مَینُۄں اِہ نہِیں پتا سی کِہ تائے کرم چںدّ دا سمبّںدھّ کمِئۄُنِسٹ پارٹی نال سی۔ مَیں بچپن تۄں ہی اُس دی کِرائے دی چھۄٹی جِہی سبذی دی دُکان اُتّے اِکّ لال جھںڈّا جھُلّدا ہۄئِیا ویکھدا ہُںدّا ساں۔ مَیں سۄچدا ہُںدّا ساں کِہ کرمے تائے دی دُکان ’تے داتی ہتھَۄڑے دے نِشان والا اِہ لال جھںڈّا کِئۄں جھُلّدا رہِںدّا ہَے۔ تائے نُۄں اُسدے ناں نال بُلائُݨ دی بجائے ہر کۄئی اُس نُۄں کامریڈ کہِکے ہی بُلائُںدا ہُںدّا سی۔ تائے کرمے دی دُکان ساڈی دُکان دے ساہمݨے والی کتار وِچّ چار پںجّ دُکاناں چھڈّکے ہُںدّی سی۔ تائے دا لمبّا کدّ٬ بھروِییاں مُچھّاں٬ اِکہِرا سرِیر سی۔ اُسدی رۄئبدار آواذ ہر اِکّ دے من نُۄں بھاء جاںدی سی۔
بچپن تۄں ہی مَیں تائے نُۄں کُڑتے٬ تمبّے٬ پھتُۄہی اتے نری دی جُتّی وِچّ ویکھِیا۔ تائے دی دُکان ’تے دِن وِچّ دۄ تِنّ وار جاݨا ہۄ ہی جاںدا سی۔ کدے سبذی لَیݨ لئی تے کدے آپݨے لئی پھل لَیݨ لئی۔ تائِیا کرما اُسدی دُکان تۄں پھل لَیݨ آئے بچِّیاں نُۄں کۄئی ناں کۄئی پھل دے کے اُنہاں دے مُۄںہ تۄں لال سلام ذرُۄر سُݨدا ہُںدّا سی۔ اُنہاں بچِّیاں وِچّۄں اِکّ بچّا مَیں وی ہُںدّا سی۔ مَیں تائے کرمے نُۄں اکسر ہی کۄئی ناں کۄئی کِتاب پڑھدا ویکھدا ہُںدّا ساں۔ مَینُۄں اٹھّوِیں جمات وِچّ اِس گلّ دا پتا لگّا کِہ تائِیا کرما کدے سکُۄل نہِیں گِیا سی٬ اُسنے کیول پُستکاں پڑھن لئی پڑھنا لِکھݨا سِکھِّیا سی۔
شام نُۄں دُکاناں بںدّ ہۄݨ ویلے تائے دی دُکان اُتّے کئی بںدّے اِکٹھّے ہۄ جاںدے۔ اُنہاں وِچّ میرے پِتا جی وی ہُںدّے سن۔ اُنہاں بںدِّیاں وِچّ اِکّ بہِس چھِڑدی جۄ کِہ دیش دی راجنِیتی بارے ہُںدّی۔ تائِیا اِکلّا ہی کِسے نُۄں وی باری نہِیں آئُݨ دِںدّا سی۔ چھۄٹا ہۄݨ کرکے مَینُۄں تائے کرمے دی لال سلام تے اُسدے کامریڈ ہۄݨ بارے بھاویں کۄئی کھاس سمجھ نہِیں سی پر اُہ میرے من وِچّ پُستک دے اُس پاٹھ واںگ وسِیا ہۄئِیا سی جِس نُۄں مَیں بار بار پڑھنا چاہُںدّا ساں۔ پِتا جی بھاویں کاںگرسی وِچاردھارا دے سن پر اُہ تائے کرمے دی شکھسِیئت دے مُدئی سن۔ پِتا جی کدے کدائیِں ماں نال کرمے تائے دی اِمانداری اتے وِچاردھارا دی چرچا کردے رہِںدّے سن۔
اسِیں چھۄٹے ہُںدّے اِہ ویکھکے ہَیران ہُںدّے ساں کِہ تائے کرمے دی دُکان کدے کدائیِں سُنّی ہُںدّی سی۔ اُہ آپݨے نال دے دُکانداراں نُۄں کھِیال رکھّݨ نُۄں کہِکے اِدھّر اُدھّر چلا جاںدا سی۔ سانُۄں اِہ نہِیں پتا ہُںدّا سی کِہ تائِیا کرما دُکان چھڈّکے کِتھّے جاںدا سی۔ تائے کرمے نُۄں مَیں اُدۄں ہۄر چںگّی ترہاں جاݨن لگّا جدۄں اُس دی گھر والی ستِّیا نیں٬ جِس نُۄں اسِیں تائی کہِںدّے ساں٬ گھراں وِچّ بھاںڈے ماںجݨ اتے پاݨی بھرن دا کمّ کرنا شُرُۄ کر دِتّا سی۔ تائے دا بڑا مُںڈّا بکھشِیش اٹھّوِیں جمات وِچّ میری جمات وِچّ داکھل ہۄ گِیا۔ تائی ساڈے گھر پہِلاں وی آئُںدی جاںدی ہُںدّی سی تے بِیجی نُۄں بھابی کہِ کے بُلائُںدی سی۔ اِکّ دِن اُہ ساڈے گھر آکے بِیجی نُۄں کہِݨ لگّی٬ “بھابی٬ مَیں کمّ لئی تُہاڈا گھر پھڑنا چاہُںدّی ہاں۔”
مَیں بِیجی کۄل ہی بَیٹھا سی۔ بِیجی تائی دی گلّ سُݨکے ہَیران رہِ گئی۔ بِیجی نیں اُس نُۄں پُچھِّیا٬ “ستِّیا٬ تَینُۄں گھراں وِچّ کمّ کرن دی کی لۄڑ پَے گئی؟”
تائی نیں اگّۄں جواب دِتّا٬ “بھابی٬ کامریڈ نُۄں لۄکاں دی مدد لئی جاݨا پَیںدا ہَے۔ بچّے ہُݨ وڈّے ہۄ گئے ہن٬ پرِوار دا کھرچا ودھ گِیا ہَے۔ مَیں سۄچِیا٬ کِہ چلۄ مَیں چار گھر پھڑ لواں٬ پرِوار دا کھرچا چلائُݨا سَۄکھا ہۄ جائۄُ۔”
بِیجی نیں کِہا٬ “ستِّیا٬ تُۄں کامریڈ نُۄں دُکان چھڈّکے جاݨ تۄں رۄکِیا کر٬ تُہاڈی دُکان ’تے چںگّی کمائی ہۄ سکدی ہَے۔”
تائی ولّۄں بِیجی نُۄں دِتّے گئے جواب نیں تائے کرمے پْرتی میری دِلچسپی ہۄر ودھا دِتّی۔ تائی نیں کِہا٬ “بھابی٬ کامریڈ نُۄں پارٹی دا ہُکم منّکے لۄکاں دی مدد کرن جاݨا پَیںدا ہَے۔ سانُۄں دُکان بھاویں سُنّی چھڈّݨی پوے پر سانُۄں آپݨی پارٹی دا ہُکم منّݨا پَیںدا ہَے۔”
تائی دِییاں گلّاں نیں میرے من وِچّ اِہ سوال کھڑھے کر دِتّے کِہ تائِیا کِنہاں لۄکاں دی مدد کرن جاںدا ہَے تے اِنہاں نُۄں پارٹی دا کی ہُکم ہُںدّا ہَے؟
اسِیں نَۄںوِیں جمات وِچّ ہۄ گئے۔ ساڈے سکُۄل وِچّ دُیابے دے اِلاکے وِچّۄں دۄ نویں ادھِیاپک آئے۔ اُنہاں دے ناں سن٬ سردار اِکبال سِںگھّ تے مہِںدّر پال۔ اِکبال سِںگھّ سانُۄں اںگّریذی پڑھائُںدے سن تے مہِںدّر پال سماجِک دا وِشا پڑھائُںدے سن۔ اِکّ دِن اِکبال سِںگھّ نیں ساڈا اںگّریذی وِشے دا ٹَیسّٹ لِیا۔ تائے کرمے دا مُںڈّا بکھشِیش اُنہاں بچِّیاں وِچّ کھڑھا سی٬ جِنہاں نیں ٹَیسّٹ یاد نہِیں کِیتا ہۄئِیا سی۔ ادھِیاپک اِکبال سِںگھّ نیں اُنہاں سارے بچِّیاں نُۄں پُچھِّیا کِہ اُنہاں نیں ٹَیسّٹ یاد کِئۄں نہِیں کِیتا تے نال ہی اُنہاں دے پِتا جی دا ناں اتے کِتّا پُچھِّیا۔ جِویں ہی بکھشِیش نیں آپݨے پِتا دا ناں کامریڈ کرم چںدّ دسِّیا٬ ادھِیاپک اِکبال سِںگھّ نیں اُس نُۄں آپݨے کۄل بُلاکے کِہا٬ “اچھّا٬ تُۄں کامریڈ کرم چںدّ دا مُںڈّا ہَے؟”
ادھِیاپک اِکبال سِںگھّ نیں بکھشِیش نُۄں آپݨے بارے دسّکے تائے دی راذی کھُشی پُچھّی تے اُس نُۄں پڑھائی ولّ دھِیان دیݨ لئی کِہا۔ جمات دے بچّے اِہ سُݨکے ہَیران ہۄ گئے کِہ ادھِیاپک بکھشِیش نُۄں جاݨدا ہَے۔ ادھِیاپک دے جمات وِچّۄں باہر جاںدِیاں ہی بکھشِیش نُۄں جمات دے بچّے پُچھّݨ لگّ پئے کِہ ادھِیاپک اُسدے پِتا جی نُۄں کِویں جاݨدا ہَے؟
بکھشِیش بۄلِیا٬ “پِتا جی ادھِیاپک جتھیبںدِّییاں دے مُذاہرِیاں وِچّ جا کے بۄلدے رہِںدّے ہن۔ سر وی ادھِیاپک جتھیبںدّی دے آگُۄ ہن۔ اِسے لئی اِہ اِکّ دُۄجے نُۄں جاݨدے نیں۔ بکھشِیش آپݨے پِتا جی بارے اِس ترہاں دسّ رِہا سی کِہ جِویں اُہ کھُد وی کامریڈ ہُںدّا ہَے۔
اُس دِن تۄں بائد اُنہاں دۄہاں ادھِیاپکاں دا تائے کرمے دی دُکان ’تے آئُݨا جاݨا ہۄ گِیا۔ مَینُۄں تائے کرمے دی مارکسوادی وِچاردھارا دا وی پتا لگّݨ لگّ پِیا کِئُںکِہ اُہ دۄویں ادھِیاپک کدے کدے ساڈی جمات وِچّ مارکسواد بارے گلّبات کرن لگّ پَیںدے۔ بکھشِیش دِییاں گلّاں وِچّۄں وی مارکسواد سُݨن نُۄں مِلدا۔
ہُݨ تائے بارے مَیں ہۄر وی جاݨکاری ہاسل کرن لگّ پِیا۔ ساڈے پِںڈّ دے تھاݨے وِچّ جِہڑا وی نواں تھاݨیدار آئُںدا٬ اُہ باکی پارٹِییاں دے سِیاسی بںدِّیاں دے نال تائے کرمے نُۄں وی مِلݨ لئی بُلائُںدا۔ پِںڈّ دی پںچّائِت٬ پُلِس اتے کِسے سرکاری اپھسر ولّۄں کِسے وِئکتی نال انِیاں جاں دھکّا کرن ’تے تائِیا اُس بںدّے دی مدد کردا۔ تھاݨے٬ کچہِری اتے پٹوارکھانے وِچّ تائے دا آئُݨا جاݨا لگِّیا ہی رہِںدّا۔ دسوِیں جمات وِچّ تاں مَینُۄں تائے کرمے بارے بہُت کُجھ پتا لگّ گِیا۔
اِکّ گھٹنا نیں تاں مَینُۄں تائے دا مُرِید بݨا دِتّا۔ پںچّائِتاں دِییاں چۄݨاں ہۄ رہِییاں سن۔ کاںگرس پارٹی دے دۄ نیتا تائے دے گھر جاکے اُس نُۄں کہِݨ لگّے کِہ اُہ اُنہاں دی پارٹی وِچّ آ جاوے٬ اُہ اُس نُۄں سرپںچّ بݨائُݨ نُۄں تِیار ہن۔ تائے دا اُنہاں نُۄں جواب سی٬ “وِیرۄ٬ میرے گھر آئُݨ لئی تُہاڈا بہُت سواگت پر تُسِیں اِہ گلّ کِویں سۄچ لئی کِہ مَیں سرپںچّی لئی آپݨی پارٹی چھڈّ دِیاںگا؟مَیں تاں بِناں سرپںچّی تۄں ہی سرپںچّ ہاں۔”
کۄئی وی چۄݨاں ہُںدِّییاں٬ پارٹی تائے نُۄں ہی اُنہاں دا پْربںدھّ سَۄمپدی۔ تائے دے سائیِکل تے کمِئۄُنِسٹ پارٹی دا جھںڈّا لگِّیا ہُںدّا۔ چۄݨاں دے دِناں وِچّ اسِیں تائے تۄں پارٹی دے چۄݨ نِشان دے بِلّے لَے کے آپݨِییاں جیباں اُتّے لگائُںدے۔ جدۄں وی اُسدی پارٹی دا جلسا ہُںدّا٬ تائِیا اُسدے پْربںدھّ کردا اتے سٹیج سکتّر دی بھُۄمِکا نِبھائُںدا۔ تائے دے دۄویں مُںڈِّیاں بکھشِیش تے بلبِیر نیں پڑھائی چھڈّکے تائے دی دُکان سمبھّال لئی۔ تائِیا ذِںدّگی دے آخری ساہاں تک دِن رات پارٹی دے کمّاں وِچّ لگّا رِہا۔ اُسنے اتے تائی ستِّیا نیں گُربت تاں کٹّ لئی پر آپݨے سِدھاتاں نال سمجھَۄتا نہِیں کِیتا۔
مَینُۄں تائے کرمے دی پارٹی وِچّ اُسدے کدّ دا اُدۄں پتا لگّا جدۄں اُسدے داہ سںسّکار ’تے لۄکاں دا بھاری اِکٹھّ ویکھݨ نُۄں مِلِیا۔ اُسدا داہ سںسّکار پارٹی دے لال جھںڈّے وِچّ لپیٹ کے کِیتا گِیا۔ مَینُۄں اجّ دے دَۄر وِچّ کرمے تائے دے سِدھاںت اُدۄں بہُت یاد آئُںدے ہن جدۄں اجّ دے لِیڈر اِکّ پارٹی وِچّ وِدھائِک٬ مںتّری لۄک سبھا مَیمبر دی ستّا دا سُکھ بھۄگکے کِسے دُۄجی پارٹی وِچّ چلے جاںدے ہن۔