سال 1982 وِچّ مَیں تھاپر پَۄلِیٹَیکنِک وِچّۄں سِول اِںجنِیئرِںگّ دا ڈِپلۄما مُکمّل کِیتا ہی سی کِہ ہتھّۄ-ہتھّ کۄیاپریٹِو دے مہِکمے وِچّ نَۄکری مِل گئی۔ چںڈِّیگڑھ وِچّ ٹرینِںگّ چلّ رہی سی پر اجے رِہائِش پاسی رۄڈ دے مۄدی مںدّر دے نذدِیک ہی سی۔ پںجّاب سٹیٹ کۄیاپریٹِو بَیںک نُۄں پںجّاب سرکار راہِیں سںسّار بَیںک تۄں پِںڈّاں دِییاں کۄیاپریٹِو سُسائِٹِییاں واستے کھاد٬ بِیج اتے کھیتی نال سمبّںدھّت ہۄر ساذۄ سامان رکھّݨ لئی سارے پںجّاب وِچّ لۄڑ انُسار اِکّ سَۄ مَیٹرِک تۄں پںجّ سَۄ مَیٹرِک ٹن (100 MT-500 MT) دے گُدام بݨائُݨ لئی کرذا مِلِیا سی۔ اُس ترہاں تاں اُساری دا کمّ مارکپھَیڈ اتے پںچّائِتی راج دے سِول اِںجنِیئرِںگّ اُساری وِبھاگ کۄل سی پر سٹیٹ کۄیاپریٹِو بَیںک نیں اُساری دی گُݨوتّا بݨائی رکھّݨ لئی آپݨا اِکّ نِگرانی تکنِیکی وِںگّ بݨائُݨ دا نِرݨا کِیتا۔ اِسدا مُکھی اِکّ نِگران اِںجنِیئر نُۄں بݨائِیا گِیا جۄ لۄک نِرماݨ وِبھاگ (PWD (B&R)) وِچّۄں ڈَیپُۄٹیشن ’تے سی جِسدے ادھِین اِکّ کارکجکاری اِںجنِیئر اَیکسِیئن اتے ستّ نویں-نویلے جُۄنِیئر اِںجنِیئر بھرتی کِیتے سن۔

مَیں اُنہِیں دِنِیں آپݨے ادھِیاپک پْرۄپھَیسر میہر چںدّ بھاردواج دے چںگّے پْربھاو ہیٹھ سی جۄ اِکّ وِدوان وجۄں آپݨی پچھاݨ بݨا چُکّے سن۔ بائد وِچّ اُہ دھرم یُدھّ مۄرچے دے ڈِکٹیٹر سںتّ لَۄںگۄوال دے سلاہکار بݨے اتے انںدّپُر دے متے نُۄں سَۄکھی بھاشا وِچّ پُنر لیکھݨ (RE-WRITE) راہِیں پھَیڈرل ڈھاںچے دی مںگّ دسّدِیاں انںدّپُر دا متا بنام راجاں نُۄں ودھّ ادھِکار دے سِرلیکھ ہیٹھ لِکھِیا سی۔ اُہ سُرجِیت سِںگھّ برنالا دی منِسٹری دے سمیں وِچّ کھادی اتے گرام اُدیۄگ دے چیئرمَین وی رہے سن۔ اُہناں نال میرا رِشتا دۄستی والا بݨ چُکّا سی۔ اِس رِشتے دی بدَۄلت مَیں اُہناں نال ساہِتک اتے راجنِیتِک سرگرمِییاں وِچّ ودھ چڑھ کے ہِسّا لَیݨ لگّ پِیا سی۔ اُس سمیں چھۄٹی اتے سِکھّݨ دی اُمرے مَینُۄں کئی وڈّے کدّ دے نیتاواں نال مِلݨ دے وی مَۄکے مِلدے رہے۔ اِسے ترہاں ہی مَیں جمہُۄری ادھِکار سبھا پٹِیالا دا سرگرم مَیمبر بݨِیا جِس وِچّ اُس سمیں وڈّے ناںء والے بہُت سارے وِدوان بُدھِّیجِیوی لۄک شامل سن؛ جِنّہاں وِچّ پْرسِدھّ ارتھ شاستری ڈاکٹر سُچّا سِںگھّ گِلّ٬ سورگی ڈاکٹر امر سِںگھّ اذاد٬ ڈاکٹر پِیارے لال گرگ کھُد پْرۄپھَیسر بھاردواج شامل سن۔ اِس سںسّتھا دی اگوائی پْرۄپھَیسر جگمۄہن سِںگھّ٬ جۄ شہِید بھگت سِںگھّ دے بھاݨجے اتے بِیبی امر کَۄر دے سپُتّر ہن کردے سن۔ اِنہاں وِچّۄں ودھیرے کھبِّییاں پارٹِییاں دی لۄک پکھّی سِیاست نال جُڑے ہۄئے سن۔

اُس اُمر وِچّ ہر اِکّ دا کُجھ کرن دا جذبا ٹھاٹھاں ماردا ہُںدّا ہَے اتے اُس ترہاں وی میرے پِںڈّ دے بہُتے میری اُمر دے نَۄجوان اُس سمیں بلدیو مان دی اگوائی والے نکسلی گرُپّ نال جُڑے ہۄئے سن اتے نَۄجوان بھارت سبھا وِچّ سرگرم سن۔ پٹِیالا وِچّ وی اُس سمیں لہِر دا بۄلبالا سی جِتھّے اِکبال گجّݨ, پںجّابی یُۄنِیورِسٹی وِچّ جگتار (ناگا رَیڈی گرُپّ) پْرۄپھَیسر باوا سِںگھّ (جۄ بائد وِچّ گھٹّ گِݨتی کمِشن وِچّ رہے) درشنپال٬ جۄ ہُݨ کْراںتِیکاری کِسان سبھا پںجّاب اتے جگمۄہݨ بھارتی کِسان یُۄنِیئن ایکتا ڈکَۄںدا نال کُجھ میلجۄل ہۄئِیا اتے سی پی آئی اَیمّ دے کُجھ ورکر مِلدے رہے۔ اِس ترہاں سُبھاوِک ہی میرا جھُکا وی اِس راجنِیتی ولّ ہۄ گِیا سی۔ میرا اِکّ گُۄڑھا مِتّر گۄبِںدّر مۄہی وی سی جۄ کِسے سمیں امۄلک ہُراں دے دھڑے نال رِہا سی۔ اُسدا پِںڈّ کۄرجِیوالا ہَے٬ جۄ سںجّۄگوسّ ڈاکٹر درشنپال دا وی پِںڈّ وی سی۔ گۄبِںدّر مۄہی دی دادی بِیبی رجِںدّر کَۄر بھٹھّل دی بھُۄیا سی سۄ اِس ناتے بِیبی اُہناں دی بھُۄیا لگدی سی۔ مۄدی مںدّر نال لگدے کمرے وِچّ اُہ میرا رُۄم-میٹ (کمرے دا ساتھی) وی سی۔ گۄبِںدّر مۄہی بِجلی بۄرڈ وِچّ کمّ کردا سی۔ اُہ بِجلی بۄرڈ دی والِیوال ٹِیم دا چںگّا کھِڈاری ہۄݨ دے نال نال بِجلی بۄرڈ دی بھںگّڑے دی ٹِیم دا وی اُگھّا مَیمبر سی اتے چںگّی آواذ دا مالک ہۄݨ کارن بۄلِییاں پائُݨ اتے گِیت سںگِّیت دا وی رسِییا سی۔ اِنے سارے گُݨاں دے نال نال اگاںہودھُۄ وِچاراں دا دھارنی ہۄݨ کارن بِجلی بۄرڈ منِسٹِیرِیئل یُۄنِیئن (کلرکاں دی جتھیبںدّی) دا آگُۄ وی سی۔ کامریڈاں دے نِکّے مۄٹے وِواد نِپٹائُݨ لئی اتے ہۄر سرگرمِییاں لئی ساڈا کمرا ساںجھی ڈھُکوِیں تھاں سی۔ اُہ مذاک وِچّ مَینُۄں آپݨے نال جۄڑ کے دۄ مَیمبری ہائی پاور کمیٹی دا ناں دِںدّا سی۔

جِویں مَیں اُپّر ورݨن کِیتا ہَے کِہ میری نوِیں نوِیں نَۄکری لگّی سی اتے ہالے ٹرینِںگّ ہی چلّ رہی سی؛ مَیں سنِچّروار اتے اَیتوار دی چھُٹّی ہۄݨ کارن ہپھتے بائد شُکّروار شام نُۄں پٹِیالا آپݨے کمرے وِچّ پہُںچِّیا سی۔ اُس سمیں مۄبائِل فۄن اجے آئے نہِیں سن٬ سۄ ساڈا آپس وِچّ سمپّرک ناں ہۄ سکِیا۔ پْرۄپھَیسر بھاردواج نذدِیک ہی پںجّابی باگ وِچّ 154 نمبّر گھر وِچّ رہِںدّے سن۔ اُہناں نُۄں میرے آئُݨ دی کھبر مِلی تاں اُہ آپݨی٬ پتنی بھَیݨ جی سلۄچنا نال سَیر کردے ہۄئے مَینُۄں مِلݨ لئی آ گئے۔ اسِیں گلّامباتاں وِچّ رُجھّ گئے۔ گلّاں کردِیاں کاپھی رات بِیت چُکّی سی۔ کۄئی گِیاراں وجے دا سماں ہۄویگا کِہ اچانک پُلِیس دا ریڈ ہۄ گِیا۔ 6-7 پُلِیس دے سِپاہی اتے اِکّ تھاݨیدار ساڈے اُہ گھر وِچّ آݨ وڑے اتے میرے رُۄم-میٹ گۄبِںدّر مۄہی بارے پُچھّگِچھّ کرن لگّے۔ چںگّا اِہ ہۄئِیا کِہ پْرۄپھَیسر بھاردواج اتے اُہناں دی پتنی مَۄجُۄد سن اتے پُلِس دے تیور کُجھ نرم رہے۔ سانُۄں اُس سمیں ہی پُلِس کۄلۄں پتا لگّا کِہ بِجلی بۄرڈ دی یُۄنِیئن دی چۄݨ ہۄ رہی ہَے اتے گۄبِںدّر مۄہی دی دھِر ولّۄں وِرۄدھی دھِر نال کۄئی پںگّا (جھگڑا) ہۄئِیا ہَے اتے پُلِس اُسدی تلاش وِچّ آئی ہَے۔ اِس تۄں پہِلاں مَیں اتے پْرۄپھَیسر ساہِب اِس گھٹنا بارے کُجھ وی نہِیں سی جاݨدے۔ پْرۄپھَیسر دے یکِین دِوائُݨ اُتّے کِہ اسِیں گۄبِںدّر مۄہی نُۄں کلّہ پُلِس سٹیشن پیش کر دیواںگے٬ پُلِیس والے واپس چلے گئے اتے اسِیں سُکھ دا ساہ لِیا۔ پر گلّ اِتھّے ہی نہِیں سی مُکّی٬ مَیں آپݨے مِتّر پْرۄپھَیسر جۄڑے نُۄں رُکھست کرن لئی باہر آئِیا سی کِہ اِنے نُۄں پُلِس والے پھِر آ گئے اتے اُہ مَینُۄں نال لَے کے جاݨ دی ذِد کرن لگّے۔ درئسل گۄبِںدّر دی وِرۄدھی دھِر دا سِیاسی ذۄر لگّا ہۄئِیا سی کِئُںکِہ اُسدے مُکابلے وِچّ کھڑھا سُرِںدّر سِںگھّ والِییاں اکالی دل دے سابکا مَیمبر پارلِیمَیںٹ چرنجِیت سِںگھّ والِییاں دا چھۄٹا بھرا سی۔ دُۄسرا٬ پُلِس والے شرابی ہالت وِچّ سن۔ سۄ ساڈی پُلِس والِیاں نال بہِس شُرُۄ ہۄ گئی۔ جِس کمرے وِچّ بہِسا-بہِسی چلّ رہی سی٬ اُسدی دِیوار ’تے مارکس٬ لَینِن اتے شہِید بھگت سِںگھّ دی تسوِیر وی اسِیں لگا رکھّی سی۔ ٹھاݨیدار مَینُۄں کہِݨ لگّا٬ اِہ کَۄݨ ہن؟ اتے تیرے کی لگدے ہن؟ پْرۄپھَیسر بھاردواج٬ جۄ میری ترپھداری کر رہے سن نیں اُلٹا ٹھاݨیدار نُۄں پُچھِّیا کِہ تُۄں کِنہاں دا مُںڈّا ہَیں؟ اُسنے رۄہب نال کِہا کِہ جٹّ ہاں۔ پْرۄپھَیسر بھاردواذ نیں کِہا کِہ پھِر تاں تُۄں اِنہاں سارِیاں نُۄں جاݨدا ہی ہۄویںگا۔ پر اِکّ پُلِیس دی وردی دا رۄہب اتے دبدبا٬ دُۄسرا شراب دا سرُۄر اتے اُپّر تۄں سِیاسی شہِ٬ ساڈی کۄئی دلِیل کمّ ناں آئی اتے آکھر نُۄں مَیں پُلِس نال جاݨ لئی تِیار ہۄ گِیا جاں مجبُۄر ہۄ گِیا۔ اُہ مَینُۄں مۄٹر سائِکل دے وِچکار بِٹھاء کے مُلذم بݨا کے سِول لائیِن پُلِیس سٹیشن لَے گئے۔

پُلِیس ٹھاݨے وِچّ اُس رات ہۄر وی میری اُمر دے 8-10 لڑکے پھڑ لِیاںدے ہۄئے سن اتے سارے ہی وراںڈے وِچّ بِٹھائے ہۄئے سن۔ اُہناں کۄلۄں پتا لگّا کِہ اُہ مۄدی کالج دے وِدِیارتھی ہن اتے مُںڈِّیاں دا کۄئی آپسی جھگڑا ہۄئِیا ہَے۔ پر مَینُۄں اُمِید سی کِہ میرے پِچھّے پْرۄپھَیسر بھاردواج کُجھ ہۄر سجّݨاں نُۄں نال لَے کے پہُںچّݨگے اتے میری جان کھلاسی ہۄ جاویگی۔ مَیں باکی بچی ساری رات اِس اُمِید وِچّ جاگدا ہی رِہا٬ پر اجِہا کُجھ وی ناں واپرِیا۔ پْرۄپھَیسر ساہِب گھر جا کے سَۄں گئے کِہ ہُݨ سویرے ویکھاںگے۔ پر اِکّ ہۄر ورتارا اِہ ہۄئِیا کِہ پُلِیس پارٹی نال گِیا اِکّ ہَۄلدار میرے ’تے مِہربان ہۄ گِیا کِئُںکِہ پْرۄپھَیسر بھاردواج نال ہۄئے بہِس-مُباہِسے وِچّ اُہ جاݨ گِیا سی کِہ میرا کۄئی کسُۄر نہِیں اتے مَیں تھاپر دا پڑھِیا اتے ٹھِیکٹھاک نَۄکری ’تے ہاں۔ اُہ مَینُۄں وراںڈے وِچّۄں بُلا کے نال لگدی آپݨی بَیرک وِچّ لَے گِیا٬ جِتھّے پُلِس مُلاذماں دے ارام کرن لئی بِسترے لگّے ہۄئے سن۔ اُسنے مَینُۄں آپݨا بِستر دے دِتّا اتے آپ کِسے ہۄر مںجّے ’تے جا پِیا۔ اُس ہَۄلدار دا وتِیرا بہُت ہی گَیر مامُۄلی اتے سدبھاونا والا سی٬ جِسدی سمبھّاونا اتے اُمِید پُلِیس دے کِردار تۄں بِلکُل ہی وکھّری کِسم دی سی۔ اُسنے سویرے سوکھتے مَینُۄں تَۄلِییا اتے سابݨ وی دے دِتّا اتے بَیرک دے گُسلکھانے وِچّ جا کے نہائُݨ دی سُوِدھا وی دِتّی۔ جدۄں مَیں باتھرُۄم وِچّ نہا رِہا سی تاں پہِرے دی ڈِئۄُٹی والا سںتّری باہر چِیکدا ہۄئِیا گالہ کڈھّ کے بۄلِیا باہر آ٬ تَینُۄں دسّداں پتا! دینا تَینُۄں لُۄݨ! اِہ تھاݨا ہَے تُۄں نانکے نہِیں آئِیا ہۄئِیا کِہ مذے نال نہائُݨ لگّ پِیا ہَیں۔ دِیالُۄ ہَۄلدار نیں اُس نُۄں شاںت کِیتا اتے آپݨی ذِمّیواری لئی۔ اِسدا اسر اِہ ذرُۄر ہۄئِیا کِہ ہُݨ مَینُۄں بَیرک وِچّ جاݨ تۄں رۄک دِتّا گِیا اتے ٹھاݨے دے اہاتے وِچّ باکی لڑکِیاں دے نال بَیٹھݨ لئی بھیج دِتّا۔

تھۄڑھی دیر بائد ہِلجُل شُرُۄ ہۄ گئی اتے سانُۄں سارِیاں نُۄں وِہڑے وِچّ اِکّ کتار وِچّ کھڑھا کر لِیا گِیا۔ وڈّا تھاݨیدار اَیسّ اَیچّ اۄ آ گِیا سی٬ جۄ سپھَید داہڑی والا رۄہبدار آدمی لگدا سی۔ جے مَیں بھُلّدا نہِیں تاں اُسدا ناںء سُکھدیو سِںگھّ سی۔ اُہ دۄ سِپاہِییاں نُۄں نال نال لَے کے اِکّ سِرے تۄں سبھ نُۄں دۄ دۄ تھپّڑ رسِید کردا میرے تِیک پہُںچّ گِیا۔ اُسنے سِپاہی نُۄں پُچھِّیا اِس نُۄں کِس کیس وِچّ لِیاںدا گِیا ہَے؟ تاں سِپاہی نیں فَۄرن کِہا کِہ کُڑِییاں نُۄں چھیڑن دے کیس وِچّ! اِہ میرے لئی ہۄر وی ذِلّت اتے نمۄشی دا ماملا سی۔ مَیں اِس بارے کُجھ بۄلدا٬ اِس تۄں پہِلاں ہی اَیسّ اَیچّ اۄ نیں میرے مُۄںہ ’تے اِنا ذۄردار تھپّڑ جڑھِیا کِہ مَینُۄں بھمبّرتارے نذر آئُݨ لگّے۔ میری پگڑی سِرۄں لہِ کے ہیٹھاں ڈِگ پئی۔ مَیں جھُۄٹھے اِلذام دی نمۄشی اتے جڑے گئے تھپّڑ دی پِیڑ وِچّ کُرلا اُٹھِّیا۔ پگّ ہیٹھاں تۄں چُکّی تے ساہمݨے دیکھِیا٬ پْرۄپھَیسر بھاردواج ناشتے دا ٹِپھن (ڈبّا) پھڑی کھڑھے سن۔ پر مَینُۄں ناشتا کِتھّۄں سُجھّݨا سی؟ دُۄسرا٬ پْرۄپھَیسر نیں تھپّڑ والا دْرِش وی دیکھ لِیا سی۔ اُپّرۄں مَینُۄں پْرۄپھَیسر ’تے گُسّا کِہ اُہ گھر جا کے کِئۄں سَۄں گِیا؟ اُس نُۄں رات نُۄں ہی میری کھلاسی دے یتن کرنے چاہِیدے سن۔ مَیں سۄچدا سی کِہ پْرۄپھَیسر ہۄر ساتھِییاں نُۄں اِکٹھّے کرکے میرے پِچھّے آویگا۔ اُہ کامریڈ بلوںتّ سِںگھّ راجپُرا اَیمّ اَیلّ اے (MLA) نُۄں جاݨدا سی٬ گھٹّۄ گھٹّ اُس کۄلۄں فۄن کروائیگا پر اُسنے اِس نُۄں ہلکے وِچّ لِیا سی٬ جِس کرکے مَینُۄں اِہ ذِلّت جھلّݨی پئی سی۔ اُہ جلدی نال وڈّے تھاݨیدار دے پِچھّے اُسدے کمرے وِچّ جا کے میری شاہدی بھردا ہۄئِیا سِفارش کر رِہا سی۔ اِنے نُۄں اِکّ سِپاہی مَینُۄں بُلائُݨ آ گِیا کِہ تَینُۄں اَیسّ اَیچّ اۄ ساہمݨے پیش کرنا ہَے۔ اجِہے ہالات وِچّ لگدا ہُںدّا ہَے کِہ تُسِیں کۄئی اِذّتدار شہِری ناں ہۄ کے اِکّ دۄشی مُجرم ہۄ۔ اجے مَینُۄں لَے کے سِپاہی اَیسّ اَیچّ اۄ دے کمرے وِچّ پہُںچِّیا ہی سی کِہ پھِر ہلچل ہۄئی۔ باہر اِکّ جِیپ آݨ کھڑھی ہۄئی٬ جِسدے مۄہرے دی سِیٹ ’تے ڈِپٹی (ڈی اَیسّ پی) دی وردی والا اپھسر سی اتے پِچھلے پاسِئۄں گۄبِںدّر مۄہی نِکلِیا۔ مَینُۄں اِئۄں پْرتِیت ہۄئِیا کِہ پُلِیس گۄبِںدّر نُۄں وی پھڑ لِیائی ہَے اتے مَیں ڈرِیا ہۄئِیا سی کِہ اِہ کۄئی وی نجائِذ ناںء لَے کے پرچا پا دیݨگے۔ کُڑِییاں چھیڑن والے جھُۄٹھے اِلذام دا مَیں ہُݨے ہی ساہمݨا کرکے ہٹِیا سی۔ پر گلّ کُجھ ہۄر ہی نِکلی۔ جدۄں سویرے تڑکے کِسے نیں گۄبِںدّر مۄہی نُۄں میرے پھڑے جاݨ دی کھبر دِتّی٬ اُہ بھجّا بھجّا ڈِپٹی لال سِںگھّ کۄل پہُںچِّیا٬ جۄ بِیبی بھٹھّل دا رِشتیدار سی اتے بِیبی نیں ہی اُس نُۄں پٹِیالا لائِیا ہۄئِیا سی۔ اُس نُۄں ساری گلّ دسّی۔ سِول لائیِن تھاݨا وی اُسدے ہی متہِت سی۔ اِکّ مِںٹّ وِچّ ساری تسوِیر بدل گئی۔ اَیسّ اَیچّ اۄ دے ساہمݨے سانُۄں کُرسی ’تے بِٹھائِیا گِیا۔ ڈی اَیسّ پی لال سِںگھّ نیں اَیسّ اَیچّ اۄ نُۄں تاڑنا کردے ہۄئے کِہا کِہ اِنہاں دی اِلَیکشن ہَے اتے اِہۄ جِہا سبھ کُجھ اجِہے ماہَۄل وِچّ ہُںدّا ہَے۔ اجّ تۄں بائد جیکر کۄئی وی گھٹنا ہۄوے٬ اِتھّۄں تِیک کِہ جے کتل وی ہۄ جاوے تاں مَینُۄں پُچھّے بِناں اِنہاں مُںڈِّیاں نُۄں ہتھّ نہِیں لائُݨا۔ پْرۄپھَیسر بھاردواج٬ جِنہاں نیں تھپّڑ والا مںذّر دیکھِیا سی٬ وی شیر بݨ گئے اتے کہِݨ لگّے ساڈے مُںڈّے ’تے جھُۄٹھا اِلذام لا کے کُٹِّیا گِیا ہَے۔ اَیسّ اَیچّ اۄ مُیاپھی مںگّے۔ اَیسّ اَیچّ اۄ مُیاپھی مںگّے نیں غلتی سوِیکار کر لئی اتے اسِیں جیتُۄ اںدّاذ وِچّ ڈی اَیسّ پی دی جِیپ وِچّ بہِ کے تھاݨِئۄں باہر نِکلے۔ گۄبِںدّر مۄہی دی دھِر اُہ اِلَیکشن شانۄ-شۄکت نال جِتّ گئی اتے اُہ لمّا سماں مَینُۄں آپݨی یُۄنِیئن دا پھرِیڈم پھائیِٹر کہِںدّا رِہا۔

* * * * *