ٹݨ, ٹݨ, ٹݨ, ٹلِّییاں دی آواذ آئی تے میری اکھّ کھُلّہ گئی۔ ہالے مُۄںہ جھاکھرا سی٬ تے ہالی جٹّ بلداں دِییاں جۄگاں نُۄں ہکّی کھیتاں ول جا رہے ہن۔ سویر دا تارا ساہمݨے پہاڑ دی جۄت ’تے چمک رِہا سی٬ تے اُہدے آلے دُیالے نِمّی نِمّی رۄشنی دا دائِرا سی٬ جۄ اِںج لگدا سی جِویں پروار لگا ہۄوے۔ مَیں اُٹھ کے درِیا دے ڈھاہے اُتے گِیا۔ برفانی پہاڑاں ولۄں ٹھںڈھّی ہوا رُمک رہی سی٬ جِس نیں کامبا چھیڑ دِتا۔ کُۄںجاں دی اِک ڈار مَیداناں ول اُڈّی جا رہی سی٬ تے اُنہاں دی آواذ آئی٬ جِویں اَۄرگن وجۄں رِہا ہۄوے۔ کِنّی شُبھ ہَے سارساں دی آواذ۔ اِہ ہَے سچّے پْریمِییاں دی آواذ جۄ اُمر بھر اِکٹھّے رہِںدّے ہن تے کدے وی اِک دُۄجے تۄں وکھّ نہِیں ہُںدّے۔ ہُںگّارے دی رُتّ سی۔ ہوا گارنِیاں دِیاں پھُلّاں دی مہِک نال بھرپُۄر سی۔ ہَۄلی ہَۄلی سُۄرج نِکلِیا تے اُہدِییاں کِرناں نیں پِپّلاں دِییاں کۄمپلاں اُتے سۄنے دی جھال پھیر دِتی۔ گھاہ 'تے تیل دے مۄتی سُۄرج دی رَۄشنی وِچ ڈُلہ ڈُلّہ پَیںدے سی۔ بِیاس بڑی شاںتی نال چِٹّے پتھّراں وِچ گھِرِیا٬ مَیداناں ول جا رِہا سی تے کںڈھّے اُتے ٹٹِیرِییاں تے چہے کلۄلاں کر رہے سن۔

سویر دا نذارا ماݨ کے مَیں آپݨے ساتھِییاں نُۄں جگائِیا۔ اِکبال نیں جھٹ پٹ سامان بنّہ٬ چاہ تے اُبلے ہۄئے آںڈے سارِیاں نُۄں وںڈّے۔ رسِیل سِںگھّ نیں کار وِچ پھُرتی نال سامان لدِّیا تے اسِیں تِیار ہۄ کے اگلی مںذّل دا خِیال کردے ہۄئے درِیا ول تُر وئے۔ جد اُترائی ختم ہۄئی تاں کار وِچ چڑھ گئے۔

جدۄں اسِیں بیڑِییاں دے پُل اُپرۄں درِیا پار کر رہے ساں تاں دۄ وذِیراں نال ٹاکرا ہۄئِیا۔ اِک دے متھّے اُتے لال ٹِکّا سی جِس وِچ چَۄلاں دے چِٹّے داݨے جُڑے ہۄئے سن۔ دُۄجے دے متھّے دا ٹِکّا ہۄر وی خُۄبسُۄرتی نال سجِیا ہۄئِیا سی۔ وذارتاں دے ڈاواں ڈۄل ہۄݨ کر کے اِنہاں دے دِلاں وِچ جوالا مُکھی دی دیوی دی شردھا ہۄر وی ودھ گئی سی٬ جِہڑی آخرکار کمّ نہِیں آئی۔ اِنہاں دۄہاں پُرشاں نُۄں نجُۄمِییاں وِچ وی خاس شردھا سی تے کۄئی وی کمّ نجُۄمِییاں تۄں پُچھّے بِناں نہِیں سن کردے۔ اِس وِچ اِنہاں وِچارِیاں دا کسُۄر کی سی ? کۄئی وی اِنسان جدۄں دۄ-چِتّی وِچ پِیا ہۄوے تاں آسرا ٹۄلدا ہَے٬ تے ڈھارس بنّہݨ لئی نجُۄمِییاں تۄں پُچھّاں پُچھّدا ہَے۔ سِیاݨے نجُۄمی وی اُہۄ ہن جۄ دِل نُۄں خُش کرن والا ہی نجُۄم دسّݨ۔

ساڈی کار ہُݨ گۄل گِیٹِیاں تے پتھّراں اُتے ٹھکّ ٹھکّ کردی ہۄئی لںگھّ رہی سی٬ جِہڑے درِیا تے ندی نالِیاں دے پاٹ اُتے بِکھرے ہۄئے ہن۔ باراں مِیل لمّی ڈاڈا سِبّا دی سڑک دے دۄویں پاسے ہرڑ تے امبّاں دے گھݨے درخّت ہن۔ اِنہاں تۄں اِلاوا چَۄڑے چَۄڑے پتِّیاں والے بہیڑے تے ارجن دے بْرِچھ مُسافراں نُۄں آپݨی چھاں نال جی آئِیا کہِ رہے سن۔ آخر اسِیں ڈاڈا کھڈّ ناں دے اِک پہاڑی نالے اُتے پُجّے۔ اِہ کھڈّ بہُت چَۄڑی ہَے۔ اِہدا پاٹ گۄل گِیٹِیاں نال بھرِیا پِیا ہَے۔ اسِیں کُجھ چِر اِک امبّ دے بُۄٹے ہیٹھ سُستائے جِتھۄں ڈاڈا سِبّا دے پُراݨے مہلّاں دا سُںدّر نذارا ماݨِیا جا سکدا سی۔ باراںدری تے راجے دا مہلّ٬ جِہڑا ڈاڈا ناں دے پِںڈّ اُتے پہاڑ دی کُکھ وِچ بݨے ہۄئے ہن٬ بہُت دِلکش پْرتِیت ہُںدّے ہن۔کھڈّ پار کرن تۄں بائد اسِیں اِک اتِ رمݨِیک جںگّل وِچّۄں گُذرے٬ جِس وِچ املتاس٬ بہیڑا تے باںس دے درخّتاں دے جھُںڈّاں دے جھُںڈّ ہن۔ کۄمل باںسا نال ڈھکِّییاں پہاڑِییاں پِیارِییاں لگدِییاں ہن۔ باراںدری جِہڑی کِسے ویلے راجِیاں دا نِواس استھان سی٬ ہُݨ ڈھہِ ڈھُۄہ گئی ہَے۔ اجّ کلہ اِس دے چھتّ نہِیں ہَے تے کںدھّاں دے چِتّر٬ جِہڑے کِسے ذمانے وِچ بڑے سُںدّر ہۄݨگے٬ ہُݨ ذِیادا تر مِٹ چُکے ہن۔ باراںدری دِییاں ڈھُٹھواہݨاں نُۄں ویکھ کے اسِیں راجے دی اِک بُڈھّی رِشتیدار راݨی ابرۄل نُۄں مِلے۔ اِہدے گھر دے برامدے وِچ کاںگڑے دے کئی پُراݨے چِتّر کںدھّ نال لگے ہۄئے ہن جِہڑے بہُت نِمّہے ہۄ چُکے ہن۔ اِس تۄں اِہ سابت ہُںدّا ہَے کِہ کاںگڑے تے چِتّراں دے رںگّ اُدۄں تک ہی رہِ سکدے ہن جدۄں تک اِہ بستِیاں وِچ بجھّے رہِݨ۔

مَیں راݨی تۄں پُچھِّیا کِہ مَیتھۄں پہِلاں وی کِسے سجّݨ نیں اُنہاں دے چِتّراں دے درشن کِیتے ہن ? راݨی بۄلی کِہ دۄ سال ہۄئے اِک سِکھّ افسر آئِیا سی تے واہِگُرُۄ جی کا خالسا تے واہِگُرُۄ جی کی فتِہ والے سارے چِتّر٬ جِنہاں 'تے بِیبِییاں داڑھِییاں تے سِدھّے دستارے وِکھائے گئے سن٬ اُس نُۄں بہُت پسںدّ آئے سن۔ کِئُںکِہ اُہ سمیں دا ہاکم سی٬ تے وڈے ذِمِیدار ہاکم-اِلاکا نُۄں ہمیشا کھُش کرن دی کۄشِش کردے سی٬ ہۄ سکدا ہَے راݨی نیں اِہ چِتّر آپݨی مرذی نال ہی اُس نُۄں بھیٹ کر دِتے ہۄݨ۔

بھارت دیش کھُشامد لئی مشہُۄر ہَے تے وڈِیائی تے خُشامد مُغل راج تۄں ہی پْرچلتّ ہَے۔ مُغلاں دا پْرسِدھّ اکھاݨ ہَے کِہ “جد بادشاہ دِن نُۄں کہے رات ہَے تاں اُنہاں دا فرذ ہَے کِہ کہِݨ بادشاہ سلامت تارے بڑی تیذی نال چمک رہے ہن۔” اِس تۄں مَینُۄں رائ بریلی دی اِک ہۄر گھٹنا وی چیتے آئُںدی ہَے۔ مَیں 1940 وِچ رائ بریلی وِکھے ڈِپٹی کمِشنر سی تے مَیتھۄں پہِلاں پہِلاں ڈاکٹر اَیس. اَیس. نہِرُۄ جِنہاں نُۄں پَۄدِیاں تے بِجلی نال تجربے کرن دا بڑا شَۄک سی٬ اِس ذِلے دے ڈِپٹی کمِشنر سن۔ جد کۄئی ڈھِڈّ پِیڑ دی شِکائِت لَے کے اُنہاں نُۄں مِلدا٬ اُہ پاݨی دی بۄتل دیںدے جِس وِچ بِجلی لائی ہۄئی سی۔ بہُت سارے مرِیذ اُنہاں دی ذِلا کچہِری دے نَۄکر ہی سن تے ہمیشا اِہی رِپۄرٹ دیںدے کِہ بِجلی دے پاݨی نیں اُنہاں نُۄں بڑا فائِدا کِیتا ہَے۔ اِک واری ڈا: نہِرُۄ چرہی اُتے بِجلی دے پاݨی دا تجربا کر رہے سن۔ چرہی چھے اِںچ ہی اُچّی ہۄئی سی کِہ اُنہاں نُۄں چَۄداں دِناں لئی کِدھرے جاݨا پِیا۔جاݨ لگے تہِسِیلدار بابر مِرذا نُۄں کہِ گئے کِہ چرہی دے پَۄدِیاں دا دھِیان رکھے تے رۄذ بِجلی والا پاݨی پائُںدا رہے۔ دسویں دِن مالی دی انگِہلی وِچ اِک گاں چرہی دا سفائِیا کر گئی۔ جد تہِسِیلدار نیں شام نُۄں ویکھِیا تاں بڑا پریشان ہۄئِیا۔ اِہ تہِسِیلدار چںگّا پْربںدھّک سی٬ اگلی سویر ہی کھیتاں تۄں چار چار پھُٹ اُچّی چرہی لَے آئِیا تے چرے ہۄئے کھیت وِچ گڈ دِتی۔ جد ڈاکٹر نہِرُۄ واپس آئے تاں ویکھِیا کِہ چرہی بڑی اُچّی ہۄ گئی۔ اُنہاں تہِسِیلدار تۄں کارݨ پُچھِّیا۔ اِہ بۄلِیا٬ “کُجھ بِجلی کے پاݨی نیں کام کِییا٬ کُجھ ہذُۄر کے اِکبال نیں ذۄر کِییا٬ جِس سے چرہی اِس کدر بڑھ گئی۔” اُس تۄں ذاہر ہُںدّا ہَے کِہ ہذُۄر دا اِکبال اِس دیش وِچ بڑے کْرِشمے کر سکدا ہَے۔ سُتںتّر بھارت وِچ وی ہذُۄر دا اِکبال اتے تک کمّ کردا ہَے۔ جد گورنر جاں کۄئی کمِشنر کِسے پِںڈّ دا دَۄرا کردے ہن تاں سفائیِیاں کرا کرا کے لۄکاں دے جِیون دا جھُۄٹھا نکشا پیش کِیتا جاںدا ہَے۔

راݨی تۄں چھُٹّی لَے کے اسِیں ڈاڈا سِبّا دے نَۄجوان راجے نُۄں مِلے٬ جِہڑا نویں ڈھںگّ دے بݨے اِک گھر وِچ رہِںدّا سی۔ سِبّا دی رِیاست گُلیر رِیاست دا اِک ہِسّا سی۔ 1460 وِچ راجا گُلیر دے نِکّے بھرا سبرن چںدّ نیں خُدمُختِیار رِیاست کائِم کر لئی تاں آپݨی راجدھانی کائِم کِیتی٬ جِس نُۄں اُس دے ناں دے پِچھے سِبّا کِہا جاںدا ہَے۔ اِہ تھاں بِیاس دے کھبّے کںڈھّے اُتے ہَے۔ جہاںگِیر 1622 وِچ کاںگڑا جاںدے ہۄئے اِتھۄں لںگھِّیا سی۔ 1808 وِچ گُلیر دے راجا رُۄپ سِںگھّ نیں سِبّا نُۄں پھِر آپݨی رِیاست وِچ مِلا لِیا تے 1809 وِچ گُلیر تے ہۄر پہاڑی رِیاستاں مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دے کابُۄ آ گئیِیاں۔ سِبّا اِس کارن برباد ہۄݨۄں بچ گِیا کِہ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دے وذِیر راجا دھِیان سِںگھّ نیں سِبّا دِییاں دۄ راجکُمارِییاں نال وِیاہ کِیتا ہۄئِیا سی۔ جِتھے دا راجا گۄبِںدّ سِںگھّ 1845 وِچ سُرگواس ہۄئِیا۔ اُس تۄں بائد راجارام سِںگھّ گدّی اُتے بَیٹھا تے سِکھّاں دی دُۄجی لڑائی سمیں اُس نیں اِنہاں نُۄں اِتھۄں باہر کڈھ دِتا۔ 1865 وِچ رام سِںگھّ نیں ڈاڈا وِچ اِک مںدّر بݨوائِیا۔ اِس مںدّر وِچ ہُشِیاپُر دے ہرِیاݨا ناں دے کسبے دے کلاکاراں دے بݨائے کُجھ کںدھّ چِتّر ہن۔ اِس مںدّر وِچ کْرِشن مہاراج٬ شِو تے دُرگا دی اُپاشنا ہُںدّی ہَے۔ کںدھّ-چِتّراں دے رںگّ اجے تک سجّرے ہن۔ اِنہاں وِچۄں کئی دِلچسپ وی سن۔ اِنہاں چِتّراں وِچۄں اِک چِتّر وِچ اِستْرِییاں دِییاں مُۄرتاں نُۄں جۄڑ کے اِک ہاتھی بݨائِیا گِیا ہَے٬ جِس اُتے کْرِشن مہاراج رادھا دے نال سواری کر رہے ہن۔ اِک ہۄر چِتّر وِچ کْرِشن کالِییا ناگ نُۄں مار رِہا ہَے۔تے ہۄر وِچ سْری رام چںدّر شِو دے دھنُش نُۄں تۄڑ رہے وِکھائے گئے ہن۔اِک کںدھّ-چِتّر راجا رام سِںگھّ دا وی ہَے۔ راجا رام سِںگھّ 1974 وِچ مرِیا٬ پر اُس نُۄں اجے تک اِس مںدّر وِچ یاد کِیتا جاںدا ہَے۔ سِبّا دا کِلا جِہڑا اجّ کلہ خالی پِیا ہۄئِیا ہَے٬ اِک کھںڈّر جِہا بݨدا جا رِہا ہَے۔

اسِیں ڈاڈا سِبّا دے مںدّر دے کںدھّ-چِتّر ویکھ کے پْرکرماں وِچ بَیٹھے ہی ساں کِہ اِک سج-وِیاہی پہاڑن نکّ وِچ نتھّ پائی سِر اُتے لال دُپٹّا تے گھُںڈّ لمکائی مںدّر ول آئی۔ اُسے دے پِچھے اُس دا پتی٬ کۄئی وِیہ کُ سال دا مُںڈّا٬ کالی چھتری ہتھّ وِچ لئی٬ بُۄٹیدار ریشم دا کۄٹ پہِنی آ رِہا سی۔ ہری کْرِشن گۄرکھے نیں٬ جِہڑا کِہ اِس سفر دا ساڈا ساتھی سی٬ اِس جۄڑے دی پھۄٹۄ کھِچݨی چاہی۔ ہُݨ ویکھۄ گۄرکھے نیں کِس چتُرائی نال اُس دا فۄٹۄ کھِچِیا۔ پہِلاں تاں دۄہاں نُۄں برابر نال کھڑا کر لِیا٬ تے اِک فۄٹۄ لئی۔ اُہ دۄنۄں بڑے خُش ہۄئے کِہ مُفت وِچ فۄٹۄ بݨ رہی ہَے۔

پھیر اُس دی تِیوِیں دا گھُںڈّ چُکائِیا تے فۄٹۄ کھِچی۔ پھیر پتی پْریمشر نُۄں کُچھ فاسلے 'تے کر دِتا٬ تے فۄٹۄ کھِچّی۔ پتی جی اِہ ہی سمجھ رہے سن کِہ اُنہاں دی وی نال ہی فۄٹۄ آ رہی ہَے۔ جدۄں اُپرۄں تھلّی تِنّ چار فۄٹۄ کھِچِّییاں تاں اَۄرت دی سںگّ لتھّ گئی٬ تے اُس نیں بڑے سُہݨے تے جاندار فۄٹۄ کھِچائے۔

پہاڑناں دی کامیاب فۄٹۄگرافی جے کِسے نیں کِیتی ہَے تاں ہری کْرِشن گۄرکھے نیں۔ لمّا لںجھّا تے باںکا جوان٬ ہسُۄں ہسُۄں کردا چِہرا٬ تِکھّے نکش تے جِتھے جاوے خُشی پَیدا کرے۔ مِلݨساری کرکے لۄکاں وِچ جھٹّ ہی گھُل مِل جاںدا ہَے۔ گۄرکھے دِییاں کھِچِّییاں تسوِیراں وِچ پہاڑناں دا بھۄلاپݨ تے سُہپّݨ ڈُلّہ ڈُلّہ پَیںدا ہَے۔

فۄٹۄگرافی نُۄں کئی لۄک کلا نہِیں سمجھدے٬ پر جد گۄرکھے دے ہتھّ کَیمرا آ جاںدا ہَے٬ تاں مالُۄم ہُںدّا ہَے جِویں کِسے پْرسِدھّ کلاکار دے ہتھّ بُرش ہۄئے۔ ایس نیں اِنسانی ذذبِیاں نُۄں اِس چترائی نال آپݨِییاں تسوِیراں وِچ بھرِیا ہَے جۄ جِئۄُںدِییاں جاگدِییاں تے مُۄںہۄں بۄلدِییاں جاپدِییاں ہن۔ ٹھِیک ہی اِہ فۄٹۄگرافی دا اسلی کلاکار ہَے ۔

شام دا ویلا ہۄ گِیا تے بھُکھّ وی کراری لگی۔ ہۄر تاں کھاݨ نُۄں کُجھ ناں لبھِیا٬ اِک ہلوائی دی دُکان تۄں چاہ دا گلاس تے تتِّییاں تتِّییاں جلیبِییاں ذرُۄر مِل گئیِیاں۔مَیں جلیبی نُۄں مٹھِیائی دی راݨی سمجھدا ہاں۔ رس دی بھری ہۄئی٬ جِیبھ اُتے رکھدِیاں ہی سُرگ دا جھُۄٹا دِںدّی ہَے۔

1930 وِچ مَیں پِںڈّ وِچ ٹاہلِییاں دی جھِڑی وِچ کُرسی ڈاہ کے پڑھِیا کردا ساں۔ اِک دِن گُیاںڈھی پِںڈّ بیرچھے دا اِک رئُل مُسلمان آجڑی کۄل ہی مجھّاں چرا رِہا سی۔ مَینُۄں ویکھ کے نیڑے آ گِیا تاں اُہ کہِݨ لگا٬ “سردار جی٬ تُسِیں سۄلہاں جماتاں تاں کر لئیِیاں٬ ہُݨ ہۄر وی پڑھی جاݨا ہَے۔”

مَیں اُتّر دِتّا٬ “پھجُّۄ اجّ کلہ نَۄکری بڑی مُشکل مِلدی ہَے۔”

“سردارا گپِّییاں ول ویکھ اُنہاں دے دۄ پٹواری تے اِک کانُۄںگۄ ہَے٬ کی تُۄں کانُۄںگۄ نہِیں بݨ سکدا ? ہۄر نہِیں تاں مُچھّلاں دے مُںڈّے واںگ بںکّاں دا اِنسپَیکٹر ہی بݨ جا۔”

مَیں کِہا٬ “اچھّا سۄچاںگے۔”

“سردارا اسل گلّ تاں اِہ ہَے تیرے چاچے نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ رُپئیِیاں دی ٹۄکری بھر کے کِسے وڈے افسر نُۄں دے آوے۔ اجّ کلہ وسِیلے تۄں بِنا کۄئی نہِیں پُچھّدا۔”

مَیں گلّ ٹال کے کِہا٬ “پھجُّۄ ایداں دی ہِمّت تاں میری خاتر تُۄں ہی کر چاچا تاں بڑا کںجُّۄس ہَے۔

“سردارا٬ اسِیں تاں غرِیب آدمی ہۄئے٬ اِہ تاں امِیراں دی کھیڈ ہَے۔ امِیر تاں ذرُۄر رۄذ جلیبِییاں ہی کھاںدے ہۄݨگے ?”

وِساکھی دے میلے ساڈے گُرُیارے گرنا ساہِب ساہمݨے دسُۄہے دے ہلوائی مِٹھائی دِییاں دُکاناں سجائُںدے تے لڈُّۄیاں دے جلیبِییاں دے اُسارے ہۄئے تھال ویکھ کے جٹّ کھُۄب ڈُلہدے۔ لڈُّۄ جلیبی تۄں بِناں اِنہاں نُۄں ہۄر کِسے مِٹھائی دا ناں وی پتا نہِیں ہُںدّا۔ پھجُّۄ نیں وی جلیبِییاں دے تھال اِس میلے وِچ ہی ویکھے سن٬ تے اُہدے بھاݨے جلیبِییاں کھاݨا ہی دُنِییاں وِچ سبھ تۄں وڈا سواد سی۔ ایس وِچ میری پھجُّۄ نال پُۄری سمّتی ہَے٬ بھاویں نَۄکرِییاں بارے اُہ ٹھِیک سلاہ نہِیں سی دے سکدا۔

('پتّے پتّے گۄبِںدّ بَیٹھا' وِچّۄں)