جدۄں اسِیں کاںگڑے دے ڈاک بںگّلے تۄں چلّے اجے مُۄںہ جھاکھرا ہی سی۔ سُۄرج بان گںگّا نُۄں پار کرن تۄں پِچھۄں چڑھِیا۔ بان گںگّا تۄں پار کاںگڑے دے کِلہے دا اِک ادُتّی نذارا دِکھائی دیںدا ہَے۔ سڑک بڑی بھِیڑی ہَے تے سپّݨی واںگ ولّ کھاںدی ہۄئی چلی جاںدی ہَے۔ اِتھۄں ریل دی لائیِن وی نذر آئُںدی ہَے تے اسِیں ویکھِیا٬ کُجھ یاتری ریولے سٹیشن تۄں جوالا مُکھی سڑک ولّ تُرے جا رہے سن۔ اخِیر اسِیں راݨی تال پُجّے۔ اِتھے اِک تھاݨا ہَے٬ پہاڑی دے بِلکُل اُتے ڈاک بںگّلا ہَے۔ اِتھۄں دھَۄلِیدھار دا اتِ سُںدّر دْرِش دِکھائی دیںدا ہَے۔

ڈاک بںگّلے دے کۄل اِک ٹِلّے 'تے بابا پھتُّۄ دی سمادھی ہَے۔ بابا پھتُّۄ سۄڈھی گُلاب سِںگھّ دا چیلا سی۔ سۄڈھی گُلاب سِںگھّ نیں بابا پھتُّۄ نُۄں گُرِیائی بخشی سی۔ کِہا جاںدا ہَے بابا پھتُّۄ دی کرامات نال سںسّار چںدّ دا بھرا پھتِہ چںدّ مُڑکے جی پِیا سی۔ بابا پھتُّۄ نُۄں پہاڑی لۄک اجے تک ستِکاردے ہن تے اُہدی سُگںدھّ کھاںدے ہن۔ اِس دی سمادھی اُتے وِساکھی والے دِن میلا لگدا ہَے٬ جِتھۄں دُۄر نیڑِئۄں کئی مُراداں پائُݨ آئُںدے ہن۔ کئی لۄک آپݨِییاں منۄکامناں نُۄں لِکھ کے پیش کردے ہن اتے سُکھاں سُکھدے ہن۔ سمادھی دا پُجاری بابا پھتُّۄ دی سمادھی اُتے پْراپتھنا کردا ہَے۔ جدۄں کِسے دی مُراد پُۄری ہۄ جاںدی ہَے٬ لۄکی چڑھاوا چڑھاݨ لئی آئُںدے ہن۔ کاںگڑا تہِسِیل وِچ لاںج ناں دے پِںڈّ وِچ اِس ترہاں دی اِک ہۄر درگاہ ہَے٬ جِس نُۄں بابا بھُۄپت دے نام نال سمبّںدھِّت کِیتا جاںدا ہَے۔اُتھے وی لۄکِیں اِس ترہاں دِییاں مُراداں لَے کے جاںدے ہن۔ کئی لۄک جِہڑے کچہِرِییاں وِچ مُکدّمِیاں دِییاں فِیساں نہِیں بھر سکدے٬ بابا بھُۄپت دی شرن لَیںدے ہن۔ مذلُۄم تے اناتھ اِس سمادھی 'تے آ کے دُشمݨاں نُۄں کۄسدے ہن۔ جے کدے کِسے اجِہے دُشمن نُۄں کۄئی بِیماری لگے جاں اُس اُپر کۄئی ہۄر مُسِیبت آ جاوے تاں اُہ سۄچدے ہن کِہ اِہ بابا بھُۄپت دے سراپ کرکے ہی ہَے۔ اِسے ڈر دے مارے جاں تے راذِیناماں کر لَیںدے ہن جاں اگلے دا نُکسان بھر دیںدے ہن۔

رات راݨی تال دے بںگّلے وِچ رہِ کے اگلی سویر اسِیں جلاوا مُکھی ولّ تُر پئے۔ راݨی تال تۄں جوالا مُکھی تک سڑک یاترُۄیاں دِییاں وہِیراں کرکے مِٹّی گھٹّے نال لدّی رہِںدّی ہَے۔ اسِیں ویکھِیا٬ بیشُمار یاترُۄ کۄئی پَیدل٬ کۄئی ٹاںگِیاں وِچ٬ اگنی دی دیوی دے مںدّر ولّ جا رہے سن۔ سڑک دے کںڈھّے پہاڑی بچّے یاترُۄیاں تۄں بخشِیش مںگّݨ لئی دۄہاں پاسی تھائۄں تھائۄں آ کھلۄںدے ہن۔کئی یاترُۄیاں دے تاں پِچھے ہی پَے جاںدے ہن تے ’دے جا لالا پَیسا٬ دے جا لالا پَیسا' کردے دُۄر تک پِچھّا کردے ہۄئے اگلے نُۄں اُدۄں ہی چھڈدے ہن جدۄں اُہ پلِئۄں کُجھ ناں کُجھ جھڑ جاوے۔

آخر جوالا مُکھی دا پوِتّر پِںڈّ وِکھائی دیݨ لگ پِیا۔ اِہ پِںڈّ پہاڑی دے اِک پاسے اِک باذ دے آلہݨے واںگ بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ اگنی دی دیوی دے مںدّر دا سُنہِری کلس سفَید رںگّ دے چَۄرس گھراں وِچ وِشیش تَۄر 'تے وِکھائی دے رِہا سی۔ ندَۄݨ جاݨ تۄں پہِلاں اسِیں فَیسلا کِیتا کِہ پہِلے دیوی نُۄں ستِکارِیا جاوے۔ اٹھّ سَۄ سال ہۄئے٬ اِس مںدّر دی تھاں نُۄں اِک بْراہمݨ نیں لبھِّیا سی۔ کِہا جاںدا ہَے کِہ دکھّݨ ولّ دُۄر رہِںدّے اِک بْراہمݨ نُۄں دیوی دا پْرکاش ہۄئِیا تے اُہنے اُس نُۄں آگِیا کِیتی کِہ اُہ کاںگڑے دِییاں پہاڑِییاں وِچ جاوے٬ جِتھے اُس نُۄں جںگّل وِچ اگّ دِییاں لاٹاں جگدِییاں وِکھائی دیݨگِییاں۔ بْراہمݨ آگِیا انُسار اِتھے آئِیا تے اُس نُۄں اِہ پوِتّر استھان لبھّ پِیا۔ اُس نیں اِتھے ہی اِک مںدّر بݨائِیا٬ مںدّر تک پُجّݨ لئی کئی پَۄڑِییاں ہن۔ پَۄڑِییاں دے دۄہاں پاسے دُکاناں ہن٬ جِنہاں وِچ نارِیئل٬ مِٹھائیِیاں٬ دھُۄپاں تے چاںدی دے چھتّر وِکدے ہن۔ اِہ چِیذاں یاترُۄ لۄک خرِید کے چڑھائُںدے ہن تے پُجاری پھیر اِنہاں نُۄں مُڑ دُکانداراں کۄل ویچ دِںدّے ہن۔ تے اِںج اِہ چِیذاں دُکاناں تۄں مںدّر تے مںدّر تۄں دُکاناں وِچ گھُمّدِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ جُیالا مُکھی تے جدۄں کۄئی یاترُۄ پُجدا ہَے٬ اُہنُۄں کئی پاںدھے آ کے گھیر لَیںدے ہن۔ اِہ لۄک اُس دے وڈّے وڈیرِیاں دے٬ جِہڑے کدی اِس مںدّر ولّ آئے سن٬ نام تے پتے دسدے ہن۔ اِہ پاںدھے یاترُۄیاں دے رہِݨ دا تے اُنہاں دی یاترا دا پْربںدھّ وی کردے ہن۔ جوالا مُکھی دے پُجارِییاں نُۄں بھۄجکی کہِںدّے ہن۔ کِئُںکِہ اِنہاں دا وڈّا کمّ دیوی نُۄں بھۄکن کھوائُݨا ہُںدّا ہَے٬ جِس دا ارتھ آپݨا پیٹ بھرنا ہُںدّا ہَے۔ جِنہاں یاترُۄیاں دی کۄئی مُراد پُۄری ہُںدّی ہَے٬ اُہ دیوی دی سیوا وِچ چاںدی دی اِک نِکّی جِہی چھتّری شُکرانے وجۄں پیش کردے ہن۔

باذار یاترُۄیاں نال بھرِیا ہۄئِیا سی٬ اسِیں پںجّاب تے اُتّر پْردیش دِییاں کئی تھاواں تۄں آئے مرداں اَۄرتاں نال کھہِںدّے بڑی مُشکل نال دیوی دے مںدّر پُجے۔ باہر دے درواذے 'تے اسِیں آپݨے جۄڑے لاہ کے مںدّر وِچ نںگّے پَیر پْرویش کِیتا۔ یاترُۄ لۄک دیوی نُۄں پَیسے چڑھئُںدے ہن۔ کئی شردھالُۄ ہلوا پتھّر دِییاں مُۄرتِییاں دے مُۄںہ وِچ جا رکھدے ہن۔ سںگّمرمر دا فرش تِلکݨا جِہا ہۄئِیا پئِیا سی تے بڑی گلہِیان آئُںدی سی۔

سبھ تۄں وڈے مںدّر دے کلش سُنہِری ہن٬ جِہڑے ڈُبدے سُۄرج دی رَۄشنی وِچ چمک رہے سن۔ مںدّر دے اںدّر پہاڑِییاں وِچۄں گَیس نِکل رہی ہَے٬ جِس نُۄں پُجاری تِیلی نال جلا دیںدے ہن تے اِس ترہاں پَیدا ہۄئی نِیلی لاٹاں دے نال دھماکے یاترُۄیاں نُۄں ہَیران کر دِںدّے ہن۔ اُتے کرکے ہۄر کئی چھۄٹے مںدّر ہن٬ جِنہاں وِچ بھگوے کپڑِیاں وِچ جٹاں والے سادھُۄ بَیٹھے نذر آئُںدے ہن۔ جوالامُکھی دے کۄل چھے چشمے ہن٬ جِنہاں وِچ لُۄݨ تے پۄٹاشِیئم آئیِئُڈائیِڈ دی شکل وِچ آئیِئۄڈِین مِلدی ہَے ۔

کِہا جاںدا ہَے٬ جوالامُکھی جلںدھّر ناں دے دانو دا مُۄںہ ہَے۔ کتھا اِںج ہَے کِہ جلںدھّر دانو نُۄں شِوجی مہاراج نیں اِک پہاڑ سُٹ کے کُچل دِتا۔ جوالامُکھی اُس دانو دا مُۄںہ ہَے۔ اُس دی پِٹھّ دُیابے دا اُتلا ہِسّا ہَے٬ جِس نُۄں اجّکلّہ جلںدھّر کہِںدّے ہن۔ اِس اِلاکے وِچ کئی مشہُۄر مںدّر ہن۔ بَیجناتھ وِچ شِو دا مںدّر تے جُرںگّل وِچ نںدّی کیسر دا مںدّر٬ جِہڑا ڈہاڈ دے سُںدّر بںگّلے دے ساہمݨے ہَے۔ اِس دانو دے پَیر مُلتان تکّ پھَیل ہۄئے ہن۔ جلںدھّر دی کتھا اِک ترہاں کاںگڑے دی وادی دے پہاڑاں دا مائِئۄُسِین سمُںدّر وِچۄں اُبھرنا وی درشاںدی ہَے۔ اِس اِک ساگر دی باںہ اجّکلہ دے ارب ساگر وِچۄں ہُشِیار پُر دے شِوالک دے پہاڑاں تکّ پھَیلی ہۄئی سی۔ شِو مہاراج دا ساگر دے بیٹے جلںدھّر نُۄں ہرائُݨا اِک ترہاں نال سمُںدّر دا پرہے ہٹݨا تے اُس وِچۄں پہاڑاں دے نِکل آئُݨ دا اِک چِنّہ ملُۄم ہُںدّا ہَے۔

اِس مںدّر وِچ کئی مشہُۄر ہستِییاں آئیِیاں۔ اِنہاں وِچۄں اِک اکبر بادشاہ وی سی۔اجے وی پُجاری لۄک اِک کُۄلہ ولّ اِشارا کردے ہن٬ جِہڑی اُتے کرکے کِسے چشمے وِچۄں نِکلدی ہَے تے کہِںدّے ہن کِہ اکبر بادشاہ نیں اِہ کُۄلہ اگنی بُجھاݨ لئی بݨوائی سی۔ پر اُس نُۄں اِس وِچ کامیابی ناں ہۄئی تے جۄتاں اُںج دِییاں اُںج جاگدِییاں رہِییاں۔ اِہ ویکھ کے اکبر بادشاہ دیوی دا اُپاشک بݨ گِیا تے اُس نیں اِک سۄنے دا چھتر دیوی دی سیوا وِچ چڑھائِیا۔ کِہا جاںدا ہَے جدۄں اکبر بادشاہ نیں آپݨے کِیمتی چڑھاوے ولّ ہںکّار بھرِییاں نذراں نال ویکھِیا تاں سۄنے دا اُہ چھتر تامبے دا بݨ گِیا۔ اِس ترہاں انیکاں کہاݨِییاں ہر اِک مںدّر نال سمبّںدھِّت ہن تے اِنہاں نال ہی دھارمِک لۄک آپݨے دھرم دی وڈِتݨ ذاہر کردے ہن۔

مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ اِس مںدّر وِچ 1809 وِچ آئِیا۔ سںسّار چںدّ دے کہِݨ 'تے مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ نیں گۄرکھِیاں نُۄں ہرائِیا تے اُنہاں نُۄں ستلُج دے پار دھکّ دِتا۔ سںسّار چںدّ رݨجِیت سِںگھّ نُۄں جوالا مُکھی وِچ مِلِیا تے اِس پوِتر استھان 'تے اِکرارناما تے مۄہراں لائیِیاں گئیِیاں۔ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ نیں کاںگڑے دے کِلہے نُۄں آپݨے کبذے وِچ لَے لِیا۔ تے لاگلے پِںڈّاں دی سںسّار چںدّ نُۄں اِک جاگِیر دے دِتّی گئی۔ افگاناں نُۄں ہرا کے رݨجِیت سِںگھّ جدۄں مُڑِیا اُس نیں شُکرانے وجۄں دیوی دے مںدّر 'تے چھتّ نُۄں سۄنے دا پتّرا چڑھوائِیا٬ تے غرِیب گُربِیاں نُۄں بیشُمار دان دِتّا۔ کِہا جاںدا ہَے کِہ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ جوالا مُکھی دِییاں جۄتاں 'تے اِںج مۄہِت ہۄئِیا جِویں پروانا سمہاں تے مۄہِت ہُںدّا ہَے۔ رݨجِیت سِںگھّ دے پُتّر کھڑک سِںگھّ نیں دیوی نُۄں چاںدی دے درواذے چڑھائے۔ اِنہاں درواذِیاں وِچ چِترکاری دا بہُت شاندار کمّ کِیتا ہۄئِیا ہَے۔ اِتھۄں دے پُجاری اِنہاں درواذِیاں نُۄں بڑے ماݨ نال وِکھائُںدے ہن۔ اِس سفر وِچ میری دھرم پتنی اِکبال کَۄر وی ساڈے نال سی تے ساری پارٹی دے کھاݨ پِیݨ دا پْربںدھّ اُہدے ذِمیں سی۔ اِکبال٬ آرچر٬ مُلک راج٬ اُس دی دھرم پتنی شِیرِیں٬ تے سکتّر ڈَۄلی مَیتھۄں الہِدا مںدّر وِچ گئے۔ اُنہاں نیں جۄ ویکھِیا٬ اُہ اِکبال بِیان کریگی تے سُݨۄ :

“راݨی تال تۄں جوالا جی وِچۄں دی ہُںدِّیاں ہۄئِیاں ساڈا ندَۄݨ جاݨ دا پْرۄگرام سی۔ سویر دی چاہ واݨی تۄں پِچھۄں ہمیشا دُپہِر دی رۄٹی نال بنّہ لِیا کردے ساں۔ جِتھے کِتے وی رۄٹی کھاݨ دا وکت ہۄ جاںدا تے جگہا وی خُۄبسُۄرت وِکھائی دِںدّی اُتھے کھاݨ لئی رُک جاںدے۔ سارے مِل کے کھاݨا گرم کردے تے اِکٹھّے بہِ کے کھاںدے٬ تے نالے سفر بارے گلّاں چلدِییاں رہِںدِّییاں۔ پھیر تھۄڑی دیر آرام کرکے چِیذاں اِکٹھِّییاں کرکے اگلے پڑاء لئی تِیار ہۄ جاںدے۔

“جوالا جی جاݨ دی خاس تَۄر 'تے مَینُۄں خُشی اِس لئی سی کِہ اُس جگہا نُۄں نِکِّیاں ہُںدِّیاں ویکھِیا ہۄئِیا سی۔ اِس دی دھُںدھّلی جِہی یاد اجے تک میرے دِماغ وِچ سی۔ جدۄں وی اسِیں اُس پاسے ولّ گئے٬ اِہ یاد مَینُۄں ٹُمبّدی کِہ اِس ستھان دے پھِر درشن کِیتے جاݨ۔ ایناں کُ مَینُۄں یاد ہَے کِہ اُنہاں دِناں وِچ اِہ رستا سِرف خچراں گھۄڑِیاں 'تے ہی مُکائِیا جاںدا سی۔ بہُت چھۄٹی جِہی٬ سپّ دی ترہاں ولّ کھاںدی ہۄئی پتھرِیلی سڑک وِکھائی دِںدّی ہُںدّی سی٬ تے اِس سفر نُۄں لۄک دِنے سُۄرج چھِپݨ تۄں پہِلاں ختم کر لَیںدے سن کِئُںکِہ جںگّلی جانور اکسر جںگّلاں وِچۄں نِکل کے سڑک اُتے مِل پَیںدے سن٬ تے کئی واری ہملا وی کر دِںدّے سن۔

“مَینُۄں اجے تکّ یاد ہَے کِہ اُتھۄں دے پںڈِّتاں نیں سانُۄں کئی جگہاں تے پھِر کے لاٹاں وِکھائیِیاں تے کِہا کِہ اِتھے دیوی پْرگٹ ہۄئی ہَے تے ساڈے ویکھدِیاں ویکھدِیاں شردھالُۄ لۄک کھۄئے دے ادھّ ادھّ سیر دے پیڑے پْرشاد دے تَۄر 'تے لَے کے مںدّر وِچ لاٹاں دیوی دے اگے رکھّ کے متھّا ٹیکدے۔ اِسے کرکے مَینُۄں پھیر جوالا دے مںدّر ویکھݨ دی تِیبر اِچھّا سی۔

“جدۄں اسِیں جوالا جی پہُںچّے تاں مںدّراں وِچ تاں کۄئی بہُتا فرک نذر نہِیں آئِیا٬ پر مںدّر ولّ جاݨ والے جِس باذار وِچۄں لںگھّ کے جاݨا پَیںدا سی اُس دی سڑک ذرُۄر چَۄڑی ہۄ گئی سی۔ رستے وِچ اسِیں سارِیاں نیں باذار وِچۄں چِیذاں لئیِیاں۔ ساڈے دۄست آرچر نُۄں رںگّ برںگِّییاں کچّ دِییاں چُۄڑِییاں بہُت پسںدّ آئیِیاں٬ تے اُس نیں آپݨی لڑکی لئی چار-پںجّ جۄڑے خرِیدے٬ باکی کِسے نیں امبّ کی لکڑی دے بݨے ہۄئے چمچے٬ تے دہِیں رکھّݨ والے کُۄںڈے٬ تے لکڑی دِییاں آٹا گُنّہݨ لئی پراتاں خرِیدِییاں جۄ کِہ اُتھۄں دے لۄکاں نیں خاس سفائی نال بݨائیِیاں ہُںدِّییاں ہن۔ تے اسِیں بہُت ساری دھُۄپھ تے جوَیݨ جۄ کِہ کَۄڑے تُمِّیاں وِچ بھری ہُںدّی ہَے خرِید کے مںدّر ولّ گئے۔ جِتھے پُجاری سِرف اِسے تاک وِچ بَیٹھے سن کِہ کۄئی ذِیادا جڑھاوا چڑھائُݨ والا آوے تے اُسے دے پِچھے لگِیا جائے۔

“مںدّر دی سفائی ولّ اُنہاں دا کۄئی دھِیان نہِیں سی٬ ناں ہی کۄئی بھگتی دا بھاو اُنہاں دے چِہرِیاں 'تے مالُۄم ہُںدّا سی۔ لاگ دے پِںڈّاں دے آدمی تے تِیوِییاں دا اِک جتھّا جۄ کِہ شائِد کِسے منّت دی پُۄرتی دے خِیال نال اُتھے پہُںچِّیا سی اِک جگہا مُۄرتی دے اگے بَیٹھ کے۔ کْرِشن بھگوان دے گُݨ گا رِہا سی۔ آدمی ڈھۄلکی تے ٹلِّییاں وجا رہے سن٬ تے تِیوِیںیاں سکھِییاں بݨ بݨ کے نچّ رہِییاں سن٬ تے جۄ نچّݨ تۄں سںگّدِییاں سن اُنہاں نُۄں کہِ رہِییاں سن٬ تُسِیں وی نچّۄ٬ بھگوان دے ساہمݨے نچّݨ وِچ شرم نہِیں کرنی چاہِیدی۔ اِس ترہاں واری واری اِک ہٹدی تے دُۄجی نچّݨ لگ جاںدی۔ کُجھ دیر تکّ اسِیں اُنہاں نُۄں ویکھدے رہے ۔ اِس تۄں پِچھۄں اسِیں ویکھِیا کِہ اِک ڈُۄںگھی جہی جگہا 'تے ذمِین دے وِچ کُچھ اگّ دِییاں لاٹاں نِکل رہِییاں سن تے اۄتھۄں دے پاںڈے سبھ نُۄں نال لَے جاںدے تے نالے دسدے کِہ اِس جگہا تۄں دیوی پْرگٹ ہۄئی ہَے۔

“اِس ترہاں دِییاں لاٹاں ہۄر وی تھۄڑے تھۄڑے فاسلے تۄں نِکل رہِییاں سن۔ جِنہاں لۄکاں نُۄں اِس دا کارن پتا نہِیں سی اُہ بھگوان دی کُدرت ویکھ دے دںگّ رہِ جاںدے سن٬ پر کِسے دا من دی سفائی ولّ دھِیان نہِیں سی جاںدا٬ لاٹاں دیوی نُۄں پیڑے٬ پتاسے تے کڑاہ بھیٹا کرکے تے لۄکاں نیں آپݨے پَیر دھۄ کے اِتنا چِکّڑ کِیتا ہۄئِیا سی کِہ اُتھے کھلۄݨا وی مُشکل ہۄ رِہا سی۔ ساڈے دۄست آرچر نُۄں ڈر سی کِہ پَیراں نُۄں کِسے بِماری دے جراسِیس ناں لگ جاݨ۔ اُس نیں نکّ اگّے رُمال رکھِیا تے سبھ کُجھ جلدی جلدی ویکھ کے ہیٹھاں اُترن دی کِیتی۔ اسِیں وی اُسے دے پِچھے پِچھے تُر پئے۔"

جُیالا مُکھی دے سفر وِچ ساڈے نال اِک لۄک گِیتاں دا سںگّْرہِک وی سی۔ بِیبی داڑھی تے لمّے لمّے وال تے فۄٹۄگْرافی دا شَۄکِین۔ فۄٹۄگْرافی اُس دی اینی چںگّی کِہ فۄٹۄیاں وِچ جان پا دِںدّا۔ جد مَیں مںدّر تۄں مُڑ کے آئِیا تاں ویکھِیا کِہ جِیپ دے کۄل بڑی بھِیڑ ہَے۔ پتا لگا کِہ میرے مِتّر اِک پہاڑی اَۄرت دی فۄٹۄ کھِچدے اُس نُۄں مُۄںہ دا پلا اُتے تھلّے کرن دی ہِدائِت دے رہے سن کِہ اُپرۄں اُس دا پتی آ گِیا۔ رَۄلا پَے گِیا کِہ اِک پاکِستانی فکِیر ہِںدُّۄ اَۄرتاں دِییاں تسوِیراں کھِچّ رِہا ہَے۔ پھیر کی سی کِسے نیں باںہ پھڑ٬ کِسے نیں کۄٹ پھڑ٬ کھِچۄتاݨ شُرُۄ کر دِتی۔

ہِںدُّستان وِچ٬ خاس تَۄر 'تے پںجّاب وِچ اۄپرِییاں ذنانِییاں دی فۄٹۄگْرافی بڑی کٹھن ہَے۔ ہۄر نہِیں تاں اِناں کہِ دیݨۄں نہِیں ٹلدِییاں٬ “جے فۄٹۄ کھِچّݨی ہَے تاں آپݨی ماں دی کھِچّ٬ بھَیݨ دی کھِچّ٬ تُۄں ساتھۄں کی لَیݨا ہَے۔” اسِیں آپݨے مِتّر نُۄں بڑی مُشکل نال بچائِیا۔ جے ٹھاݨیدار مَۄکے تے ناں آ جاںدا تاں پتا نہِیں انپڑھ کاںگڑا واسی اُس دی کی گت بݨائُںدے۔ اُنہاں نُۄں سمجھائِیا گِیا کِہ اِہ پںجّاب دے ٹَیگۄر ہن٬ تے اِنہاں نیں لۄک گِیت اِکٹھّے کرکے پںجّابی ساہِت دی بڑی سیوا کِیتی ہَے تے فۄٹۄگْرافی وی سبھِیاچارک دْرِشٹِیکۄن تۄں ہی کر رہے سن٬ تے اِنہاں دی کۄئی ماڑی نِیئت نہِیں سی۔ اُنہاں سِدھّے سادے پہاڑِییاں نُۄں کی پتا سی کِہ اجّ کلہ کاںگڑے وِچ اَیسے اُچے پدھّر دے یاترُۄ وی آئُںدے ہن۔ اُنہاں نُۄں تاں ہال تائیِں بھَیڑے یاترُۄیاں دی دھکّیشاہی دا ہی تجربا سی جۄ اُنہاں دِییاں سُںدّر تِیوِییاں نُۄں بہِکا کے مَیداناں وِچ لَے جاںدے سن۔

جے اِکلِّییاں ہۄݨ تاں بہُت سارِییاں تْرِیمتاں فۄٹۄ کھِچائُݨ تۄں اِنکار نہِیں کردِییاں٬ پر جے کِتے اُنہاں دے آدمی نیڑے تیڑے ہۄݨ تاں فۄٹۄ کھِچّݨا خترے تۄں خالی نہِیں۔ اِک واری اسِیں شِملے تۄں نارکںڈّے جا رہے سی٬ تے جد پھاگُۄ دے کۄل پہُںچّے تاں اِک بڑی سُںدّر پہاڑن سُنہِری کَیںٹھا پائی٬ سِر 'تے گُۄڑھا پِیلا رُمال بنّہی تے نکّ وِچ لۄںگ پائی٬ جِہڑا ڈُبدے سُۄرج دی رَۄشنی وِچ لِشکارے مار رِہا سی٬ سڑک 'تے ٹھُمک ٹھُمک کردی جا رہی سی۔ میرے ساتھی شۄری نُۄں جِہڑا فۄٹۄگْرافی دے نشے وِچ مست ہۄئِیا ہۄئِیا سی٬ اجِہا مَۄکا کِتھۄں مِل سکݨا سی۔ جھٹ کَیمرا کھۄلہ٬ ٹِچ ٹِچ کرنی شُرُۄ کر دِتی۔ دۄ مِںٹّاں وِچ ہی اُس تْرِیمت دا گھر والا چھتّری گھُمائُںدا اُپرۄں آ گِیا تے بۄلِیا٬ “بابُۄ جی کی کردے ہۄ۔” بابُۄ جی دی اٹی سٹی بھُل گئی٬ تے کَیمرے دے لَینذ اِک درخت ولّ گھُما کے کہِݨ لگّا٬ “جںگّل دی تسوِیر کھِچّدا ہاں۔”

('پتّے پتّے گۄبِںدّ بَیٹھا' وِچّۄں)