کافی چِر تۄں مَیں آپݨے پِںڈّ دی جھںڈّۄ مِراسن دِییاں الاہُݨِییاں رِیکارڈ کرنِییاں چاہُںدّا ساں۔ پںجّاب دے لگبھگ سبھ مِراسی پاکِستان چلے گئے ہن۔ جھںڈّۄ مِراسن ورگی کۄئی ٹاںوی سببّ نال اِدھر بچی ہۄئی ہَے۔ مَینُۄں ڈر سی کِہ کِتے اِہ اُںج ناں چل وسّے۔ پںجّاب دے مِراسی بڑے گُݨی بںدّے سن۔ اُنہاں پاس ساڈا بِئںتّ ساہِتکّ تے سبھِیاچارک وِرسا سامبھِیا ہۄئِیا سی۔ راگ رںگّ تماشے نکلاں آدِ دی تاں اُنہاں دی اِجاراداری سی۔ مَۄکا مِلݨ 'تے مَیں پِںڈّ گِیا تاں جھںڈّۄ نُۄں کۄل بِٹھا کے کُچھ الاہُݨِییاں کلمبںدّ کِیتِییاں۔ بِناں ٹِیکا ٹِپݨی اُہدے مُۄںہۄں سُݨِییاں پیش کردا ہاں۔ کُجھ وِدواناں واںگ آپݨے پںڈّتائۄُ پُݨے دا بھار پا کے اسلِیئت دا گل گھُٹݨ دا یتن نہِیں کراںگا۔
الاہُݨِییاں پںجّاب دا مشہُۄر کاوِ بھید ہَے۔ گُرُۄ نانک دیو نیں اِس کاوِ رُۄپ وِچ باݨی رچ کے اِس دی مہتّتا نُۄں ودھائِیا سی۔ اجّ کلّہ آم لۄک اِنہاں الاہُݨِییاں نُۄں فالتُۄ ہی سمجھݨ لگ پئے ہن۔ منۄوِگِیانک تَۄر تے تاں اِنہاں دی بہُت کِیمت ہَے۔ کوِتا دے گُݨاں دے پکھّۄں وی مَیں اِنہاں نُۄں امِیر وِرسا سمجھدا ہاں۔ اِنہاں وِچ ساڈِییاں اَۄرتاں دے ڈُۄںگھے بھاو سامبھے ہۄئے ہن۔ جُیان جہان منُکھّ دی مَۄت سمیں دا سِیاپا کرڑے تۄں کرڑا دِل رُیا دِںدّا ہَے۔
پِںڈّاں تے شہِراں دِییاں الاہُݨِییاں وِچ فرک ہَے۔ پھیر پںجّاب دے اِلاکے اِلاکے دِییاں آلاہُݨِییاں وِچ وی بھید ہَے٬ پر بھاونا سبھ وِچ اِکۄ کمّ کردی ہَے۔ اِنہاں وِچ بہُت ونّگِییاں ہن۔ وڈی گلّ اِہ ہَے کِہ مرن والے دی اُمر نال اِنہاں دا بہُتا سمبّںدھّ ہَے۔ اجّ کلہ آم اَۄرتاں خاس کرکے نَیݨاں آلاہُݨِییاں دِںدِّییاں ہن٬ پر جھںڈّۄ دِییاں آلاہُݨِییاں دا سُر تال وی وکھّرا ہَے۔ اُپیرے ناٹک واںگ اِنہاں دا سُݨن نال ودھیرے سمبّںدھّ ہَے۔ جھںڈّۄ دی تان وی وکھّری ہَے٬ مشہُۄر ہَے کِہ مراسی رۄںدا وی سُر تال وِچ ہی ہَے۔ کئی ٹۄککے اُہدے آپݨے جۄڑے ہۄئے ہن۔ تُسِیں جھںڈّۄ مِراسن دی ذبانی ہی سُݨۄ :
“مَیں آپݨے پِںڈّ بۄدلاں وِچ ودھاوے ترکھاݨ دی بھَیݨ دے مالک مرن ویلے الاہُݨِییاں دیݨ گئی۔ مَینُۄں آئِیا ناں پِٹّݨا۔ مِلکاں تکھاݨی نیں میرے مُۄںہ 'تے چپیڑ کڈھّ ماری۔ مَیں گھر آ کے رۄݨ لگ پئی۔”
“اُنہِیں دِنِیں آم تِیوِییاں دے گہِݨے گٹّے پائے ہۄئے سن۔ مَیں وی گہِݨِییاں نال لدّی ہُںدّی ساں۔ مَیں آپݨے مِیر نال گلّ کِیتی۔اُہنے کِہا ساڈے پِںڈّ دِییاں تِیوِییاں بڑِییاں ہُںدّڑھیل نیں۔ جے رۄٹی کھاݨی ہَے تاں الاہُݨا سِکھ لَے۔
“مَیں گُردےئی نَین تے آپݨی سسّ اُمری تۄں الاہُݨِییاں سِکھݨِییاں شُرُۄ کِیتِییاں۔ مَیں دۄ بۄل پھڑنے تے مُۄںہ 'چ پکائُںدی رہِݨا تے نالے بُۄٹے نُۄں دُدھّ چُںگھّاںدی رہِݨا تے ہَۄلے ہَۄلے پٹّاں ’تے ہتھّ مار مار پِٹّݨ دے تال دی پْراٹِیس کری جاݨی۔ہُݨ میرا اینا پِٹّݨ دا ابھِیاس ہۄ گِیا ہَے کِہ وِیہ مِراسݨاں ہۄݨ مَیں کِسے دی لںگھّ نہِیں لوّݨ دِںدّی۔ ہُݨ میرے کۄلۄں کئی تِیوِییاں پارۄ خُشِیئے دی تے کاںشی دی اِشری وی سِکھ گئیِیاں نیں۔ بُڈھّے الۄں شُرُۄ کردی ہاں :
بُڈھّا مرن ویلے الاہُݨِییاں
پٹّ 'تے ہتھّ مار کے پِٹݨا ہائے؛ ہائے؛ سُۄبِیا؛
دِلّی نواب٬ تیرے گھر گھۄڑے گھر پاکھراں سُۄبِیا
دِلّی نواب تیرے گھر لگا دِیوان
جی دھِییاں دا تُۄں پرگناں نُۄںہاں دی جاگِیر٬ سُۄبِیا...
دھِییاں پاون چُۄڑے نُۄںہاں دے گل ہار سُۄبِیا دِلّی نواب...
تُۄں سُۄہِییاں دِںدّا وچھِّییاں دھۄری ہلّے بغَیر سُۄبِیا دِلّی نواب...
دُۄرۄں آئے مںگّتے سُݨ کے تیری سۄء
سُۄبِیا دِلّی نواب...
تُۄں بھُکھِّیا پیٹ نواردا نںگِّیاں دیویں کپڑے
سُۄبِیا دِلّی نواب...
سدّۄ تاں جیٹھے پُتّ نُۄں گۄڈا دیوے آ
سدّۄ جیٹھی نُۄںہ نُۄں گۄبر چَۄںکا لا
سُۄبِیا دِلّی نواب...
پاݨی لِیاوے گںگّ دا لئۄ نلہا
خفّݨ لِیائۄ ذری دا میرے سُۄبے لئی پہِنا
سُۄبِیا دِلّی نواب...
مذلِیں مذلِیں لَے چلّے ہۄر وڈّا پروار
جا اُتارِیا گںگّ مَیں دمّا دی بلکار
مۄہا پاوۄ تۄلواں
سُۄبِیا دِلّی نواب...
پُتّی تاں ڈھاہاں مارِییاں نُۄںہاں کھِلارے کیس
مر وی جاتا جی وی جاتا٬
راجے دا سُرگ 'چ راسا
سُۄبِیا دِلّی نواب ...
اُمر بھۄگ کے بُڈھّا بُڈھّی مرے تاں بڑا مخَۄل ہُںدّا ہَے۔ کُڑمݨِییاں گُڈّا گُڈّی بݨا کے لِیائُںدِییاں ہن۔ بُڈھّا مرے تاں الاہُݨِییاں وِچ سُہاگ گائُںدِییاں ہن۔ جے بُڈھّی مرے تاں گھۄڑِییاں گائیِیاں جاںدِییاں ہن۔ گلّہاں پِٹّݨ دی تھاں تِیوِییاں گلّہاں جھاڑدِییاں ہن—ہلکِییاں ہلکِییاں پٹۄکِییاں مار کے۔ مَیں وی من دِییاں بھَۄݨِییاں پُۄرِییاں کردی آں۔ کُڑمݨِییاں نُۄں چۄںدِییاں چۄںدِییاں سُݨاںدی آں۔ بُڈھّی مری ہۄئی ہۄوے تاں کہی دا ہَے...
ہائے ہائے بُڈھِّیئے مۄرنِیئیں
بہِ جاہ مۄٹھاں دی راکھی
جُیان ویلے دِییاں
ہائے ہائے شیرا ...
تیری لۄڑ ودھیرے٬ کھسے لاݨے والا٬
چھڈّے ڈۄلے والا٬ رۄںدِیاں بچِّیاں والا٬
ہائے ہائے شیرا مان جُیانی
تیرا کی سلاہاں۔
کھٹّی نیکی والا
پَیںدے کیسر والا
نِیوِییاں چشّماں والا
ہائے کھائے شیرا۔
بچّے مرن 'تے الاہُݨِییاں
لال ہائے ہائے لال
تیری ماں نِہال
تیرا پے نِہال
تیری لۄڑ ودھیرے
لال ہَے ہَے لال...
رکھِیاں گہِݨِیاں والا
رکھِیاں جھگِیاں والا
تَینُۄں مارِیا مَۄتے
ہائے ہائے لال کھپائِیا
ہائے ہائے گھر گُیائِیا
ہائے ہائے ماں دِیا پھُمّݨا
تُۄں کی کھادھا کی کھٹِیا
ماں دِیا پھُمّݨا ...
تُۄں کی لَے گِیا نال
ماں دِیا پھُمّݨا ...
تُۄں دِتِییاں سائیِیاں والا
مَیں دِیا پھُمّݨا ...
مُڑ گِیاں لاگِییاں والِیاں
ماں دِیا پھُمّݨا...
رۄںدی امّڑی والِیا
ماں دِیا پھُمّݨا...
اِستْری مرن ویلے
ہِیرے ہائے ہائے ہِیرے...
(ہِکّ 'تے دۄہتھّڑ مار کے)
ہِیرے مان جُیانی
رۄںدِیاں بچِّیاں والی
کھُسے لاݨے والی
تیرا جاݨ ناں ہۄوے
تیری لۄڑ ودھیرے
پئی ورانی والی
رۄںدے لاڑے والی
تَینُۄں مارِیا مَۄتے
ہائے ہائے لُٹّ بہالے
کُیاری کُڑی مرن ویلے
نی ہائے ہائے دھِیئے
تَینُۄں مارِیا مَۄتے
چڑھِییاں رںگّݨا والی
رۄںدی امّڑی والی
رۄںدِیاں وِیراں والی
دھِیئے ہائے ہائے دھِیئے...
دھِیئے ماں دی بچّی
دھِیئے سِکھرۄں ڈھٹھّی
دھِیئے انّکھادھ گئی
تَینُۄں مارِیا مَۄتے...
بُڈھڑی مرن ویلے
تَینُۄں کی ہۄئِیا کی ہۄئِیا
راݨِیئے تِیرتھِیں بۄل...ہائے ہائے...
تَینُۄں کِدھر دی مُہِمّ اے
راݨِیئے تِیرتھِیں بۄل...
تُۄں کِہڑے دان کریںدی
راݨِیئے تِیرتھِیں بۄل ....
دھِییاں دا تُۄں پرگݨا
نُۄںہاں دی تُۄں جاگِیر
راݨِیئے تِیرتھِیں بۄل..
دھِییاں پاویں چُۄڑے
نُۄںہاں دے گل ہار
راݨِیئے تِیرتھِیں بۄل ...
پاݨی لِیاوے گںگّ دا
راݨی لئۄ نلہا
کڈھّݨ لِیائۄ ذری دا
راݨی لئۄ پہِنا
مںذّلِیں مںذّلِیں لَے چلے
نال وڈّا پروار
راݨِیئے تِیرتھِیں بۄل
چَۄںکے سدّا ہۄئِیا
میری راݨی لئۄ بُلا
گلّ کرے من-بھائُںدی
آپنڑے پروار
راݨی چُۄںڈا سچّ دا
منِّیا رائۄ امِیر
رائۄ امِیر ناں جائیِئے
تیرے گھر ہَے رائۄ امِیر ?
تیرے کھُلہے تاں دھرم دُیار ہَے
راݨِیئے تِیرتھِیں بۄل...
ماجھے وِچ تاں ماجھے دِیئے راݨِیئے کر کے سمبّۄدھن کر کے بُلائِیا جاںدا ہَے۔ مںجّکی دے اِلاکے جُیان اِستْری نُۄں بْرہما دِیئے راݨِیئے کرکے سمبّۄدھن کِیتا جاںدا ہَے۔
کِسے کِسے تھاں تاں اسِیں اُپرے دِلۄں بۄل کردِییاں رہِںدِّییاں ہاں تے کِسے کِسے تھاں اینا مَۄت ویلے چِیکیوٹ پَیںدا کِہ مرن والے دے ماپِیاں دی ہالت دیکھ کے مِراسݨاں نُۄں وی گش پَے جاںدا اے۔
اجّ کلہ آلاہُݨِییاں نُۄں لۄکی اَیویں سمجھدے ہن۔ بچّے جاں جُیان جہان دے مرن سمیں اِہ ذرُۄری ہۄ جاںدِییاں ہن۔ اِک وار جُیالی دا پہِلا مُںڈّا مر گِیا۔ بڑی دلیر اَۄرت سی۔ رۄئی ناں٬ سماں گھردِیاں نُۄں کہے٬ تُسِیں کِئۄں رۄںدِییاں ہۄ٬ جِہنے پیٹۄں جائِیا جاں اُہ نہِیں رۄںدی۔ دُۄجے دِن ہی مںجّے 'تے پَے گئی۔ گھڑی مُڑی دںدّلاں پَیݨ۔ شام نُۄں پیکِیاں تۄں اُہدی ماں آئی۔ اُہدے گل لگ کے رۄݨ لگ پئی۔ مَیں کِہا ہٹائِئۄ ناں٬ رج کے رۄ لَیݨ دِئۄ۔ آپے ٹھِیک ہۄ جاویگی۔ اۄہۄ گل ہۄئی۔رۄ کے من ہَۄلا ہۄ گِیا٬ چںگّی بھلی ہۄ گئی۔ آدمی مر جاںدا ہَے٬ تِیوِییاں لئی رۄݨا ذرُۄری ہُںدّا ہَے۔ (لئۄ سمجھ لئۄ جھںڈھّۄ تۄں کتھارسِذ دا سِدھاںت)
اِک وار اِک مِراسݨ مُکان والے گھر الاہُݨِییاں دیݨ گئی۔ مِراسݨ دا پُتّ گھر چھڈ کے مُکاݨ والے گھر آ گِیا۔ اِستْرِییاں بڑے جۄش وِچ پِٹّ رہِییاں سن۔ مِراسن نیں آپݨے من دے بھاواں دا پْرگٹا کردِیاں ہۄئِیاں الاہُݨی وِچ اِک ہۄر آپݨے متلب دی تُک جڑ دِتّی :
کھِڑکی رہِ گئی کھُلی وے چیتُۄ جا گھر نُۄں—
باکی تِیوِییاں نیں مِسرے نُۄں چُک لِیا—
وے چیتُۄ جا گھر نُۄں
کئی وار مِراسݨاں الاہُݨِییاں وِچ وی من پرچاوے دا ڈھںگّ لبھ لَیںدِییاں ہن۔
اِک مِراسݨ آپݨِییاں ججمانݨا دے نال پِٹݨ گئی۔ راہ وِچ اِک جٹّ دے٬ چھۄلے تۄڑ کے کھا لئے۔ مُکاݨ ویلے کہِݨ لگی دادی چھیتِیں ہٹ جائیِں میرے ڈھِڈّ وِچ درد ہُںدّی اے۔مِیرذادی نیں الاہُݨی وِچ ہی ہۄر پھِکرا جڑ دِتا :
تیرے ڈھِڈّ وِچ پھِرے گلُۄٹ
مر جاݨ بِیجݨ والے...
('پتّے پتّے گۄبِںدّ بَیٹھا' وِچّۄں)