مَیں اِکّ سادھارن جِہے کِسانی پرِوار دا جمّ-پلھ ہاں۔ میرا جنم 15 جُۄن 1944 ’چ ذِلہا ہُشِیارپُر دے پِںڈّ ’میگھۄوال گںجِّیاں‘ وِکھے ہۄئِیا۔ ماتا جی دا ناں سردارنی بھاگ کَۄر اتے پِتا جی دا ناں سردار مہِںدّر سِںگھّ ہَے۔ مَیٹْرِک کرکے٬ 1962 ’چ مَیں اِںڈِیئن ایئرپھۄرس وِچّ بھرتی ہۄ گِیا۔ پںدّراں سال دی اُس سروِس تۄں بائد گِیاراں سال بَیںک وِچّ اکائۄُںٹَیںٹ دی نَۄکری نِبھائی۔ بَیںک دی نَۄکری وِچّے چھڈّ 1988 ’چ کَینیڈا آ گِیا۔ کَینیڈا ’چ 20 سال سکِئُرِٹی سُپروائیِذر دی جَۄب کِیتی۔

ساہِتک رُچِییاں ساڈے پرِوار وِچّ چلِییاں آ رہِییاں ہن۔ میرے دادا جی سردار ہرنام سِںگھّ سُۄفی ساہِت دے رسِییا سن۔ اُنہاں دِییاں بُلّے شاہ٬ شاہ ہُسَین٬ سُلتان باہُۄ تے ہۄر کوِییاں دِییاں کِتاباں گھر ’چ پئیِیاں ہُںدِّییاں سن۔ ساہِت پڑھن دی چیٹک مَینُۄں اُنہاں کِتاباں تۄں لگّی۔ پِتا جی دھارمِک کوِتاواں لِکھِیا کردے سن۔ اُنہاں کۄلھ باتاں دا بہُت وڈّا بھںڈّار سی۔ اُنہاں دی بات بہُت لمبّی ہُںدّی سی۔ ادھّی-ادھّی رات لںگھّ جاݨی تاں جا کے کِتے اُنہاں دی بات مُکّدی۔

20 سال دی اُمر وِچّ مَیں اِکّ ناول لِکھِیا پر کلا پکھّ کمذۄر ہۄݨ کرکے چھپوائِیا نہِیں۔ پھِر ایئرپھۄرس دی نَۄکری دے نالھ-نالھ پْرائیِویٹلی پڑھائی شُرُۄ کر لئی۔ اَیپھ.اے٬ بی.اے تۄں پِچھّۄں دۄ اَیم.اے کِیتِییاں٬ اںگّریذی تے پںجّابی۔ پڑھائی پُۄری کرکے 1974 ’چ کہاݨی نالھ ناتا بݨا لِیا۔ بھارت رہِںدِّیاں تِنّ کہاݨی سںگّْرہِ رچے — ’مَینُۄں کی‘ (1981), ’منُکھّ تے منُکھّ‘ (1983) تے ’سمیں دے ہاݨی‘ (1987)۔ اِنہاں سںگّْرِہاں دِییاں کہاݨِییاں کِسانی تے پھَۄجی جِیون نالھ سبںدھّت ہن۔

کَینیڈا آ کے ذِںدّگی سِفر تۄں شُرُۄ کرنی پئی۔ اݨکِیاسِییاں کٹھِنائیِیاں تے دُشوارِییاں نالھ بھِڑدِیاں لِکھݨ-پڑھن دے مُۄڈ ہی کھتم ہۄ گئے۔ پںجّ سال ناں کُجھّ پڑھِیا تے ناں ہی کُجھّ لِکھِیا۔ پر آدت انُسار میری آلۄچناتمک دْرِشٹی کارجشِیل رہی۔ کَینیڈا دے جِیون پاساراں تے ورتارِیاں نُۄں مَیں گہُ نالھ ویکھدا-گھۄکھدا رِہا۔ ذِںدّگی جرا سُکھالھی ہۄئی تاں اںدّرۄں سُکّ چُکّی سِرجݨاتمک ندی مُڑ سجِیو ہۄ گئی۔ پہِلی کہاݨی ’دۄ ٹاپُۄ‘ لِکھی۔ جِس دی ڈھیر چرچا ہۄئی۔ اُس تۄں بائد ہر کہاݨی ’تے بھروِیں چرچا ہُںدّی رہی۔

مَیں دھِیمی چال والھا لیکھک ہاں۔ تھۄڑھا لِکھݨ دا آدی ہاں۔ اہِمِیئت گِݨتی دی تھاں گُݨاں نُۄں دِںدّا ہاں۔

کَینیڈا ’چ ہُݨ تکّ تِنّ کہاݨی سںگّْرہِ لِکھ چُکّا ہاں — ’دۄ ٹاپُۄ‘ (1999), ’ٹاورذ‘ (2005) اتے ’کالھے ورکے‘ (2015)۔ اِنہاں وِچّ پرواسی جِیون دے مسلِیاں٬ سمسِّیاواں تے سماچاراں : کَینیڈا وِچّ پںجّابِییاں دا سںگھّرش٬ سبھِّیاچارک ٹکرائۄ تے رلھیواں٬ پِیڑھی-پاڑا٬ رِشتِیاں دی ٹُٹّ بھجّ٬ اںتّر سبھِّیاچارک تے پارسبھِّیاچارک سرۄکاراں نُۄں کلامئی ڈھںگّ نالھ گلپ ’چ ڈھالھِیا ہَے۔

کُجھّ کہاݨِییاں وِچّ اںتّر راشٹری مسلِیاں تے سرۄکاراں: واتاورݨ دا پردُۄشݨ, پھَیشن دے ناں تے پھَیل رہی نگنتا اتے کام بھڑکاہٹ٬ پُۄںجِیواد دِییاں الامتاں (پدارتھواد٬ کھپتواد٬ مُناپھاخۄری), امرِیکا دِییاں اپھگانِستان اتے اِراک دِییاں جںگّاں تے لگّدے پْرشن چِنّہ اتے گۄرے بستِیوادِییاں ولّۄں کَینیڈا دے نیٹِو لۄکاں نالھ ہۄئے اݨمنُکھّی وِہار٬ نُۄں کلا ’چ گُنّہ کے پیش کِیتا ہَے۔

آپݨے ساہِتک سپھر دے مُڈھلے سالاں ’چ مَیں اِکہِری کہاݨی لِکھدا سی۔ سمیں دے نالھ-نلھ اِکہِرا بِرتاںت بہُ-پرتی٬ لمبّا تے سںگھّݨا ہُںدّا گِیا۔

میرِییاں کہاݨِییاں تے کئی اَیم.پھِل تے پی.اَیچ.ڈی دے تھِیسِس لِکھے جا چُکّے ہن۔ پر وِدّواناں تے کھۄجارتھِییاں دا دھِیان میرِییاں پرواسی جِیون تے وِشوی سرۄکاراں والھِییاں کہاݨِییاں ’تے ہی کیںدرت ہۄݨ کرکے اِںڈِییا ’چ لِکھِییاں کہاݨِییاں اݨگَۄلِییاں رہِ گئیِیاں ہن۔ کھَیر کَینیڈا ’چ رچے تِنّ سںگّْرِہاں نُۄں میری وکھّری تے وِشیش پچھاݨ بݨائی ہَے۔ پاٹھکاں٬ وِدّواناں تے کھۄجارتھِییاں ولّۄں بھرپُۄر ہُںگھّارا مِلِیا ہَے۔

پاکِستان دا نامور ادِیب٬ چِتّرکار تے نِگھّے دِل والھا اِنسان مُہمّد آسِف رذا دۄہاں پںجّاباں دے ادب اتے ادِیباں درمِیان پُلھ دی اہِم بھُۄمِکا نِبھا رِہا اے۔ اِس نیں بھارتی پںجّابی لیکھکاں دِییاں ڈھیر سارِییاں کِتاباں شاہمُکھی ’چ اُلتھائیِیاں ہن۔ اِس وڈمُلّے کارج لئی مُہمّد آسِف رذا پْرشںسّا دا ہکّدار ہَے۔ میرے لئی خُشی تے ماݨ والھی گلّ ہَے کِہ اِس نیں میرِییاں چۄݨوِییاں کہاݨِییاں نُۄں وی شاہمُکھی لِپّی دی نُہار ’چ سجائِیا ہَے۔ مَینُۄں آس ہَے کِہ پاکِستان دے پاٹھک٬ لیکھک تے وِدّوان اِنہاں کہاݨِییاں نُۄں پسںدّ کرنگے۔ مُہمّد آسِف رذا جی دا تہِ دِلۄں دھنّواد۔

ساہِتک سفر

پِچھلے 45 سالاں تۄں اُچّ-مِیاری کہاݨِییاں لِکھݨ وِچّ جُٹِّیا ہۄئِیا ہاں۔ ہُݨ تکّ ہیٹھ لِکھے چھے کہاݨی سںگّْرہِ پںجّابی ماں بۄلی دی جھۄلھی وِچّ پا چُکّا ہاں:

(1) مَینُۄں کی - 1981,

(2) منُکھّ تے منُکھّ - 1983,

(3) سمیں دے ہاݨی - 1987,

(4) دۄ ٹاپُۄ - 1999,

(5) ٹاورذ - 2005.

(6) کالھے ورکے-2015,

(7) میپل دے رںگّ-2011 (سمپّادِت)

کہاݨی سںگّہہِ 'دۄ ٹاپُۄ' آپݨی وِلکھّݨتا سدکا ہِںدّی وِچّ انُواد ہۄئِیا تے پاکِستان وِچ شاہمُکھی اکھّراں وِچ چھاپِیا گِیا۔

'دۄ ٹاپُۄ' کہاݨی سںگّْرہِ پِچھلے سالاں 'چ. گُرُ نانک دیو یُنِیورسِٹی امّْرِتسر٬ پںجّاب یُۄنِیورسِٹی چںڈِّیگہڑ اتے کُرُۄکُشیتر یُۄنِیورسِٹی کُرُۄکشیتر (ہرِیاݨا) دے اَیم. اے پںجّابی دے سِلیبساں وِچّ سی۔ اجّ-کلّہ لولی یُۄنِیورسِٹی جلںدھّر 'چ بی اے دے وِدِیارتھِییاں نُۄں پڑھائِیا جا رِہا ہَے۔

'ٹاورذ' کہاݨی سںگّْرہِ وی٬ کُجھ کُ سال پہِلاں گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی چںڈِّیگڑھ اتے کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسِٹی کُرُۄکُشیتر دے اَیم اے پںجّابی دے سِلیبساں دا ہِسّا سی۔ اجّ کلہ پںجّاب یُۄنِیورسِٹی چںڈِّیگڑھ٬ لولی یُۄنِیورسٹی جلںدھّر اتے کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسِٹی کُرُۄکشیتر دے کالجاں 'چ پںجّابی اَیم اے دے وِدِیاِرتھِییاں نُۄں پڑھائِیا جا رِہا ہَے۔

'کالھے ورکے' کہاݨی سںگّْرہِ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹیاِلا اتے کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسِٹی کُرُۄکشیتر دے اَیم اے پںجّابی دے سلیبساں 'چ پڑھائِیا جا رِہا ہَے۔

بھارتی ساہِت اکادمی دِلّی نیں کہاݨی ’ٹاورذ‘ دا اںگّریذی انُواد کروا کے آپݨے پرچے ’اِںڈِیئن لِٹریچر‘ وِچ چھاپِیا۔ تے اکادمی ولۄں ہی کہاݨی ’ہڑھ‘ ہِںدّی وِچ انُواد کروا کے آپݨے پرچے ’سمکالی بھارتِیء ساہِت‘ وِچ چھاپی گئی۔

'دۄ ٹاپُۄ' سںگّْرہِ دِییاں کہاݨِییاں دے گُݨاں بابت ادھِئَن-وِشلیشݨ کردِیاں پںجّابی ساہِت دے کئی نامور وِدواناں نیں لیکھ لِکھے جۄ کِہ ڈا: گُرمِیت کلّر ماجری نیں 'دۄ ٹاپُۄ دے پرسںگّ وِچّ جرنَیل سِںگھّ دی رچنا دْرِشٹی' ناں دی آلۄچنا- پُستک وِچّ سمپّادِت کِیتے ہن۔

اِسے ترہاں ہی 'ٹاورذ' سںگّْرہِ دِییاں کہاݨِییاں دی وِلکھّݨتا دے پرسںگّ وِچّ کئی اُگھّے وِدواناں نیں لیکھ لِکھے٬ جِنہاں نُۄں کُرُۄکُشیتر یُۄنِیورسِٹی کُرُۄکشیتر دے ڈا: کرمجِیت سِںگھّ اتے ڈا: ہرسِمرن سِںگھّ رںدھّاوا نیں 'ٹاورذ وستُۄ٬ وِدھی اتے دْرِشٹی' ناں دی آلۄچنا-پُستک وِچّ سمپّادِت کِیتا ہَے۔

پںجّابی کہاݨی دے کھیتر وِچ نوِییاں ڈائِمَینشنذ سِرجدے کہاݨی سںگّْرہِ 'کالھے ورکے' دِییاں کہاݨِییاں بارے لِکھے لیکھاں نُۄں ڈا کرمجِیت سِںگھّ (پْرۄپھَیسر تے سابکا مُکھی پںجّابی وِبھاگ کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسِٹی٬ کُرُۄکشیتر) نیں 'وستُۄ٬ بِرتاںت تے سرںچّنا' ناں دی آلۄتنا-پُستک وِچ سمپّادِت کِیتا ہَے۔

پہِلے تِنّ کہاݨی سںگّْرہِ کِسانی اتے پھَۄجی جِیون نالھ سبںدھِّت ہن۔ اِنہاں وِچّ کِساناں اتے پھَۄجِییاں دے دُکھّاں-سُکھّاں٬ مسلِیاں-مسَۄدِیاں اتے ٹُٹّدے-جُڑدے رِشتِیاں نُۄں یتھارتھک تے کلاتمک رُۄپ وِچّ پیش کِیتا گِیا ہَے۔

'دۄ ٹاپُۄ' تے 'ٹاورذ' کہاݨی سںگّْرہِیاں وِچّ کنیڈا وسدے پںجّابِییاں دے سںگھّرش٬ پِیڑھی پاڑا٬ رِشتِیاں دی ٹُٹّ-بھجّ٬ سبھِیاچارک تݨائۄ٬ ٹکرائۄ اتے رلھیویں٬ اںتّر سبھِیاچارک اتے پار سبھِیاچارک سرۄکاراں اتے کنیڈا دے جمّ-پلھ ٹِین ایجراں دِییا سمسِّیاواں دا گلپِیکرݨ کِیتا گِیا ہَے۔

'ٹاورذ' کہاݨی وِچ 9/11 اتے 'برف تے درِیا' کہاݨی وِچ پْردُۄشݨ دے وِشووِیاپی مسلِیاں دی کلامئی پیشکاری ہَے۔

'کالھے ورکے' کتھا سںگّْرہِ دِییاں کہاݨِییاں 'ہڑھ', 'پتِّیاں نالھ ڈھکّے جِسم', 'مُہاذ' اتے 'کالھے ورکے' کہاݨِییاں وِچ گلۄبلی مسلِیاں نُۄں کلاتمِکتا سہِت گلپی بِمبّ وِچ ڈھالھِیا ہَے۔

سنمان

-پںجّابی ستھّ ولۄں پںجّابی بھاشا تے سبھِیاچار وِچ پائے یۄگدان لئی 'وارس شاہ اوارڈ', 2007۔

-پرواسی پںجّابی اوارڈ ٹۄراںٹۄ کنیڈا ولۄ 'بَیسٹ رائیِٹر اوارڈ', 2009.

-'پْرِںسِّیپل سُجان سِںگھّ یادگاری پُرسکار', 2009.

-'اِکبال ارپن مَیمۄرِیئل اوارڈ' کَیلگری کنیڈا٬ 2011.

-'پرواسی شرۄمݨی ساہِتکار پُرسکار', بھاشا وِبھاگ پںجّاب سرکار٬ 2011.

-'اںتّرراشٹری ڈھاہاں ساہِت اوارڈ (25000 ڈالر)' وَینکُۄور٬ کنیڈا-2015 (کہاݨی سںگّْرہِ 'کالھے ورکے' لئی)