آذاد ہِںدّ فَۄج وِچّۄں آئُݨ مگرۄں سرکار نیں اُہدی فَۄج دی نَۄکری بہال کرکے اُہنُۄں پںجّاب دِییاں دیسی رِیاستاں دے سںگھّ ’پَیپسُۄ‘ دے اِک ذِلہے وِچّ سِول سرجن لا دِتّا سی۔ اُتھۄں رِٹائِر ہۄݨ مگرۄں اُہنے اُسے مںڈّی وِچّ آ کے آپݨا پْرائیِویٹ کلِینِک کھۄلہ لِیا سی جِتھّۄں اُہنے فَۄج وِچّ بھرتی ہۄݨ تۄں پہِلاں آپݨی مُڈھّلی نَۄکری شُرُۄ کِیتی سی۔ اِہ چھۄٹی جِہی مںڈّی اُہدے لئی ’یاداں دی پٹاری‘ ہی بݨ چُکّی سی۔

جدۄں اُہ دُۄجی جںگّ تۄں پہِلاں ایتھۄں دے پںجّ-چھے کمرِیاں دے چھۄٹے-جِہے ہسپتال وِچّ ڈاکٹر ہُںدّا سی تاں ایتھے اُہ چار ہی ’اپھسر‘ ہُںدّے سن۔ اِک سی مِڈل سکُۄل دا ہَیڈماسٹر مدن مۄہن٬ دُۄجا ڈاککھانے دا پۄسٹ ماسٹر تے تار بابُۄ شادی رام٬ تِیجا سٹیشن ماسٹر ودھاوا رام٬ تے چَۄتھا افسرے-مںڈّی سردار گُردِیال سِںگھّ باہِییا۔ اِہ چارے جِدھّرۄں وی لںگھّدے٬ مںڈّی دے آڑھتِیئے٬ دُکاندار٬ چَۄدھری گۄپی رام تے ہذاری لال ورگے ستِکارِت بںدّے وی دُکاناں دے مُۄہرلے تھڑھِیاں اُتّے آ کے ’رام رام‘ بُلائُںدے سن۔

اِہ اُہۄ ذمانا سی جدۄں اِہ چارے افسر٬ شام ویلے سکُۄل دے گرائۄُںڈ وِچّ ٹَینس کھیڈݨ جاںدے۔ چَۄہاں نیں چِٹِّییاں نِکّراں٬ چِٹّے کمِیذ٬ چِٹِّییاں-دُدھّ جُراباں تے پھلِیٹ پہِنے ہُںدّے سن۔ ہتھّاں وِچّ رَیکِٹ پھڑی دِن ڈھلہے جدۄں اُہ وارۄ-واری چھۄٹے چھۄٹے باذاراں وِچّۄں لںگھّ کے سکُۄل ولّ جا رہے ہُںدّے تاں اُہناں وِچّۄں تِنّاں دے اںگّریذی ٹۄپ ساری مںڈّی وِچّ جِویں ہلچل جِہی مچا دِںدّے۔ گلھِییاں وِچّ بںٹّے٬ رِیٹھے٬ کَۄڈِییاں کھیڈدے پاڑھے مُںڈّے دُۄرۄں ہی ہَیڈماسٹر مدن مۄہن جی نُۄں دیکھ کے بھجّدے اںدّرِیں جا لُکدے۔ باݨِیئیں تے سیٹھ ہۄر ودھیرے جھُک کے تے اُچِّییاں آواذاں وِچّ ’رام رام‘ تے ’نمستے‘ بُلائُںدے۔ چارے افسراں وِچّ اِکّ افسرے-مںڈّی ’باہِییا ساہب‘ سن جِہڑے آسے پاسے جھاکے بِناں دھَۄݨ اکڑا کے تُردے؛ اَیویں رسمی تَۄر اُتے سِر نُۄں ماڑا جِہا جھٹکا دِںدّے٬ جاں کھبّا نرۄیا ہتھّ رتا اِںج اُتاںہ چُکّدے جِویں کۄئی گۄرا ہاکم مکھّی اُڈائُںدا ہۄوے۔ باکی تِنّے٬ ہریک دی ’رام رام‘ دا اُتّر ٹھرہمّے نال دِںدّے تے کئی مۄہتبر بںدِّیاں دا ہال-چال وی پُچھّ لَیںدے۔ جِہڑے چَۄدھرِییاں٬ سیٹھاں٬ شاہاں نُۄں اِہ ’افسر‘ لۄک اِںج بُلائُںدے٬ آم لۄکاں دے مناں وِچّ اُہناں دا اِذّت-ماݨ ہۄر ودھّ جاںدا۔ اُہ ذمانا تاں ہُݨ بِیت چُکّا سی۔ پر سِیتا رام بہُتا نہِیں سی بدلِیا۔ اجّ وی اُہ ریڑھِییاں دی سڑی-گلھی سبذی اۄویں سُٹوا سکدا سی جِویں وِیہ-تِیہ سال پہِلاں اِس مںڈّی وِچّ ’مَیڈِیکل افسر‘ ہُںدِّیاں سُٹوائُںدا ہُںدّا سی۔ سبھ نُۄں پتا سی ہُݨ اُہدی پُچھّ-دسّ سرکارے-دربارے پہِلاں نالۄں ودھیرے سی۔ ستھانک ہسپتال دا ڈاکٹر وی اُس تۄں پُچھّے بِناں کۄئی کمّ نہِیں سی کردا۔ ڈاکٹر سِیتا رام کَۄڑا دِییاں پُراݨِییاں آدتاں مُۄجب اُہ ہُݨ وی گلی٬ باذار وِچّ تُرِیا جاںدا الّڑھ اُمر دے مُںڈِّیاں نُۄں کۄل بُلا کے اجِیب-اجِیب سوال پُچھّݨ لگّ پَیںدا۔ پہِلاں مُںڈّے دا ناں٬ پِئۄ دا ناں پُچھّدا تے مگرۄں اُہدے کھاندان نال آپݨی پُراݨی جاݨ-پچھاݨ کڈھّ کے آپݨی نابھے-پٹِیالے دی بۄلی ’چ کہِںدّا٬ “مَینے تیری دادی کا اِلاج بی کِیا تھا۔ اُسکا نام پْرسِنّی دیوی تھا ناں؟” اکسر ہی مںڈّی دے مُںڈّے-کھُںڈّے اُہدی اجِہی جاݨکاری بارے بہُت ہَیران ہُںدّے٬ جدۄں اُہ دسّدا٬ “تیرا بابا دسَۄںدھی رام٬ بڑا کںجُّۄس تھا۔ مَینے اُسے کہِیا تھا کِہ دوائی دۄ مہِینے تکّ کھاݨی پڑیگی۔ پر اُس بھلیماݨس نیں پَیسِیاں دی بچّت کرن کے لِیءے ایک مہِینے بائد دوائی بںدّ کر دئی۔ اُہ وِچاری مر گئی۔… اَیسے تۄ سبھ لالے کںجُّۄس ہُنَّے اَیں پر تیرا بابا کُچھ بیوکُۄپھ وی تھا-اِب ہَے کِہ مر گِیا؟”

پھیر اچانک ہی گلّ بدل کے کہِںدّا٬ “تیرے گھر-کے تنّیں کُچھ کھاݨ نیں بی دِنَیں اَیں کِہ نہِیں؟-دیکھ تیرِییاں اکھّاں کَیسے پِیلھِییاں ہۄ رہی اےَ۔ چِہرے کا کلر اَیسے جَیسے بسار ملھِیا ہۄئے۔” پھیر مُںڈّے دے مۄڈھے٬ باہاں چھاتی نُۄں ٹۄںہدا کہِںدّا٬ ”اِہ کۄئی جواناں کی باڈی اےَ!… ایس اُمر میں آہ ہال! کُچھ کھائِیا-پِییا کر۔ سُبہ اُٹھّ کر شاکھا مَے جائِیا کر۔ کِتنے بجے اُٹھِیا کردَیں؟”

ہۄر وی اجِیب گلّ اِہ سی کِہ اُہدے رۄئب کرکے کۄئی مُںڈّا اُہدے اگّے جھُۄٹھ بۄلݨ دی ہِمّت نہِیں سی کردا۔ جدۄں اُہ جاگݨ دا سماں دسّدا تاں ڈاکٹر کَۄڑا جِویں اُہنُۄں پھٹکار پائُںدا کہِںدّا٬ “دیکھ٬ دیکھ! شرم تاں نہِیں آںدی!…. جوان اُمر میں دِن چڑھے اُٹھ کے تُۄں کِیا پُۄرِییاں پائیںگا۔” پھیر آپݨے ول اُہنُۄں جھاکݨ لئی کہِ کے اُہدِییاں اکھّاں دے چھپّر اُںگلاں نال اُتاںہ کرکے دیکھدِیاں کہِںدّا٬ “تُۄں مسٹربیشن کردا ہُنَّے؟” جِہنُۄں اُہدا اںگّریذی شبد سمجھ ناں آئُںدا اُہنُۄں بہُت سپشّٹ پںجّابی وِچّ سمجھا دِںدّا تے اینی بُری ترہاں گُسّے وِچّ جھِڑکدا کِہ کئی نَۄجوان مُںڈّے سچّی اُہدے اگّے کمبّݨ لگّ پَیںدے۔

پُراݨے لۄک اُہنُۄں ہُݨ وی مںڈّی دا افسر ہی سمجھدے سن۔ اۄویں اُہدی اِذّت کردے سن۔ اُہناں دا خِیال سی کِہ جے ڈاکٹر نیں وِیہ-تِیہ سال پہِلاں اُہناں نُۄں سِدھّے پاسے ناں لائِیا ہُںدّا تاں پتا نہِیں اُہناں دا کی ہال ہُںدّا۔ دوائی لَیݨ آئے ہریک مرِیذ نُۄں اُہ دۄ-چار گلّاں اجِہِییاں ذرُۄر سمجھا دِںدّا جِہڑِییاں اُہ آپݨے ’ڈاکٹری اسُۄلاں‘ انُسار ذرُۄری سمجھدا سی۔ نَۄجواناں نُۄں ’بھۄگ-وِلاس‘ وِچّ سںجّم ورتݨ لئی کہِںدّا۔ سبذِییاں٬ پھل٬ دالاں ودھیرے کھاݨ لئی ہدائِتاں کردا۔ مِرچ-مسالے تے تلِییاں چِیذاں گھٹّ کھاݨ لئی کہِںدّا۔ دُدھّ-گھِئۄ وی بہُت ودھیرے کھاݨ تۄں ورجدا۔ نیم نال کسرت تے سَیر دِییاں ہدائِتاں وی کردا۔ جدۄں کۄئی بِیماری پھَیل جاںدی تاں ہریک نُۄں پاݨی اُبال کے پِیݨ لئی ذرُۄر کہِںدّا۔

“اۄ بھائی اِہ تاں مںڈّی دے کرم چںگّے اےَ جِہڑا ڈاکٹر پھیر ایتھے آ گِیا۔ اَیہۄ جے بںدّے اجّ-کلّہ کِتھّے اےَ جِہڑے گھرۄں کھا کے متّ دیݨ۔” لۄک آم ہی اجِہِییاں گلّاں اُس بارے کہِںدّے۔

پر ڈاکٹر سِیتا رام کَۄڑا ہُݨ بُڈھّا ہۄ گِیا سی – سٹھّ سال تۄں اُتّے۔ اُہنے جِس کِرائے دے ہاتے وِچّ آپدا کلِنِک بݨائِیا ہۄئِیا سی٬ اُسدے آلے دُیالے ستّ-اٹھّ ادھّ-کچّے کمرے سن٬ جِتھّے کدے سیٹھ مُنّاں لال دے پلّیدار رہِںدّے سن۔ کئی کۄٹھِیاں وِچّ کݨک٬ چھۄلِیاں٬ تے باجرے دِییاں دھاںکاں لگِّییاں ہُںدِّییاں سن۔ اُدۄں ایتھے چارے پاسے چُۄہِیاں دِییاں کھُڈّاں تے چھتّاں وِچّ چِڑِییاں دے آلہݨے ہُںدّے سن۔ اںدّرۄں ہر ویلے سِلّہے گلہے-سڑے اناج دی بدبُۄ آئُںدی رہِںدّی سی۔ پر جدۄں دا سیٹھ نیں اِہ ہاتا ڈاکٹر کَۄڑا نُۄں ’دھرمکھاتے‘ دِتّا سی٬ اُہنے اِسدی مُرمّت اُتے کۄئی پَیسا نہِیں سی لائِیا۔ ڈاکٹر آپݨی آمدن وِچّۄں کئی ہذار رُپِیا خرچ کے ہنیر-کۄٹھڑِییاں دی مُرمّت کروا چُکّا سی۔ ہیٹھ اِٹّاں دے پھرش لوائے سن تے نویں میذ-کُرسِییاں تے لۄہے دے پائیِپاں دے بݨے مںجّے وی مرِیذاں لئی لِیاںدے سن۔ پر جِہۄ-جِہا ’ہسپتال‘ اُہ چاہُںدّا سی اُہدے اُتے کئی لکھّ دا خرچا آئُںدا سی۔ اُہدی آپݨی کمائی مساں ٹبّر دا خرچ تۄرن جۄگی سی۔ دۄ لڑکے باہر پڑھدے سن۔ اِک ڈاکٹری دا تے دُۄجا اِںجنِیئرِںگّ دا کۄرس کردا سی۔ لڑکی وڈّی سی اُہ وِیاہ دِتّی سی۔ ایتھے اُہ تے اُہدی پتنی دۄویں رہِںدّے سن۔ آپݨے ڈاکٹری اسُۄلاں انُسار٬ سپھائی٬ خُراک٬ کپّڑے-لِیڑے تے آئے-گئے دا خرچ دِنۄ-دِن ودھدا جاںدا سی۔ سِٹّا اِہ ہۄئِیا سی کِہ جۄ کمائی ہُںدّی سی٬ اُہ کھُۄہ وِچّ کھپݨ والی گلّ سی۔ پھیر وی اُہ ہِمّت نہِیں سی ہاردا۔

“ڈاکٹر ساہِب اینے پَیسے تاں میرے کۄلہ ہَے-نِیں۔” کۄئی سادھارن مرِیذ جے کہِ دِںدّا تاں اُہ رتا گُسّے نال اُس ولّ جھاکدا٬ پر کُجھ سکِںٹّ بۄل ناں سکدا۔ “جا بھاگ جا۔” بس اینا کہِ کے ہۄر مرِیذ نُۄں دیکھݨ لگّ پَیںدا۔

اجِہا گُسّا اُہنُۄں اُدۄں آئُںدا سی جدۄں اِہ پتا ہۄوے کِہ اِہ بںدّا جھُۄٹھ بۄل رِہا ہَے۔ اُہ مںڈّی تے آسے-پاسے دے پِںڈّاں دے آپݨے سبھ مرِیذاں تے اُہناں دے گھر-پرِواراں نُۄں اینی چںگّی ترہاں جاݨدا سی کِہ اُہنُۄں اِہ وی پتا ہُںدّا کِہڑا کِنّا کُ خرچ کرن جۄگا سی۔ اتِ غرِیب لۄکاں تۄں اُہ پَیسے مںگّدا ہی نہِیں سی۔ جے کۄئی پںجّ-ستّ دیݨ دا یتن وی کردا تاں اُہنُۄں کہِ دِںدّا٬ ”اِسکا پھرُۄٹ لے-جِیں٬ بچّے کی کھاتر- آئی سمجھ!… پر جے ادھِییا-پئۄُیا لے کے پی-لِییا تۄ مَیں تنّے٬ بذار میں کھڑا کرکے جُتِّییاں گَیل کُٹُۄں- سمجھِیا!”

تے اِس گلّ تۄں سارے جاݨُۄں سن کِہ اُہ سچّمُچّ ہی جُتِّییاں نال کُٹّ سکدا سی؛ کِسے دی چھُڈائُݨ دی وی ہِمّت نہِیں سی پَے سکدی۔ (کِنّے ہی شرابی بںدّے اُہنے کُٹّے وی سن۔)

پر ہُݨ جِویں جِویں اُہدی اُمر ودھّ رہی سی؛ ہِمّت وی جواب دِںدّی جاںدی سی۔ کئی نویں ’سُئِم-سیوک‘ بݨے نَۄجواناں نیں اُہدی مدّد لئی ’شہِرِییاں‘ دے کئی اِکٹھّ کِیتے سن۔ وڈِّییاں-وڈِّییاں ’سکِیماں‘ وی بݨائیِیاں سن۔ کئی وار کٹھّے ہۄ کے اُس کۄل جا کے دسِّیا وی سی٬ “ڈاکٹر ساہب٬ اسِیں چار-پںجّ لکھّ رُپِیا کٹھّا کرکے باہر اِک پلاٹ خرِید کے٬ وڈّا ہسپتال بݨاواںگے۔ تُسِیں اُہدے ’ڈائِرَیکٹر‘ ہۄوۄگے۔ فِذِیشن٬ سرجن٬ ڈَیںٹِسٹ- ہر ترہاں دے ماہر ڈاکٹر رکھاںگے۔ نوِییاں اَیکسرے مشِیناں لِیاواںگے….. ٹھِیک اےَ جی؟”

پہِلاں پہِلاں اُہ اُہناں نُۄں ’شاباشے‘ دِںدّا مُسکرا کے کہِںدّا٬ ”تھانے جے اِہ کمّ کر لِییا تۄں اِسکا پھل اُرے ہی مِلیگا…. میرا اگلے جہان میں کۄئی یکِین نہِیں – اُرے ای پھل مِلے تۄ تسلّی ہُںدّی ہَے۔ اچھّے کمّ کرن والِیاں نُۄں پھل لاذمی مِلِیا کردَے٬ میرا یکِین رہِئَے٬ اُمر بھر۔”

مہِینے-وِیہ دِن بائد جدۄں کُجھ نَۄجوان آ کے دسّدے کِہ اُہناں نیں جگاہ کھرِیدݨ دی سلاہ بݨا لئی ہَے تے بس تھۄڑھے جِہے پَیسے گھٹّ ہن٬ پُۄرے ہۄݨ تے اُہ رجِسٹری کروا لَیݨگے تاں اُس دِن اُہ بہُت کھُش ہُںدّا۔ آپݨے بُڈھّے ہڈّاں وِچّ وی اُہنُۄں جوانی جِنّاں بل لگّدا۔ رات نُۄں نِیںد ناں آئُںدی۔ من وِچّ نویں ہسپتال دے نکشے بارے چِتودا رہِںدّا۔ بڑی پھُرتی نال ایدھر-اُدھر آ جا رہے ڈاکٹراں تے نرساں بارے سۄچدا تے پھیر اُہنُۄں کراہ رہے مرِیذاں دِییاں آواذاں٬ شاںت ہُںدِّییاں سُݨدِییاں۔

….اتے اجِہے ویلے اُہ بہُت بھاوُک ہۄ جاںدا۔

سماں بِیت گِیا۔ مںڈّی دے نَۄجواناں نیں کئی نوِییاں نوِییاں کلبّاں بݨا لئیِیاں۔ اُہ اُتھّے کٹھّے ہُںدّے٬ سبھِّیاچارک پْرۄگرام رچائُںدے٬ ڈِنر کھاںدے تے کدے کدے اکھّاں دے٬ دںدّاں دے جاں ہڈِّییاں دِییاں بِیمارِییاں دے اِلاج لئی ’کَیمپ‘ وی لائُںدے۔ باہرۄں ڈاکٹر وی آئُںدے۔ اجِہے ویلے اُہ ڈاکٹر ساہب نُۄں پْردھانگی کرن لئی وی سدّ لِجاںدے۔ پر باہرۄں آئے نَۄجوان ڈاکٹر اُس نال اِںج مِلدے جِویں اُہ کِسے ڈاکٹر نال نہِیں٬ مںڈّی دے کِسے ہٹواݨِیئیں نال مِلدے ہۄݨ۔ کۄئی ڈاکٹر اُس کۄلۄں اُہدے چالی سال دے تجربِیاں بارے٬ دوائیِیاں بارے٬ اِلاج بارے کۄئی گمبھِّیر رائے نہِیں سی پُچھّدا۔ اجِہے اِکٹھّاں وِچّ بۄلݨ دا اُسدا کۄئی ابھِیاس نہِیں سی۔ جدۄں نَۄجوان مُںڈّے اُہنُۄں پْردھان وجۄں کُجھّ بۄلݨ لئی کہِںدّے تاں اُہ اُٹھ کے اشِیرواد دِںدّا تے اُہناں دے چںگّے مِشن دی سپھلتا لئی چار شبد بۄل دِںدّا۔ اِس تۄں ودھّ کُجھّ کہِ نہِیں سی سکدا۔

اجِہے سماگماں تۄں واپس پرت کے ڈاکٹر کَۄڑا ہۄر وی اُداس ہۄ جاںدا۔ ہُݨ جدۄں کدے کُجھّ نَۄجوان اُس کۄل آ کے ہسپتال دِییاں یۄجناواں دسّدے تاں اُہ سُنّا-سُنّ۔ اُہناں دے چِہرِیاں ولّ جھاکدا٬ چُپّچاپ سُݨدا رہِںدّا۔ کدے کدے بس اینا کہِںدّا٬ “کُچھ کرۄ بی ناں! نُۄئیِں باتاں کرن دا کِیا پھائِدا – باتاں گَیل تۄ کُچھّ نہِیں ہُںدّا۔” پر جدۄں اُہنُۄں اِہ اہِساس ہۄ گِیا کِہ نوِیں پِیڑھی دے نَۄجوان٬ سِوائے آپݨی واہ-واہ کھٹّݨ دے ہۄر کُجھّ کرن جۄگے نہِیں تاں اُہ بہُت ہی نِراش ہۄ گِیا۔ آپݨے ’کَۄڑا کلِنِک‘ وِچّ٬ اُہناں ہی سِلّہے کمرِیاں وِچّ پئے مرِیذاں ولّ وی اُہدا دھِیان گھٹّ گِیا۔ جۄ تِنّ-چار مُںڈّے کُڑِییاں اُس کۄلۄں سِرف پْرَیکٹِس دے سرٹِیفِکیٹ لَیݨ آئے سن٬ اُہناں نیں دۄ-دۄ چار-چار سال بائد٬ نال دے پِںڈّاں وِچّ آپݨے کلِنِک کھۄلہ لئے۔ اُہناں ہی پِںڈّاں دے وِگڑے کیس جدۄں اُس کۄل آئُںدے تاں اُہ ہَیران ہۄ جاںدا کِہ اُس کۄل کمپّائۄُڈر لگّے مُںڈّے ہُݨ ’ڈاکٹر‘ بݨ کے کِںجّ لۄکاں دی چھِلّ لاہ رہے سن۔ کئی سکُۄٹر٬ کاراں وی لئی پھِردے سن٬ پر اُسنے ساری اُمر سائیِکل وی خرِید کے نہِیں سی دیکھِیا۔ اُہناں دے غلت دُیائیِیاں دے کے بیلۄڑے ٹِیکے لا کے وِگڑے کیس اُس کۄل آئُںدے اُہناں دا اِلاج کردا اُہ اُہناں آپݨے ’بݨائے‘ ڈاکٹراں نُۄں بُرا-بھلا کہِںدّا رہِںدّا۔ اُہدا جی کردا اُہناں نُۄں بُلا کے کھُۄب جھِڑک-جھمبّ کرے کِہ اُہ کِئۄں اُسدا ناں بدنام کرن لگّے سن۔ پر اِک-دۄںہ نُۄں چھڈّ کے کدے کۄئی پُراݨا شاگِرد اُس کۄل نہِیں سی آئِیا۔ پھیر کِیہنُۄں کُجھّ سمجھائے؟ ڈاکٹر کَۄڑا دی ساری اُمر اِہ آدت رہی کِہ جدۄں وی اَیمرجَیںسی آئی اُہنے بِناں آپݨے آرام دا خِیال کِیتِیاں ساری ساری رات وی آپݨے کلِنِک وِچّ بِتائی۔ ہُݨ وی اجِہے ویلے اُہ اِنکار نہِیں سی کر سکدا۔ اسّی سال دے نیڑے پہُںچّݨ دے باوجُۄد اُہ تڑکسار آپݨے کلِنِک پہُںچّ جاںدا۔ دُپہِرے وی گھٹّ ہی آرام کردا۔ اُسدے رکھّے نویں نویں کمپّائۄُڈراں تے ’نرس‘ کُڑِییاں نُۄں بہُت ہی چںگّی ترہاں ہدائِتاں کردا؛ سمجھائُںدا کِہ اُہناں دی کی ڈِئۄُٹی سی۔ جِہڑا کۄئی مُںڈّا٬ کُڑی سِرف پہِنݨ-پچرن ’چ سماں برباد کرکے مرِیذاں ول بیدھِیانی کردا اُہنُۄں اُہ پہِلاں گھُۄر-گھپّ کردا٬ پر اُہدے بار-بار گلتی کرن اُتے کلِنِک ’چۄں کڈھّ دِںدّا تے ہۄر رکھّ لَیںدا۔ (ہُݨ پڑھے لِکھے مُںڈّے-کُڑِییاں دا کۄئی گھاٹا وی نہِیں سی رِہا۔ اِک ہٹا دِںدّا تاں کئی وار دس دس مُںڈّے-کُڑِییاں دے ماپے تے رِشتیدار آ کے اُسدِییاں مِنّتاں کردے کِہ اُہناں دے مُںڈّے٬ کُڑی نُۄں کمّ لئی رکھّ لوے۔)

تے پھیر اچانک اِک دِن٬ سبھ لۄکاں نیں اِہ دُکھدائی خبر سُݨی کِہ ڈاکٹر سِیتا رام کَۄڑا راتِیں سُتّا ہی رہِ گِیا۔ سَیںکڑے لۄک اُہدے اںتِّم سسکار لئی کٹھّے ہۄئے۔ کئی دِن اُہدِییاں گلّاں اِںج ہُںدِّییاں رہِییاں جِویں کۄئی بھُچال آئِیا ہۄوے۔ اُہدے وڈّے شہِراں وِچّ رہِںدّے دۄویں مُںڈّے آئے تے اُہدے کلِنِک دا سارا سامان٬ اِک نویں آئے ڈاکٹر نُۄں ویچ کے آپݨی بُڈھّی ماں نُۄں نال لَے کے چلے گئے۔ کُجھ مہِینے بائد لۄک ڈاکٹر سِیتا رام نُۄں اِںج بھُلّ گئے جِویں اُہ ایتھے کدے ہُںدّا ہی نہِیں سی۔ نویں آئے اِک ڈاکٹر نیں٬ اُسے پُراݨے ہاتے وِچّ نواں ’گُپتا ہسپتال‘ کھۄلہ لِیا سی۔ سیٹھ شِو لال دے پُتّ-پۄتے شائِد کلکتّے جا وسے سن۔ اُہناں نیں اِہ ہاتا (جِتھّے کدے ’کَۄڑا کلِنِک‘ ہُںدّا سی) ڈاکٹر گُپتا نُۄں ویچ دِتّا سی۔ اُہنے پُراݨے کمرے ڈھاہ کے نویں بَیڈّ٬ نوِییاں سکَینِںگّ مشِیناں تے لِبارٹری دا سمان لَے آںدا سی۔ ہُݨ ڈاکٹر کَۄڑا دے کلِنِک واںگ ”آم-کھاس‘ مرِیذ ایتھے داکھل نہِیں سن کِیتے جاںدے۔ سِرف سردے-پُجدے لۄک ہی داکھل ہۄ سکدے سن۔

پھیر اِک دِن لۄکاں نیں دیکھِیا کِہ پُراݨے ’کَۄڑا کلِنِک‘ تے ہُݨ نویں ’گُپتا ہسپتال‘ دے ساہمݨے٬ تھڑھے اُتّے اِکّ بںدّا مرِیا پِیا سی۔ اِک نوِیں بݨی ’سہارا کلبّ‘ دے نَۄجوان مُںڈّے اُہدے سسکار دا پْربںدھّ کردے پھِردے سن (کِئُںکِہ اِہ کۄئی لاوارس بںدّا سی- شائِد بِہاری مذدُۄر جاں اُتّر پْردیش دا بھئیِّیا)۔ کُجھ نَۄجواناں نُۄں جدۄں پتا لگِّیا کِہ ڈاکٹر گُپتا نیں رات اُہنُۄں داخل نہِیں سی کِیتا تے اُہ تھڑھے اُتے پِیا ہی مر گِیا سی تاں اُہ اُتیجِت ہۄ کے ڈاکٹر نال لڑن لگّ پئے۔ پر ڈاکٹر گُپتا نیں اُہناں نُۄں بُری ترہاں بیئِذّت کرکے باہر کڈھّ دِتّا۔ اُہ ’گھُر-گھُر‘ کردے مُڑ آئے۔ (کئیِیاں نیں تھاݨے اُسدی ’اݨگہِلی‘ دی رِپۄرٹ وی کرنی چاہی٬ پر تھاݨیدار نیں کانُۄن سمجھا کے مۄڑنا چاہِیا تاں جھگڑا وی ہۄئِیا۔ اخِیر تھاݨیدار نیں سِپاہِییاں تۄں چار ڈںڈّے مروا کے سبھ نُۄں باہر کڈھّ دِتّا۔) ساری کانُۄنی کاروائی پُۄری کرن مگرۄں جدۄں نَۄجوان مُںڈِّیاں نیں اُس لاوارس بںدّے دا سسکار کر دِتّا تاں اِک وار مںڈّی تے آسے-پاسے دے پِںڈّاں وِچّ مُڑ ڈاکٹر سِیتا رام کَۄڑا دی چرچا شُرُۄ ہۄ گئی؛ پر اِہ چرچا بِلکُل اِںج سی جِویں کِسے مُںڈّے-کھُںڈّے نیں چھپّڑ وِچّۄں مجھّ کڈھّݨ لئی واہݨ وِچّۄں چُکّ کے دۄ-چار ڈلھے چلائے ہۄݨ۔ کُجھ دِناں مگرۄں لۄک پھیر آپۄ-آپݨے کمّاں-دھںدِّیاں وِچّ رُجھ کے ڈاکٹر کَۄڑا نُۄں بھُلّ گئے۔ بس اِک بُڈھّے آڑھتِیئے پھُمّݨ ملّ نیں ہی آپݨے اِک ہاݨی کۄل اِک دِن اینی گلّ چھیڑی٬ “کِئۄں بئی سںتّ راما٬ ڈاکٹر سِیتا رام نُۄں لۄک اُۄں-اِیں بھُلّگے؛ اَیں بی کدے ہُںدّی سُݨِیں سی! …. ہُݨ تاں اَیڈے اَیڈے بڈّے بںدِّیاں دا بی کۄئی کُتّے-بِلّے جِنّاں مسۄس نِیں کردا- ہَیں کِہ نہِیں؟

سںتّ رام دُکان دے تھڑھے اُتّے ڈاہی مںجّی ’تے پِیا کھںگھّی گِیا٬ بۄل نہِیں سکِیا۔ اُہدی ہالت دیکھ کے پھُمّݨ ملّ ڈھِلّی جِہی آواذ ’چ پھیر بۄلِیا٬ “لَے ہُݨ اُہ ہُںدّا تاں تَینُۄں دکھائی آئُںدے… ہُݨ جائیِئے کِتھّے!”

پر اُسے ویلے دُکان اںدّرۄں نِکل کے سںتّ رام دا وڈّا مُںڈّا اُس ولّ گھُۄردا بۄلِیا٬ “تائِیا پھُمّݨ ملّا کِئۄں سارا دِن بھَۄںکی جانا ہُنَّے!…. اُہ کۄئی ڈاکٹر سی؟ -کلہ گُپتا ڈاکٹر٬ اِہدے ڈُۄڈھ سَۄ دا ٹِیکا لا کے گِئَے۔ اسِّییاں دی دُیائی دِتّی اےَ۔ تُۄں اَیں بۄلی جانَے جِویں اِہنُۄں اسِیں باہر کڈھّ کے مرن نُۄں بہائِیا ہُںدَّے۔…. اِہنُۄں وی اںدّر جک نہِیں آئُںدی-باہر تھڑھے ’تے آ کے لۄکاں نُۄں تماشا دکھَۄںدَے٬ وَیری!”

پھُمّݨ ملّ دا مُۄںہ اڈِّیا رہِ گِیا۔ اُہ چُپّ کرکے اںدّر پُراݨی گدّی اُتّے آ بَیٹھا تے پشیمان ہۄئی گِیا کِہ اُہنُۄں بھلا اجِہی گلّ کہِݨ دی کی لۄڑ سی؟- سِر نِیواں پا کے اُہ وی کھںگھّݨ لگّ پِیا۔ اُہنُۄں باذار ’چ ہِساب-کِتاب کرن گئے آپݨے مُںڈّے؛ رُۄپ کُمار دا خِیال سی کِہ جے بھلا اُہنُۄں مُڑ کے آئے نُۄں سںتّ رام دے مُںڈّے نیں دسّ دِتّا تاں پھیر رُۄپ اُہدی لاء-پاء کرُۄ۔ اِہ سۄچ کے اُہ سچِّیں ڈر گِیا کِہ جِویں کۄئی وڈّی کھُنامی کر بَیٹھا ہۄوے۔

“آہ وی ذمانے آئُݨے سی!” پھُمّݨ ملّ کھںگھّ رُکدِیاں کُجھّ دُکھی واج ’چ بۄلِیا٬ “جے کِسے نال ہمدردی دی گلّ کرِیئے تاں اُہ وی کھاݨ نُۄں آئُںدَے۔ آہ وی کۄئی گلّ بݨِیں!… ہدّ ہۄ-گئی!” تے اُہنُۄں یاد آئِیا کِہ کئی ورہِیاں مگرۄں اُہنے شائِد پہِلی واری آپݨا اِہ تکِییا-کلام بۄلِیا سی جِہڑا مُںڈِّیاں نیں ہرکھ نال جھِڑک کے اُہنُۄں بۄلݨۄں ہٹا دِتّا سی اکے “بائی کی سارا دِن بھَۄںکی جانَے٬ ’ہدّ ہۄ-گی ہدّ ہۄ-گی‘, کاہدی ہدّ-ہۄ-گی؟”