اِہ میری پہِلی ’دیس واپسی‘ سی۔ دۄ سال آسٹْریلِییا رہِݨ پِچھۄں پہِلی وار دِلّی دے اںتّر-راشٹری ہوائی اڈّے `تے اُترے ساں۔ بھاویں کِہ رِشتیداراں نُۄں لَیݨ اتے چھڈّݨ واستے انیکاں وار مَیں ایئرپۄرٹ آئِیا ساں پر دیس واپسی دا انُبھو ہںڈّائُݨ دا اِہ میرا پہِلا مَۄکا سی۔ میرے ماما جی اتے چھۄٹا بھݨوئیِیاں, سانُۄں لَیݨ واستے آئے سن۔ ایئرپۄرٹ دے شِیشیاں وِچدی آپݨِیاں نُۄں ویکھ کے, دۄہاں پاسِیاں تۄں اُپر اُٹھے تے ذۄر ذۄر دی ہِلدے ہتھّاں دِییاں بھاوناواں نُۄں, شبداں وِچّ بِیان نہِیں کِیتا جا سکدا۔
کار وِچّ بَیٹھ کے چلّݨ لگّے تاں میرے بیٹے نودِیپ نیں سِیٹ بَیلٹ تۄں پھساد پا لِیا۔ آکھے پہِلاں سِیٹ بَیلٹ لائۄ تے پھِر کار چلائۄ۔ کار وِچّ بَیلٹاں گھٹّ سن تے سوارِییاں ذِیادا۔ جِہڑی اِکّ بَیلٹ سی اُہ اُسنُۄں لا دِتّی پر اُسدی اگلی ذِد سی کِہ بَیلٹاں سارے جݨے لائۄ نہِیں تاں پُلِیس پھڑ لویگی۔ اُسنُۄں سمجھائِیا کِہ آپاں ہُݨ اِںڈِییاں `چ ہاں آسٹْریلِییا وِچّ نہِیں۔ ایتھے سِیٹ بَیلٹاں سِرپھ ڈرائیِور اںکّل ہی لائُںدے ہن, نالے کار وِچّ ہنیرا ہَے۔ پُلِیس نُۄں پتا نہِیں لگّݨا کِہ بَیلٹاں لائیِیاں ہن جاں نہِیں۔ اِہ پہِلی تسوِیر سی جۄ آپݨے دیس دی دھرتی تے کدم رکھّݨ تۄں تھۄڑاں سماں بائد ہی, مَینُۄں آپݨے پُتّر نُۄں پیش کرنی پئی۔ نِئماں دی پالݨا کرن لئی جۄ سںسّکار باہرلے مُلکاں وِچّ سکھائے جاںدے ہن, اُہناں نُۄں چکݨا چُۄر کرن لئی, سانُۄں آئُںدِیاں ہی مجبُۄر تے لاچار ہۄݨا پَیںدا ہَے۔
“تُسِیں بچّے نُۄں اجِہا کِئۄں کہِ رہے ہۄ؟ نالے سمان والی ٹرالی تاں سڑک تۄں پاسے کر آئُݨِیں سی۔ اُتھے تاں بڑے چںگّے بݨدے ہۄ” ۔ پٹنی وِچۄں وی وِدیسی سبھِیاچار بۄل رِہا سی۔ اُہ سمان والی اُس ٹرالی بارے کہِ رہی سی جِس اُپرۄں آپݨا سمان تاں چُکّ کے کار وِچّ رکھّ لِیا سی پر ٹرالی نشُۄں سڑک دے وِچکار ہی رہِݨ دِتّا سی تے آپ کار وِچّ آݨ بَیٹھا ساں۔
“ایتھے سبھ چلدا ہَے” ۔ مَیں ایناں آکھ اُسنُۄں تاں ٹال دِتّا پر آپ سۄچݨ لگّا کِہ مَیں اجِہا کِئۄں کِہا جاں مَیں اجِہا کِئۄں کِیتا؟ درئسل اِس سۄچ دی نوِرتی ہی اِس لیکھ دا وِشا ہَے۔ ’رۄم وِچّ جا کے رۄمناں والا ورتائۄ‘ کرن والی کہاوت من وِچّ سی جاں اِہ ڈر کِہ پتا نہِیں کِہڑی نُکرۄں کۄئی آ کے ہُکم چاڑش دیویگا کِہ سردار جی گڈّی اِکّ پاسے لا لوۄ تے سمان چَیکّ کروائُے۔ پھِر اٹَیچی کھۄہلݨ تۄں بِناں ساتھۄں اِہ سابت نہِیں ہۄݨا کِہ اسِیں گرِین چَینل وِچّدی لںگھّ کے آئے ہاں تے ساڈے کۄل کۄئی گَیر کانُۄنی سمان نہِیں ہَے۔ سڑک دے کںڈھّے تے کھُلے ہۄئے اٹَیچی ویکھ کے, ایئرپۄرٹ دے ٹرالی ہَیلپر دے کھچرے ہاسے نُۄں سہِݨ کرن تۄں بچݨ لئی, مَیں جلدی تُرن دے یتناں وِچّ ساں۔ اِس تۄں اِلاوا گھر پہُںچّݨ تکّ اِہ ڈر بݨِیا رہِںدّا ہَے, کِہ پتا نہِیں سُۄٹکیساں دِییا رسِّییاں کِہڑے ناکے تے کھۄہلݨِییاں پَیݨ جاں کِہڑے ڈھابے تۄں سُۄٹکیساں وِچّۄں آئُدِییاں کھُسبۄیاں نُۄں سُںگھّ کے, کۄئی تُہاڈی گڈّی پھالۄ کرن لگّ پوے۔
درئسل ایہۄ جِہے ڈر اتے کئی ہۄر تراں دے شںکّے ذہاذ دے اُتردِیاں ہی من وِچّ آئُݨ لگّ پَیںدے ہن کِہ پتا نہِیں اِمِیگْریشن والے کی کہِݨگے؟ کسٹم والے سمان جاݨ دیݨگے کِہ نہِیں؟ باہر نِکل کے تاں کۄئی پںگّا نہِیں پویگا؟ اِناں شںکِّیاں تۄں سُکھاںوِیں نوِرتی پْراپت کرن لئی, ناں چہُںدِّیا ہۄئِیا وی اجِہِییاں ہرکتاں کرنِییاں پَیںدِییاں ہن جِناں نُۄں ویکھ کے, دُۄسرِیاں نُۄں دُکھ مہِسُۄس ہُںدّا ہَے کِہ کئی کئی سال وِدیشاں وِچّ بتائُݨ پِچھۄں وی, ساڈے لۄکاں نُۄں تہِذِیب پتا نہِیں کدۄں آویگی؟
وِدیشی سلِیکے دا جناذا اِمِیگْریشن والی لائیِن تۄڑن نال ہی شُرُۄ ہۄ جاںدا ہے اتے اِہ اُس ویلے ہۄر وی سِکھر تے پہُںچّ جاںدا ہَے جدۄں وِدیشاں وِچّ ہسّ کے ہذاراں ڈالر ٹَیکس دیݨ والے لۄک, آپݨی دھرتی تے پَیر رکھّدِیاں ہی, پہِلا یتن کردے ہن کِہ کِسے ناں کِسے تراں بِناں کسٹم ڈِئۄُٹی دِتِّیاں, اُہناں دا سارا سمان ایئرپۄرٹ تۄں باہر نِکل جاوے۔ وِدیشی کلچر دا اِماندار ہِسّا بݨے اِہ لۄک, ایئرپۄرٹ دے ادھِکارِییاں نُۄں وِدیشی سَیںٹاں, شراب جاں ڈالراں نال رُجھا کے, رںگّ برںگِّییاں رسِّییاں نال بجھّے بجھائے سُۄٹکیس, بِناں ڈِئۄُٹی ادا کِیتیاں باہر لَے جاݨ وِچّ سپھل ہۄ جاںدے ہن تے پھِر بڑے ماݨ نال اُہ آپݨی اِس پْراپتی دا ذِکر دُۄسرِیاں کۄل کردے ہن۔
پر وِدیشاں وِچّ اجِہا نہِیں ہَے۔ اُتھے لائیِن بݨائی رکھّݨ والے بہُتے ہُںدّے ہن تے تۄڑن والے گھٹّ, سڑک وِچّۄں ٹرالی ہٹائُݨ والے جِیادا اتے وِچّ چھڈّݨ والے تھۄڑشے, ڈِئۄُٹی بھرن تۄں بِناں سمان لَے جاݨ بارے کہِݨا تاں کی, اجِہا کرن بارے کۄئی سۄچدا وی نہِیں۔ اِہناں مُلکاں وِچّ پْربںدھّکی ڈھاںچا مجبُۄت ہُںدّا ہَے۔ جِتھے ’اُہ‘ ٹَیکس کٹّدے ہن, اُتھے ہر بݨدی مُڈھلی سہُۄلت ہر آم ناگرِک نُۄں, بِناں کِسے وِتکرے اتے پْریشانی دے پْراپت ہںدّی ہَے۔ اِسے لئی تاں آم ناگرِک, بݨدِییاں ادائِگِییاں نُۄں ویلے سِر بھرناں آپݨا پھرذ سمجھدا ہَے۔
مَیں آپݨی دسدا ہاں۔ آسٹْریلِییا وِکھے مَیں بسّ راںہی آپݨے کمّ تے آئُںدا جاںدا ساں۔ بس سروِس اینی ودھِییا کِہ پُچھۄ ہی ناں۔ نوِییاں نکۄر لگدِییاں ساپھ سُتھرِییاں ایئر کںڈِّیشنڈ بسّاں۔ جیکر کِسے باذُرگ نُۄں بسّ وِچّ چڑن سمیں اُچّا سٹیپ لَیݨ وِچّ دِکت آئُںدی ہۄوے, تاں بسّ دا ڈرائیِور, بس نُۄں اِس ڈھںگّ نال نِیویاں کر دِںدّا ہَے کِہ باذُرگ آسانی نال بسّ وِچّ چڑش سکݨ۔ ٹائیِم دی پُۄری پابںدّی۔ کۄئی اۄورلۄڈ نہِیں۔ گلّ کی ہر سہُۄلت۔ دۄ سالاں وِچّ سِرپھ تے سِرپھ اِکّ وار ہی ٹِکٹاں دی چَیکِںگّ ہۄئی۔ ٹِکٹاں واستے کۄئی کںڈّکٹر نہِیں۔ بس دا ڈرائیِور ہی ٹِکٹاں دِںدّا ہَے۔ ٹُٹے پَیسِیاں دا کۄئی رَۄلا نہِیں۔ ابل تاں ہر کۄئی بݨدے کرائے دے ٹُٹے پَیسے لَے کے بسّ وِچّ چڑناں آپݨا پھرج سمجھدا ہَے پر پھِر وی جیکر کِسے کۄل بھان ناں وی ہۄوے تاں ڈرائیِور کۄل بھان ہُںدّا ہَے۔ پر اِکّ دِن جد مَیں آپݨے کمّ تۄں واپِس پرت رِہاں ساں تاں اِکّ اںگّریذ نَۄجُیان ڈرائیِور, بسّ چلا رِہا سی۔ میرے کۄل ڈھائی ڈالر ٹُٹے نہِیں سن۔ مَیں اُسنُۄں وِیہ ڈالر دا نۄٹ ٹِکٹ واستے دِتّا۔ اُۄسنے آپݨی کَیس ٹْریء چَیکّ کِیتی پر اُس کۄل بکائِیا دیݨ لئی بھان نہِیں سی۔
“کۄئی گلّ نہِیں۔ تُسِیں چڑش آوۄ تے آرام نال بَیٹھۄ” ڈرائیِور نیں مُسکرا کے کِہا۔ اِہ پہِلی وار ہۄئِیا سی کِہ ڈرائیِور کۄل ٹُٹّے پَیسے ناں ہۄݨ تے مَیں بِناں ٹِکٹ دے سپھر کراں۔ مَیں بس وِچّ چڑ تاں گِیا پر جد مَیں بسّ وِچلِییاں ہۄر سوارِییاں ولّ جھاتی ماری تاں اُہ میرے ولّ اِس تراں ویکھ رہِییاں سن جِویں مَیں بہُت وڈّا چۄر ہۄواں۔ پر اِس وِچّ میرا کۄئی کسُۄر نہِیں سی۔ وِیہ ڈالر دا نۄٹ ہالے وی میرے ہتھّ وِچّ سی۔ مَیں منچلے ڈرائیِور بارے سۄچن لگّا کِہ ہۄ سکدا ہَے کِہ اُس کۄل سچّمُچ ہی ٹُٹّے پَیسے ناں ہۄݨ جاں اُسنے گِنݨ کھُݨۄں ہی کہِ دِتّا ہۄوے۔ نالے میں اگلے سٹاپ تے ہی تاں اُںتّر جاݨا سی پر جیکر اِس دَۄران ہی چَیکِںگّ ہۄ گئی تاں مَیں کی کہاںگاں کِہ ڈرائیِور نیں ٹِکٹ نہِیں دِتّی۔ اِہ کِسے نیں منّݨا نہِیں تے اِہ پْرچار ہۄ جاݨا ہَے کِہ سردار لۄک بسّاں وِچّ ٹِکٹاں نہِیں لَیدے۔ دُۄسرے پاسے اِہ وی سۄچدا ساں کِہ چلۄ چںگّا ہی ہۄئِیا۔ ڈھائی ڈالر بھاو سٹھّ ستّر رُپئیِئے بچ گئے۔ پر بسّ دِییاں سہُۄلتاں نُۄں ویکھدِیاں مَینُۄں آپݨی اِہ سۄچ بڑی گھٹِییا لگّی۔ آپݨے سٹاپ تے اُتر تاں گِیا پر من اُتے منامُۄںہِیں بھار سی۔ بسّ ڈرائیِور نیں ڈھائی ڈالر دا کرذا میرے سِر چاڑ دِتّا سی تے مَینُۄں سمجھ نہِیں سی آ رہی کِہ میں اِہ کرذا کِس تراں اُتاراںگاں۔ کدی سۄچدا ڈھائی ڈالر کھذانے وِچّ جماں کروا دیواں, کِسے چَیرِیٹی دی گۄلک وِچّ پا دیواں پر اِس نال اُہناں تکّݨِییاں دی پُۄرتی نہِیں سی ہۄݨی جۄ بسّ وِچّلِییا سوارِییاں نیں میرے ولّ تکِّییاں سن۔ مَیں اِس پْربںدھّ دا سہی ارتھاں وِچّ کرذا مۄڑناں چاہُںدّا ساں۔
سماں بِیتدا گِیا پر کۄئی ودھِییا ادائِگی نہِیں ساں سۄچ سکِیا۔ اینے چِر نُۄں کنَیڈا مُۄو ہۄ جاݨ دا پْرۄگرام بݨ گِیا۔ جاݨ دی تارِیخ وی تہِ ہۄ گئی پر سِر تے کرذا جِئۄں دا تِئۄں سی۔ کنَیڈا جاݨ
لئی پھلائیِٹ تۄں اِکّ دِن پہِلاں شام نُۄں مَیں ُبسّ راںہی گھر پرت رِہاں ساں کِہ بسّ دے کۄل دی اِکّ اَیمبُۄلَیںس اُچّی اُچّی سائِرن ماردی ہۄئی لںگھّی۔ کۄئی اَیکسِیڈَیںٹ ہۄئِیا لگدا سی تے پھٹّڑ نُۄں ہسپتال پہُںچّائِیا جا رِہا سی۔ اِکّدم من وِچّ کھِیال آئِیا کِہ پھٹّڑ نُۄں کھُۄن دی وی لۄڑ پَے سکدی ہَے تے کھُۄن دے کے مَیں آپݨا کرذا لاہ سکدا ہاں۔ پر اِہ کِویں سمبھّو سی۔ شام دا سماں سی, سویرے پھلائیِٹ سی اتے سِدھا ہسپتال جا کے بلڈّ ڈۄنیٹ نہِیں سی کِیتا جا سکدا۔ پر کرذا وی تاں لاہُݨا سی تے بلڈّ دیݨا ہی اِکّۄ اِکّ ودھِییا ادائِگی سی۔ سۄ مَیں بلڈّ دیݨ دا پھَیسلا کرکے, اگلے بسّ سٹاپ تے بسّ وِچّۄں اُتر گِیا۔ بلڈّ بَیںک دا پتا کِیتا تے اگلے ہی پل مَیں رَیڈّ کراس آپھ آسٹْریلِییا دی بلڈّ ڈوِیذن وِکھے خُۄن دان کر رِہا ساں۔ مَیں جاݨدا ساں کِہ گھر لیٹ پہُںچّݨ کرکے ہںگّاماں ہۄویگا پر جۄ مَینُۄں جۄ راہت خُۄن دے کے مِلی سی, اُہ پتنی دے گُسے تۄں کِتے ودھّ سی۔ ڈھائی ڈالر دا کرذا لاہ کے, مَیں آپݨے آپ نُۄں ہَۄلا پھُلّ مہِسُۄس کر رِہا ساں تے سویرے کنَیڈا جاݨ لئی سُرخرُۄ ساں۔
اِس سارے کُجھ تۄں میرا بھاو کِہ جِہڑا سِسٹم تُہاڈی کیئر کردا ہے, اُس بارے بہُت سارے لۄک وفادار ہن اتے جِہڑا سِسٹم تُہاڈے بارے نہِیں سۄچدا, اۄُسدے لۄک پْربںدھّکی ڈھاںچے نُۄں تۄڑ مرۄڑ کے, آپݨے آپݨے ولّ کرن لئی یتنشِیل رہِںدّے ہن۔ ایسے لئی وِدیشاں وِچّ اُمراں گال کے, اُتھۄں دے تَۄر ترِیکے سِکھّ کے لۄک, جد آپݨے دیش واپس پرتدے ہن تاں ایئرپۄرٹ تے ہی, وِدیشی سبھِیاچار دِییاں چںگِّییاں گلّاں نُۄں اِکّ پاسے رکھّکے, آپݨے دیش دے سِسٹم نُۄں اپݨائُݨ لئی مجبُۄر ہۄݨا پَیںدا ہَے جِس تۄں لگدا ہَے کِہ اینے سالاں وِچّ وی اُہناں نیں وِدیشی سلِیکا نہِیں سِکھِیا۔۔ جۄ اِس سِسٹم دی سماجِک بنتر اتے پْرمبّدھکی ڈھاںچے وِچّ پھِٹ نہِیں ہُںدّے, اُہناں نُۄں ایئرپۄرٹ تۄں لَے کے آپݨے سٹیء دَۄران تے واپِس وِدیش پرتݨ تکّ, کئی پْرکار دِییاں مُسِیبتاں اتے دُشوارِییاں دا ساہمݨا کرناں پَے سکدا ہَے۔ وِدیش تۄں آئے میرے مامے دے پُتّ بھرا ن, ے وِدیشی سلِیکا اپݨائُݨ دے یتن وجۄں, چںڈِّیگڑش دی اِکّ سڑک تے جَیبرا کراسِںگّ تے سڑشک پار کرن لئی کھڑِییاں کُجھ اَۄرتاں نُۄں, آپݨی کار رۄک کے لںگھّ جاݨ دا اِشارا کِیتا تاں اُہ اَۄرتاں اُسدا دھنّواد کرن دی تھاں اُسدے گل پَے گئیِیا, کِہ اُسنے اُہناں نُۄں ویکھ کے جاݨبُجھّ کے کار رۄکی ہے تے اِشارا کِیتا ہَے۔ ماملا پُلِیس کۄل جاݨۄ مساں ٹلِّیا۔ ایسے کرکے سِیٹ بَیلٹ سبںدھّی مَیں آپݨے پُتر نُۄں ترک وِہُۄݨی دلِیل دے کے ٹال دِتّا سی تے سمان والی ٹرالی, سڑک وِچالے چھڈّ دیݨا مَینُۄں بُرا نہِیں سی لگّا۔ میری پٹنی اج تکّ وی اِس دلِیل تے کائِم ہَے کِہ وِدیشاں وِچّ اسِیں جۄ کُجھ چںگّاں سِکھدے ہاں, اُسنُۄں آپݨے دیش وِچّ وی, امل وِچّ لِیائُݨا چاہِیدا ہَے۔
پر اِس سارے کُجھ تۄں میرا ہرگِذ اِہ بھاو نہِیں, کِہ اِںڈِییا جاݨا اِکّ خترناک پْرۄجَیکٹ ہَے۔ اُپر دسّے ڈر جاں کھترے اُہناں چاواں اتے رِیجھاں ساہمݨے ناں ماتر ہن جۄ اِکّ بھارتی, وِدیش وِچّۄں آپݨے من وِچّ لَے کے آئُںدا ہَے۔ ماں پِئۄ دی آسِیس, بھَیݨ بھراواں دی چاء بھری گلوکڑی, رِشتیدارا دِییاں ٹِچراں اتے یاراں مِتراں دے اُلامبھے۔ باذُرگاں دے ٹھںڈّے تتّے بِسترِیاں وِچّ گھُسرکے نِگھِیا ہۄݨا, ماں جاں دادی دے ہتھّاں دی بݨی گھر دے دُدھّ دی برپھی تے کِنّاں کُجھ ہۄر ۔ وِدیشی سِسٹم بھاویں کِنّاں وی چںگّا کِئۄں ناں ہۄوے جاں آپݨا سِسٹم کِنّاں وی ماڑا کِئۄں ناں ہۄوے, اِہ چِیذاں پْردیساں وِچّ نہِیں مِلدِییاں۔ ساری اُمر بںدّا اِناں لئی ترسدا ہَے۔