اںدّرلے ہال وِچ لگپگ سارِییاں کُرسِییاں بھر چُکِّییاں سن۔ مُکھّ بُلارے وی مںچّ اُتّے بَیٹھ چُکّے سن۔ باہرلے ہال وِچ سجّے پاسے بُکّ سٹال سن تے کھبّے ادھّ وِچ ڈٹھِّییاں کُرسِییاں ساہمݨے ٹی.وی. پئے ہۄئے سن جِنہاں دی سکرِین ’تے اںدّرلے  ہال دی کاروائی نال دے نال دِسݨی سی۔ اںدّرلے ہال وِچ وڑ کے مَیں تے جگتار پِچھلِییاں کتاراں ’چ خالی تھاں لبھّ کے بَیٹھݨ لئی اہُل ہی رہے ساں کِہ اگّۄں ستِنام ماݨک نیں کھڑۄ کے آواذ ماری٬ ‘’سںدھُّۄ یار! اَیتھے اگّے آوۄ۔ پِچھّے کِئۄں بَیٹھی جاںدے اۄں۔‘’
مَیں ہتھّ نال ہی اُس نُۄں دھنّوادی اِشارا کِیتا۔ پر اُہ٬ ‘’نہِیں٬ نہِیں٬ اگّے آئۄ٬‘’ کہِںدّا رِہا۔
سارے لۄک ویکھ رہے سن۔ اِس لئی ذِد کرنا مُناسِب ناں لگّا۔ اسِیں اگّے نُۄں تُر پئے پر پہِلی کتار والے دۄ پاسِیں پئے سۄپھِیاں دِییاں تاں سارِییاں سِیٹاں ملِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ اُنہاں تۄں اگّے سٹیج دے سجّے ہتھّ کُرسِییاں دِییاں دۄ کتاراں ہال دے ادھّ تکّ ٹیڈھے رُخ لگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ ماݨک نیں اُنہاں کُرسِییاں وِچۄں ساڈے لئی دۄ کُرسِییاں بچا کے رکھِّییاں ہۄئیِیاں سن۔
‘’تُسِیں یار اَیویں پِچھّے-پِچھّے رہِںدّے جے۔ تُسِیں ہی تاں ساڈے اگّے بَیٹھݨ والے بںدّے ہۄ۔‘’ سانُۄں بِٹھا کے نِسچِںتّ ہۄ کے آپݨی سِیٹ اُتّے بہِںدِّیاں اُس نیں ٹِپّݨی کِیتی۔ اُہ ساڈا ماݨ رکھّ رِہا سی۔ پر میرا تے جگتار دا سُبھاء اِس پکھّۄں میل کھا گِیا سی۔ سانُۄں اگّے-اگّے ہۄݨ دی کۄئی تاںگھ ہی نہِیں سی۔ ہُںدّی وی کِویں؟ ناں اسِیں چڑھدے پںجّاب دے پْربںدھّکاں وِچۄں ساں تے ناں ہی لہِںدّے پںجّاب دے پْربںدھّکاں دے نیڑے۔ چار دِناں وِچ ہۄݨ والے سَیشناں دے وِبھِنّ وِشِیاں بارے ناں ہی پرچا لِکھݨ والے ساں تے ناں ہی کِسے آگُۄ ولۄں کِسے وِشیش سماگم وِچ شِرکت کرکے آپݨے وِچار پیش کرن دا سانُۄں ہُکم ہۄئِیا سی۔ اسِیں سادھارن ڈَیلِیگیٹ ساں۔ ساڈے من وِچ اجِہی کۄئی تاںگھ نہِیں سی کِہ کانفرںسّ وِچ وِچارے جاݨ والے مُدِّیاں بارے اسِیں کۄئی گلّ وِشیش ذۄر نال کہِݨی جاں اُبھارنی ہَے۔ ساڈے ڈیڈھ سَۄ ڈَیلِیگیٹاں ’چ بتھیرے وِدوان سن٬ وڈّے-وڈّے ناں سن جِہڑے اِہ کمّ کر سکدے سن۔
اُچّے لمّے سٹیج سکتّر٬ جِس نیں پاکِستان دا کَۄمی لِباس سلوار کمِیذ پہِنِیا ہۄئِیا سی٬ نیں بڑے نِر-اُچیچ ڈھںگّ نال سماگم دی کاروائی آرمبھّی٬ جِویں کۄئی آپݨے گھر دے جِییاں نال گلّبات کر رِہا ہۄوے۔ سبھ تۄں پہِلاں اُس نیں کانفرںسّ دے مُکھّ آگُۄ فخر ذماں نُۄں اُدگھاٹنی شبد کہِݨ لئی سدّا دِتّا۔ کالی جَیکٹ تے چِٹّے سلوار کُڑتے وِچ دگدے چِہرے والا ہسُۄں-ہسُۄں کردا فخر ذماں مائیِک ساہمݨے آئِیا۔ سبھ نُۄں خُشیامدِید کہِںدِّیاں اُس نیں آکھِیا٬ ‘’اسِیں امن دے پْرچارک ہاں۔ بھائیِچارے اتے مُہبّت دے پْرچارک۔ اسِیں پْرگتِیپسںدّ ہاں تے ہر ترہاں دی اِںتہاپسںدّی دے خِلاف آں۔ اسِیں پںجّابی بۄلی تے کلچر نُۄں سامبھݨ لئی وچنبدھّ آں۔ پںجّابِیئت دی مذبُۄت لہِر شُرُۄ ہۄ چُکّی ہَے۔
اجّ گھر وِچ کھِڑی کپاہ کُڑے
تُۄں جھب جھب چرکھا ڈاہ کُڑے
اسِیں مُہبّت دی تںدّ کھِچّݨی اے۔ دۄہاں پںجّاباں دی ساںجھ ودھائُݨی ایں۔ اِہۄ جِہا ماہَۄل پَیدا کرنا ایں جِس نال امن تے دۄستی دی خُشبُۄ فَیل سکے۔ اسِیں سارے مسلِیاں دا ہلّ بارُۄد دی بۄ وِچ نہِیں٬ مُہبّت دی خُشبۄ وِچۄں تلاشݨا ہَے۔ اِہ گلّاں اِس کانفرںسّ وِچ وی وِچارنِییاں نیں تے مںگّ کرنی اے دۄہاں پںجّاباں وِچ آواجائی ودھاݨ دی٬ مِل بَیٹھݨ دی٬ ساںجھا کلچر سامبھݨ دی۔‘’
فکھر ذماں دے بھاشن نیں اِک سدبھاوی ماہَۄل تِیار کر دِتّا سی۔ دۄہاں مُلکاں دے ڈَیلِیگیٹاں دے دِلاں دِییاں تاراں اسلی مکسد نال جۄڑ دِتِّییاں سن۔
سٹیج سکتّر آپݨے مخسُۄس اںدّاذ وِچ اُستاد دامن دا شِئر کہِ رِہا سی :
‘’جاگݨ والِیاں رجّ کے لُٹِّیا اے
سۄئے تُسِیں وی اۄ٬ سۄئے اسِیں وی آں۔
لالی اکھِّییاں دی پئی دسّدی اے٬
رۄئے تُسِیں وی اۄ٬ رۄئے اسِیں وی آں۔‘’
پھِر اُس نیں تۄڑا جھاڑِیا
‘’کاہنُۄں کڈھّدَیں نکّ دِییاں لکِیراں
تُۄں دِل دی لکِیر کڈھّ لَے‘’
سرہدّاں اُتّے خُشبۄ بِیجݨ والی سِرے دی گلّ کرکے اُس نیں اجّ دے سماگم دے مُکھّ مہِمان تے پاکِستان دے سابکا پْردھان مںتّری ملِک میئراذ خالِد نُۄں بۄلݨ دا سدّا دِتّا۔
ملِک میئراذ خالِد نیں آکھِیا٬ ‘’دۄہاں پںجّاباں ’چۄں ایتھے سُچّے اِنسان آئے نیں اتے مَیں ذِںدّگی ’چ کدے اِہۄ جِہا سۄہݨا تے سُچّا اِکٹھّ نہِیں ویکھِیا۔ اِس کانفرںسّ دا مکسد امن٬ دۄستی تے پِیار دا پَیغام دیݨا اے۔ پںجّاب برے-سگِیر دی وکھّری تے وڈّی نُکّر اے تے ساںجھے پںجّابی کلچر دے ہوالے نال اسِیں آپݨا مکسد پُۄرا کرنا اے۔ تے اِہ جِہڑا ایدھر ’جہنُّم‘ تے اۄدھر ’نرک‘ بݨِیا ہَے ; اِہ دُۄر کرنا ہَے۔ مُہبّت دے راہ وِچ دۄہاں پاسِیاں تۄں ہُںدّا غلت پْراپیگںڈّا سمجھݨا ہَے۔ اجّ دا پںجّابِییاں دا اِہ اِکٹھّ برے-سگِیر وِچ دۄستی دا پَیغام دیݨ دا وسِیلا بݨیگا۔‘’
‘’من دِییاں کدُۄرتاں دُۄر کرن لئی سانُۄں سُۄپھِییاں٬ رِشِییاں تے بھگتاں دے مُہبّت تے اِشک دے پَیغام تۄں رۄشنی لَیݨی ہۄویگی۔ اِہ کانفرںسّ کلچر دی بُنِیادی رُۄہ ساری دُنِییاں اگّے رکھّے ; سُۄپھِییاں تے رِشِییاں دے پَیگام دے لڑ لگّ کے اسِیں پںجّاب تکّ تے پھِر برے-سگِیر تکّ پُجِّیئے۔‘’
پھِر ملِک میئراذ خالِد نیں فکھر ذماں دے وِچاراں ’تے ٹِپّݨی کِیتی٬ ‘’مَیں چاہُںدّاں کِہ ’پںجّاب٬ پںجّابی تے پںجّابِیئت‘ دی تھاں ’تے اِنسان تے اِنسانِیئت دا نائرا بُلںدّ کرِیئے۔‘’
‘’اںگّریذی سکُۄلاں وِچ ساڈی سکافت دی نپھی ہُںدّی ہَے تے اسِیں اجّ وی سامراج دے ذیرے-اسر آں۔ ساڈی آذادی اگّے سُیالِییا نِشان لگّ گئے نیں۔ سامراج دے گُماشتے سانُۄں اںگّریذی رِیائِیا واںگ ہی سمجھدے نیں۔ اسِیں اِنسان بݨائُݨا ہَے رِیائِیا نُۄں۔
اکھِیر وِچ اُس نیں آپݨی گلّ مُکائُںدِیاں کِہا٬ ‘’اِہ سۄہݨا تے سُچّا اِکٹھّ مُہبّت دی تاکت نال نفرت دی دِیوار نُۄں تۄڑیگا٬ اِہ مَینُۄں اُمِید ہَے۔‘’
سٹیج سکتّر پھیر مائیِک ساہمݨے آئِیا۔ اِہ تاں بڑا جاݨِیا پچھاݨِیا چِہرا سی پر مَینُۄں یاد کِئۄں نہِیں سی آ رِہا۔ مَیں کِسے  نیڑلے نُۄں پُچھِّیا تاں اُہ کہِںدّا٬ ‘’اِہدا ناں شُذیات ہاشمی ہَے۔ ٹی.وی. کلاکار ہَے۔‘’
مَینُۄں تُرںتّ یاد آئِیا۔ مَیں تاں اِس نُۄں انیکاں پاکِستانی ٹی.وی. ڈرامِیاں وِچ دیکھ چُکّا سی۔ کِسے بھارتی پْرۄڈِئۄُسر ولۄں سیادت ہسن مںٹّۄ دی کہاݨی ’ٹۄبھا ٹیک سِںگھّ‘ اُتّے بݨی ٹی.وی. پھِلم وِچ اُس نیں بِشن سِںگھّ دا رۄل بہُت ہی خُش-اسلُۄبی نال کِیتا سی جۄ آپݨے آپ وِچ ابھِنَے کلا دا سِخرلا نمُۄنا سی۔ بھارتی ٹی.وی. پھِلم وِچ کمّ کرن کرکے پاکِستان دے کٹّڑپںتھِّییاں نیں اُس نُۄں جِئۄُںدِیاں ساڑ دیݨ دا ڈراوا وی دِتّا سی۔
شُذیات ہاشمی اِس کانفرںسّ نُۄں ویکھ کے دۄکھِییاں نُۄں ہۄݨ والے دُکھّ دا انُمان لا کے کہِ رِہا سی :
‘’تَینُۄں کافر کافر آکھدے
تُۄں آہۄ آہۄ آکھ….’’
مُکھّ مہِمان دے بۄلݨ پِچھۄں بھارتی ڈَیلِیگیٹاں دے آگُۄ ڈا. سُتِںدّر سِںگھّ نُۄر دے بۄلݨ دی واری سی۔ نُۄر نیں آپݨی گلّ پںجّابِیئت تۄں ہی شُرُۄ کِیتی۔
‘’اسِیں پںجّابِیئت نال سدِییاں تۄں جُڑے ہۄئے ہاں۔ پںجّابِیئت ہُݨ اِک سںکّلپ نہِیں رہِ گئی٬ اِہ اِک وِچاردھارا بݨ چُکّی ہَے تے سانُۄں اِس گلّ نُۄں سمجھݨا چاہِیدا ہَے۔ مذہب آپݨی تھاں ہَے پر اِہ کدی وی پںجّابِیئت دی دِیوار نہِیں بݨِیا۔ پںجّابِیئت تاں شائِری راہِیں ورۄسائی ہَے۔ اسِیں ’شائِری دے پُتّر‘ ہاں۔ شائِری وِچ سُۄپھی متّ ڈَۄمِینیٹ کردا ہَے۔ سُۄپھی سانُۄں جۄڑدے ہن۔ اِہ گلّ اجّ وی ٹھِیک ہَے۔ پچھّم دا ہملا سانُۄں اںدّر ولّ آپݨی وِراست ولّ مۄڑ رِہا ہَے۔ سانُۄں نویں چَیلِںجّ سمجھݨ دی ذرُۄرت ہَے۔ اِہ دۄہاں پںجّاباں دی ذِمّیواری بݨدی ہَے۔ اِس نُۄں نِبھائُݨ لئی آپس وِچ رل کے بَیٹھݨ دی لۄڑ ہَے۔ مُلکاں دے بݨن دے کارن ہۄر ہۄ سکدے ہن٬ پر اسِیں مِل کے بَیٹھاںگے تاں پِیار وی ودھیگا۔ ذبان دا اۄپراپن وی گھٹیگا تے اسِیں اِک دُۄجے نال جُڑاںگے وی۔‘’
مُکھّ بُلارے آپݨی گلّ کہِ چُکّے سن۔ پر اجے تاں سٹیج اُتّے ہۄر بہُت نامور ہستِییاں بَیٹھِییاں سن۔ اُنہاں وی آپݨے-آپݨے اںدّاذ وِچ دۄستی٬ امن تے مُہبّت دا پَیغام دِتّا۔
پْرسِدھّ تارِیخدان ابدُلّا ملِک نیں ملِک میئراذ خالِد دے وِچاراں ’تے ٹِپّݨی کردِیاں کِہا٬ ‘’میئراذ خالِد دی کۄئی مجبُۄری ہۄ سکدی ہَے جِس کرکے اُہ ’پںجّابِیئت‘ دی جگہاں ’اِنسانِیئت‘ دی گلّ کرن ’تے ذۄر دِںدّا ہَے۔ ’پںجّابِیئت‘ کۄئی ’اِنسانِیئت‘ دے مُخالِف چِیذ نہِیں ہَے۔ سچّی ’پںجّابِیئت‘ ہی اسل وِچ سچّی اِنسانِیئت ہَے۔‥دۄہِیں پاسِیں مُشکلاں تاں ہن پر مِل بَیٹھ کے ٹھںڈھّے دِل نال مسائِل دے ہلّ لبھّے جا سکدے نیں۔ لڑائی جدۄں وی ہۄوے٬ مردا تاں پںجّابی ہی ہَے۔ اِس لئی دۄہاں مُلکاں نُۄں نیڑے کرن لئی پںجّابِییاں نُۄں ہی رۄل ادا کرنا پویگا کِئُںکِہ اِہ اُنہاں دی لۄڑ وی ہَے۔ تُسِیں وی اۄدھر اڈوانِییاں نُۄں کابُۄ پائۄ تے ایدھر اسِیں وی پائیِئے۔‘’
بُلارے تاں کئی سن پر خُۄبسُۄرتی اِہ سی کِہ ہریک جݨا دۄ ڈھائی مِںٹّ وِچ آپݨی گلّ کہِ کے بَیٹھ جاںدا سی۔ گلّ وی پتے دی ہُںدّی پر بہُتا بۄلݨ دا لالچ کِسے نُۄں وی نہِیں سی۔ بُلارِیاں دی اِس سِیاݨپ دی مَیں دِل ہی دِل داد دے رِہا ساں۔ ایسے ویلے پھِلم سٹار راج ببّر ہال وِچ وڑِیا۔ لۄکاں دِییاں دھَۄݨاں مُڑِییاں اُتیجنا نال۔ اُس نُۄں ستِکار نال سٹیج ’تے لِیاںدا گِیا۔ پْرۄگرام اگّے شُرُۄ ہۄئِیا۔
اَۄرتاں دی سںسّتھا دی چیئرپرسن تاہِرا مذہر الی بۄل رہی سی٬ ‘’اجّ لاہَۄر رںگّ-برںگّی ہۄ گِئَے۔ رںگّ-برںگِّییاں پگّاں ویکھ کے۔ مَۄسم بِہتر ہۄ گِئَے۔ بہار لمّی ہۄ گئی ہَے تُہاڈے تشرِیپھ لِیائُݨ نال۔ دۄہاں مُلکاں وِچ دۄستی ناں ہۄوے تاں اسِیں بچ ناں سکدے۔ آپاں دۄستِییاں بݨائیِئے٬ سِیاست ناں کرِیئے۔‘’
ہُݨ سٹیج ’تے آئِیا دۄہاں پںجّاباں دا پِیارا شائِر اہِمد راہی۔ بذُرگ…ہَۄلی-ہَۄلی تُر کے مائیِک تکّ پُّّجا۔ یاد آئے اُہ اِتِہاسک سمیں جدۄں دیش دی وںڈّ اُپرںتّ پہِلی وار اُس نیں امّْرِتسر وِچ ہۄئے مُشائِرے وِچ نذم پڑھی سی :
‘’دیساں والِئۄ آپݨے دیس اںدّر٬
اسِیں آئے ہاں واںگ پردیسِییاں دے‘’
اُہ نذم پڑھ رِہا سی تے لۄکاں دِییاں اکھّاں ’چۄں اتھّرُۄ کِر رہے سن۔
بابا دۄ مِںٹّ ہی بۄلِیا٬ ‘’مَیں جۄ پںجّابی دا بُۄٹا لائِیا سی٬ اُہ ہُݨ بۄہڑ دا درخت بݨ گِئَے۔ مَینُۄں اِس گلّ دی خُشی ہَے۔ مَیں سدا اُردُۄ لِکھݨ والِیاں نُۄں پںجّابی وِچ لِکھݨ لئی کہِںدّا ساں۔ میرے اُردُۄ نُۄں میری پںجّابی کھا جائے٬ مَینُۄں خُشی ہَے۔‘’
تاڑِییاں دی گُۄںج وِچ اُہ آپݨی تھاں جا بَیٹھا۔
بھارتی وفد ولۄں ہُݨ ڈاکٹر ہرچرن سِںگھّ دی واری سی۔ سِکھّ ناواں دی بہُتی پچھاݨ ناں ہۄݨ کرکے شُذیات ہاشمی اُس دے ناں دا غلت اُچارݨ گُرچرن سِںگھّ کر رِہا سی۔ ہرچرن سِںگھّ نیں آپݨی گلّ اِتھۄں ہی شُرُۄ کِیتی٬ ‘’رُۄسی وِچ ’ہاں‘ دی تھاں ’کھا‘ دا اُچارن کِیتا جاںدا ہَے۔ جدۄں مَیں رُۄس گِیا تاں مَینُۄں ’ہرچرن‘ دی تھاں اُہ ’خرچرن‘ آکھِیا کرن۔‘’
میرے پِچھّے بَیٹھے بھارتی وفد دے دۄ مَیمبراں نیں اِک-مت ہۄ کے چُٹکی لئی٬ ‘’اُہ ٹھِیک ہی آکھدے سن۔‘’
ڈا. ہرچرن سِںگھّ نیں اجّ ’آپݨے ہی گھر‘ آئُݨ دی گلّ کردِیاں کِہا٬ ‘’مَیں اجّ اِس کانفرںسّ وِچ اِتِہاسک گلّ پیش کرن لگِّیاں۔ اُہ اِہ ہَے کِہ اجّ تۄں گُرمُکھی سکرِپٹ نُۄں پںجّابی سکرِپٹ آکھِیا جاوے۔ گُرمُکھی ناں نیں ساڈا بہُت نُکسان کِیتا ہَے۔‘’
ڈا. ہرچرن سِںگھّ دا اِہ سُجھاء بچگانا سی۔ نوِییاں پیچِیدگِییاں تے نویں شںکّے کھڑھے کرن والا سی۔ پر اُس دے اِس ’مَۄلِک وِچار‘ دی ’داد‘ دِںدِّیاں پِچھلے سجّݨاں نیں پھِر آکھِیا٬ ‘’رُۄسی ٹھِیک ہی تاں کہِںدّے سن۔‘’
ہرچرن سِںگھّ دے اِس بھاشن دے پِچھّۄں ’وِشو پںجّابِیئت پھائۄُںڈیشن‘ ولۄں مُنِیر نِیاذی٬ اہِمد راہی٬ پھرکھںدّا لۄدھی٬ اہِمد بشِیر تے افذل اہِسن رںدھّاوا دا سنمان کِیتا گِیا۔
ہُݨ واری سی پْرسِدھّ ناولکار دلِیپ کَۄر ٹِواݨا دی۔ اُس نیں کِہا کِہ اُہ آپݨی نِکّی جِہی کہاݨی پڑھ کے سُݨاویگی۔
اِک تاں چلّ رہے سماگم دی روانگی وِچ کہاݨی پڑھݨا تھۄڑھا اٹپٹا جِہا جاپدا ہی سی٬ دُۄجے مائیِک دے ٹھِیک ترہاں ساہمݨے ناں ہۄ سکݨ کرکے تے تِیجے بارِیک تے اسپشٹ آواذ کرکے گلّ سرۄتِیاں تکّ پُجّݨ ’چ تے سُݨن ’چ رُکاوٹ آ پئی۔ لۄک گلّاں کرن لگّے۔ ٹِواݨا آپݨی کہاݨی ’تیرا کمرا-میرا کمرا‘ پڑھ رہی سی۔ کہاݨی خُۄبسُۄرت سی پر اِہ کہاݨی پڑھݨ دا مُناسِب مَۄکا نہِیں سی تے ناں ہی لۄک سُݨن لئی تِیار سن تے اُپرۄں آواذ دی مُشکل۔ ماہَۄل وِگڑدا دیکھ کے سٹیج سکتّر نیں وی اِشارا کِیتا۔ جِنّا چِر وِچ ٹِواݨا نیں کہاݨی پڑھی لۄکاں دے من اُکھّڑ چُکّے سن۔ ساڈی تاں اُہ ستِکاریۄگ لیکھِکا سی پر اُس سٹیج سکتّر نُۄں کَۄݨ سمجھائے! کِسے ہۄر آرٹِسٹ دا ناں لَے کے کہِݨ لگّا٬ ‘’جے بۄلݨا سارِیاں دے وسّ دا رۄگ ہۄوے تاں اگلے سانُۄں کِئۄں سٹیجاں چلائُݨ لئی سدّݨ۔ گلّ تاں اینی سی کِہ دۄ کمرے نیں تے وِچ دِیوار اے تے دِیوار وِچۄں نِکلݨی چاہِیدی اے۔ ڈُۄڈھ مِںٹّ دی ساری گلّ سی تے بِیبی نیں اَیویں اینا چِر لا دِتّا۔‘’
سرۄتِیاں ’چ ہاسا چھݨکِیا۔ پر اِس دی شرم سانُۄں آ رہی سی۔ ساڈی ستِکاریۄگ لیکھِکا لئی ایڈی کاٹوِیں ٹِپّݨی بُری تاں سی پر کی کردے!
راج ببّر نیں پںجّابی ذبان نُۄں پںجّابی پہِچاݨ دا چِنّہ دسِّیا تے ہتھِیار ویچݨ والے ’باݨِیئے‘ نُۄں بُرا کہِںدِّیاں پِیار ودھائُݨ ’تے ذۄر دِتّا۔
اپھذل اہِسن رںدھّاوا نیں اینا ہی آکھِیا٬ ‘’تُسِیں ساڈے سُپنِیاں دے لۄک ہۄ۔ آئے ہۄ تاں سُپنے سچّے ہۄ گئے۔ پِیار اِکترفا ہۄ سکدا ہَے٬ دۄستی دۄہاں بنِّیاں تۄں ہُںدّی ہَے۔ تُسِیں آئے ہۄ٬ تُہاڈے پَیراں ہیٹھاں ساڈے ہتھّاں دِییاں تلِییاں نیں۔‘’
اُس دے بھاوک بِیان پِچھّۄں مُنِیر نِیاذی آئِیا۔
آدت ہی بنا لی ہَے تُمنے تۄں مُنِیر اپنی
جِس شہِر میں بھی رہِنا اُکتائے ہُۄئے رہِنا
اِہ شِئر کہِݨ والا آپݨے شہِر نُۄں یاد کر رِہا سی٬ ‘’مَیں ہُشِیارپُر تۄں ہاں۔ جدۄں کۄئی ٹاںگے والا ہُشِیارپُر دی بۄلی بۄلدَے تاں میرے اںدّر اُتر جاںدَے۔ جدۄں لںڈّن جاواں تاں سِکھّاں دے گھر جاںداں٬ اُچیچا آپݨی بۄلی سُݨن لئی۔ مِلِیئے تاں سہی٬ راہاں آپے نِکل آئُݨگِییاں۔ بسّ جلدی-جلدی مِلدے رہِیئے۔‘’
’اُداس نسلیں‘ ناول دا لیکھک ابدُلّا ہُسَین کہِںدّا٬ ‘’میری پںجّابی ’چ دیݨ کۄئی نہِیں۔ پَیںتی سال پہِلاں میرا پہِلا ناول اُردُۄ ’چ چھپِیا تاں لۄکاں کِہا٬ اِہ پںجّابی وِچ اُردُۄ لِکھدَے۔ اُدۄں ’پںجّابی‘ تائنا بݨ گِیا سی۔ پںجّابی دا ناں لَیݨ والے پھڑے گئے۔ پر اِہ بڑی ’کُتّی‘ ذبان ہَے۔ اِہنے نہِیں مرنا۔‘’
کِسے نیں وِچۄں ہی کِہا٬ ‘’پر ہُݨ تاں اِہنے مرنا ہی نہِیں۔‘’
اِک دۄ ہۄر بُلارِیاں نیں وی من دے بھاو پیش کِیتے۔
دِلّی دے ہرشرن سِںگھّ بلّی نیں اِہ دسِّیا کِہ اُس دی ماں ہر سال پاکِستان وِچلے آپݨے پِںڈّ نُۄں ویکھݨ لئی وِلکدی تڑپدی رہی۔ جدۄں اتِ دی بِمار ہۄئی تاں آکھے٬ ‘’مَینُۄں میرے پِںڈّ لَے چلّۄ‘’ پر مَیں کِتھّے لَے کے جاںدا! بیوسّ ساں۔ آخرکار ماں نُۄں کار وِچ پائِیا تے دِلّی نیڑلے اِک پِںڈّ وِچ لِجا کے آکھِیا٬ ‘’لَے ماں تیرا پِںڈّ آ گِیا۔‘’ ماں نیں تسلّی نال ڈُۄںگھا ساہ لِیا تے اکھّاں مِیٹ کے دھَۄݨ پاسے سُٹّ دِتّی۔ اُہدی تڑپدی آتما سدا لئی شاںت ہۄ گئی۔‘’ اُس دے بۄلاں نیں سرۄتِیاں دی دھُر آتما نُۄں چھُۄہ لِیا تے کئیِیاں دے دْروِت ہۄئے من اکھّاں وِچۄں اتھّرُۄ بݨ کے ڈُلّہ گئے۔
اِس کانفرںسّ نُۄں بہُت ہی چںگّی شُرُۄیات کہِںدِّیاں شُذیات ہاشمی نیں پتے دی گلّ آکھی :
بںدّا کرے تاں کی نہِیں کر سکدا
منِّیاں وکت وی تںگّ تۄں تںگّ آںدا
راںجھا تخت ہذارے تۄں تُرے تاں سہی
پَیراں ہیٹھ سِیالاں دا جھںگّ آںدا۔
اِہ کانفرںسّ تے اِس دا اُدگھاٹنی سماگم راںجھے دے تخت ہذارے تۄں تُرن دا دِن ہی سی۔ اِس آس نال سارے ڈَیلِیگیٹ دُپہِر دے کھاݨے لئی اُٹھ کھڑۄتے کِہ کدی ناں کدی تاں ’جھںگّ سِیال‘ آئیگا ہی۔