہ آپݨے نِگھّے سُبھاء اتے کْراںتِیکاری وِچاراں سدکا آپݨے ساتھِییاں وِچّ بڑا ہرمن پِیارا سی۔ جگرائۄں تۄں ادھِیاپک ٹْرینِںگّ کرن اُپرںتّ اُہ کُجھ وکت کھنّے نیڑے پَیںدے پِںڈّ بمبّاں وِچّ ادھِیاپک وی لگّا۔ بتَۄر ادھِیاپک ہُںدِّیاں ماسٹر کرنَیل سِںگھّ اِیسڑُۄ ادھِیاپک یُۄنِیئن وِچّ ودھ چڑھ کے ہِسّا لَیںدا۔ اِکّ وار ٹِیچرذ یُۄنِیئن دی چۄݨ وِچّ ماسٹر کرنَیل سِںگھّ دی گَیہاذری وِچّ ہی اُس نُۄں سکتّر چُݨ لِیا گِیا٬ جۄ ادھِیاپک ورگ وِچّ اُنہاں دی مکبُۄلِیئت دی بات پائُںدا ہَے۔

دیش بھگتی دی اسل چیٹک کرنَیل سِںگھّ نُۄں آپݨے چاچا جواہر سِںگھّ تۄں لگّی٬ جِہڑے پڑھے لِکھے ہۄݨ کرکے پہِلاں گدر لہِر وِچّ ہرکارے دے تَۄر ’تے خُپھِییا سفاں وِچّ کمّ کردے سن۔ بائد وِچّ اُنہاں اکالی لہِر وکت جَیتۄ دے مۄرچے اتے گُرُۄ کے باغ دے مۄرچے سمیں ڈھائی سال کَید کٹّی۔ پھِر کِرتی لہِر وِچّ ودھ چڑھ کے ہِسّا لِیا۔

اِسے دَۄران گۄیا٬ دمن٬ دِئۄ دی سُتںرّتتا سمبّںدھّی دیش دے اِنکلابِییاں نیں سارے سُۄبِیاں دے نَۄجواناں نُۄں ستِّیاگْرہِ (جۄ 15 اگست 1955 والے دِن کِیتا جاݨا سی) وِچّ شامل ہۄݨ دا سدّا دِتّا۔ دیش دے اُکت کُجھ ہِسِّیاں وِچّ اجے وی پُرتگالِییاں دا کبذا سی٬ جِس نُۄں آذاد کروائُݨا ذرُۄری سی۔ پںجّاب تۄں وی اِکّ پارٹی کامریڈ کِشۄری لال دی اگوائی وِچّ ستِّیاگْرہِ وِچّ شامل ہۄݨ لئی روانا ہۄئی۔ کہِںدّے ہن کِہ ماسٹر کرنَیل سِںگھّ نُۄں اِنہاں لۄکاں نیں پارٹی وِچّ شامل ہۄݨ دی آگِیا ناں دِتّی۔ پر جِنہاں دے من وِچّ دیش پِیار دا جذبا ہۄوے٬ اُہ کِتھّے رُکدے ہن۔ کرنَیل سِںگھّ آپݨی گھڑی اتے سائیِکل ویچ کے اتے کُجھ رُپئے پَیسے دۄستاں مِتّراں تۄں اُدھارے پھڑ لُدھِیاݨے تۄں مُمبّئی واستے گڈّی چڑھ گِیا۔ گڈّی چڑھن تۄں پہِلاں کرنَیل سِںگھّ نیں لُدھِیاݨا سٹیشن تۄں اِکّ پتّر آپݨے وڈّے بھرا نُۄں لِکھِیا٬ “مَیں بِناں آگِیا لئے ستِّیاگْرہِ وِچّ شامل ہۄݨ جا رِہا ہاں۔ اِجاذت دے دیݨی۔ کِئُںکِہ مَیں ہُݨ شائِد مُڑ نہِیں سکاںگا۔”

مُمبّئی ریلوے سٹیشن اُتّے 12 اکتُۄبر 1955 نُۄں کرنَیل سِںگھّ پںجّابی ستِیاگْرہِ ٹۄلی وِچّ شامل ہۄ گِیا۔ اِس اُپرںتّ اگلے دِن 13 اگست نُۄں پُۄنا وِکھے دیش دے سارے بھاگاں تۄں آئے ستِّیاگْرِہِییاں نیں آپݨی آپݨی پارٹی دے جھںڈّے گۄیا وِمۄچن سمِتی کۄل جمہاں کروا دِتّے تے راشٹری جھںڈّے لَے لئے۔ ہُݨ راشٹری ستِّیاگْرہِ جتھے دی کماںڈ اِکّ بںگّالی کامریڈ چیتنا دے ہوالے کر دِتّی گئی۔ جِویں وی ہۄ سکِیا سارے اںدّۄلنکاری 15 اگست 1955 نُۄں سویر ہۄݨ تک گۄیا دی سرہدّ تۄں پہِلاں٬ ادھّا کِلۄمِیٹر دی دُۄری ’تے اِکٹھّے ہۄ گئے۔ لِیڈر دے ہُکم مُتابک چار چار دِییاں ٹۄلِییاں بݨائیِیاں٬ کتاربںدّی کِیتی۔ گۄیا دی دھرتی اُتّے پَیر رکھّݨ تۄں پہِلاں گِیت گائے گئے تے بھںگّڑے پائے گئے٬ اگوائی کرنَیل سِںگھّ نیں کھُد کِیتی۔ کَۄمی جھںڈّا لہِرائِیا گِیا۔ سارِیاں نیں کَۄمی ترانا گا کے راشٹری جھںڈّے نُۄں سلامی دِتّی۔ اِس پِچھّۄں پُرتگالِییاں ولّۄں دِتّی چِتاوݨی دی پرواہ ناں کردِیاں گۄیا دی سرہدّ اںدّر چار چار دِییاں ٹُکڑِییاں وِچّ نائرے ماردے داکھل ہۄݨ لگّے۔ سامراجی سِپاہِییاں نیں گۄلِییاں دی پہِلی بُچھاڑ درختاں ولّ کِیتی۔ جدۄں سِدھّی گۄلاباری ہۄئی تاں کُجھ گۄلِییاں کامریڈ چیتنا نُۄں لگِّییاں۔ ذکھمی چیتنا کۄلۄں جھںڈّا ڈِگݨ ہی لگّا سی کِہ ستّوِیں٬ اٹھّوِیں کتار وِچّۄں کرنَیل سِںگھّ اِکّ دم تیذی نال اگّے ودھِیا تے راشٹری جھںڈّا پھڑ لِیا۔ بسّ پھِر کی سی! دۄ گۄلِییاں سِدھِّییاں کرنَیل سِںگھّ دی چھاتی وِچّ وجِّییاں۔ اُہ بۄلے سۄ نِہال تے اِنکلاب ذِںدّاباد! دے نائرے ماردا ہۄئِیا گۄیا دے اِس کھِتّے لئی آپݨی کُربانی دے گِیا اتے پِںڈّ اِیسڑُۄ (پںجّاب) بھارت دے لۄکاں دا مارگ درشک بݨ گِیا۔

گۄیا دے سارے شہِیداں دا سسکار پُۄنا وِکھے ہی کِیتا گِیا۔ اُہناں دی شہِیدی تۄں 6 ورہے مگرۄں 1961 وِچّ گۄیا آذاد ہۄئِیا۔ گۄیا دے پِتّرا دیوی دے سکُۄل وِچّ شہِید ماسٹر کرنَیل سِںگھّ دا بُتّ لائِیا گِیا۔ پِںڈّ اِیسڑُۄ دا کۄئی وی وسنِیک گۄیا وِچّ سٹیٹ گَیسٹ ہُںدّا ہَے۔

شہِید ماسٹر کرنَیل سِںگھّ اِیسڑُۄ دی شہادت نُۄں چیتے کردِیاں ہر ورہے 15 اگست والے دِن اُنہاں دے جدّی پِںڈّ اِیسڑُۄ (کھنّا) وِکھے اِکّ بھاری میلا بھردا ہَے٬ جِتھّے اِس دِن پںجّاب دِییاں سارِییاں سِیاسی پارٹِییاں ولّۄں وڈِّییاں وڈِّییاں سِیاسی کانپھرںسّاں کرکے شہِید ماسٹر کرنَیل سِںگھّ اِیسڑُۄ نُۄں شردھاںجلی بھیںٹ کِیتی جاںدی ہَے۔ اِس تۄں اِلاوا شہِید کرنَیل سِںگھّ دی یاد وِچّ اِکّ ٹُۄرنامَیںٹ وی کروائِیا جاںدا ہَے۔

دیش اتے کَۄم دا نِرماتا منّے جاݨ والے شہِید ماسٹر کرنَیل سِںگھّ اِیسڑُۄ دے ناںء اُتّے کھنّا وِکھے اِکّ بذار دا نام کرنَیل سِںگھّ رۄڈ ہَے۔ اِس تۄں بِناں پِںڈّ اِیسڑُۄ وِکھے شہِید ماسٹر کرنَیل سِںگھّ سِینِیئر سَیکںڈّری سکُۄل بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ پر اِس تۄں اِلاوا اُنہاں دی یاد وِچّ ہۄر کۄئی وڈّی یادگار نہِیں ہَے۔ شہِید ماسٹر کرنَیل سِںگھّ اِیسڑُۄ ماسٹر ورگ دا ماݨ ہَے۔ سۄ لۄڑ ہَے پںجّاب دے اِس مہان سپُۄت دی کُربانی نُۄں ہۄر اُبھارن لئی سُۄبا سرکار ولّۄں 5 ستمبّر نُۄں ادھِیاپک دِوس اُتّے دِتّے جاݨ والے سٹیٹ اوارڈ دا ناںء ’شہِید ماسٹر کرنَیل سِںگھّ اِیسڑُۄ اوارڈ‘ رکھِّیا جاوے۔ اِس نال سرکاری خذانے اُتّے کۄئی آرتھِک بۄجھ وی نہِیں پویگا۔ پںجّاب دے مُکھّ مںتّری ولّۄں اِہۄ گۄیا دے مہان شہِید ماسٹر کرنَیل سِںگھّ نُۄں سچّی شردھاںجلی ہۄویگی۔