بھاگ دُۄجا

15

کرفِئۄُ ہٹائے جاݨ دی خبر لائیِنۄں پار وسّدی گاںدھی بستی دے وسنِیکاں لئی ربّی دات بݨ کے آئی۔ ساری بستی وِچّ اِکّ ادھّا گھر ہی خُشنسِیب ہۄئیگا جِس نُۄں اِہناں کالے دِناں وِچّ پھاکا ناں کٹّݨا پِیا ہۄوے۔

کدے مجہبِییاں دا وِہڑا اکھوائُݨ والی اِس بستی لئی کرفِئۄُ اِکّ وکھّرا ہی متلب رکھّدا سی۔ اُہ آم شہِرِییاں واںگ آپݨے گھراں وِچّ کَید تاں نہِیں سن پر گھُمّݨ-پھِرن دی اِس اذادی دا وی کۄئی لابھ نہِیں سی۔

کاںگرسِییاں دی کِرپا نال اِس بستی نُۄں گاںدھی بستی دا ناں مِل گِیا سی۔ وِہڑے دے وِچکار اِکّ سرکاری ٹُۄٹی لگّ گئی سی۔ کِسے-کِسے کھمبھّے ’تے بِجلی دا بلب وی لٹک گِیا سی۔ پر پیٹ بھرن لئی ناں گاںدھی دے ناں نال سردا سی٬ ناں بِجلی دے جھلکارِیاں نال اتے ناں ہی اِکلّے پاݨی دِییاں گھُٹّاں نال۔ ڈھِڈّ بھرن لئی رۄٹی دی ذرُۄرت سی جِہڑی کرفِئۄُ نیں اُہناں تۄں کھۄہ لئی سی۔

بھَیڑے دِناں وِچّ کمّ آئُݨ لئی اُہناں دا اِکۄ-اِکّ سہارا گفُۄر مِییاں سی۔ کدے کۄئی بِیمار ہۄ جاںدا جاں دِہاڑی ٹُٹّ جاںدی تاں اُہ اُدھار دے کے چار دِن کٹا دِںدّا۔

اِنے دِن ساری بستی نُۄں ہی اُدھار چُکائی جاݨ لئی گفُۄر کِہڑا ہیڑِیکِیاں والا سیٹھ سی بئی اُس دے سٹۄر ختم ناں ہُںدّے۔ جِہۄ جِہے ملںگّ گاہک٬ اُہۄ جِہا غرِیبڑا اُہناں دا شاہ۔ دِکھاوا کرن لئی تاں مِیئیں نیں تِیہ-چالی ڈبّے چِݨ کے رکھّے سن پر ورتۄں وِچّ اٹھّ-دس ہی آئُںدے سن۔ گِݨویں تاں سَۄدے وِکدے سن۔ آٹا٬ لُۄݨ, گھِئۄ٬ چاہ اتے گُڑ۔ گںڈھّے اتے آلُۄ۔ اِہ چِیذاں مِییاں سویرے بذارۄں خرِید لِیائُںدا٬ شام تک ویچ لَیںدا۔ وِچۄں آپݨا تۄری پھُلکا کڈھّ لَیںدا۔

کرفِئۄُ دے دِناں وِچّ اُس دے من وِچّ رہِم آ گِیا سی۔ اُہ آپݨے گاہکاں نُۄں بھُکھّے مردے نہِیں سی دیکھ سکدا۔ جِنّا چِر سارے ڈبّے خالی نہِیں ہۄ گئے٬ اُس کِسے نُۄں اُدھار دیݨۄں ناںہ ناں کِیتی۔ اُس دی گھر والی نیں تاں آپݨی رسۄئی وِچلے پِیپے وِچۄں وی آٹا کڈھّ کے دے دِتّا سی۔

کلّہ دا اُہ خُد ہی بھُکھّا بَیٹھا سی۔

کرفِئۄُ ہٹِیا تاں سبھ دے چِہرِیاں ’تے رَۄݨک آ گئی۔ بہُتا نہِیں تاں تھۄڑھا جِہا کمّ تاں مِلیگا ہی۔

رِکارڈ وِچّ لکھّ اِس بستی نُۄں اُنّت ہۄئی دِکھائِیا گِیا سی٬ پر اسل وِچّ اِہ بستی پہِلاں نالۄں وی نِگھّر گئی سی۔ وِہڑے دے بہُتے گھراں وِچّ پہِلاں واںگ ہی ہالے وی بھںگّ بھُجّدی سی۔ سُۄرج دِییاں پہِلِییاں کِرناں دے نال ہی سارے گھراں نُۄں جِںدّرے وجّ جاںدے سن۔ کِسے دے سارے ٹبّر نیں آڑھتِییاں دِییاں دُکاناں سںوّرݨ جاݨا ہُںدَّے٬ کِسے نیں گھراں دی سفائیِیاں لئی۔ جے کِسے دا مرد دِہاڑی جاںدا ہَے تاں گھر والی دفتر جھاڑُۄ دیݨ۔ کِسے نیں رِکشا لَے کے ڈاک گڈّی تۄں اُتّرن والی سواری کۄلۄں بۄہݨی کرنی ہُںدّی ہَے اتے کِسے نیں لیبر چَۄک وِچۄں۔ کِسے نُۄں اُس وِئُپاری دی تلاش ہُںدّی ہَے جِس نُۄں بذارۄں خرِیدے سمان نُۄں پِںڈّ پہُںچّاݨ لئی ریہڑے دی ذرُۄرت ہُںدّی ہَے۔

کئیِیاں دِناں تۄں کرفِئۄُ کارن اِہ تاݨا-باݨا اُلجھِیا ہۄئِیا سی۔

مِیتے نیں وی آپݨا ریہڑا شِںگّار لِیا سی۔ اُہ سبذی مںڈّی اگّے جا کے آپݨی کِسمت اذمائُݨا چاہُںدّا سی۔ اُس نُۄں پتا سی کِہ اجِہے مَۄکِیاں ’تے سبھ تۄں ودھّ بھِیڑ آٹے والِییاں چکِّییاں ’تے ہُںدّی ہَے جاں آلُۄ گںڈھِّیاں والِییاں دُکاناں ’تے۔ کرفِئۄُ دا کی پتا ہَے کدۄں پھیر لگّ جائے؟ ڈھِڈّ دھاپھڑن لئی گھر وِچّ گھٹّۄ-گھٹّ اِہناں چِیذاں دا ہۄݨا ذرُۄری ہَے۔

آٹے والِییاں چکِّییاں تاں چار-پںجّ سن۔ کۄئی شہِر دے اُتّر وِچّ تے کۄئی دکھّݨ وِچّ۔ مِیتے دا نِشانا سبذی مںڈّی سی۔ ہر چھۄٹا-وڈّا دُکاندار آپݨے وِتّ انُسار آلُۄ گںڈھّے ذرُۄر خرِیدݨ پہُںچّیگا۔

بستی تۄں پھاٹک٬ پھاٹک تۄں ریلوے لائیِن دے نال-نال اُہ سٹیشن تے پُجّا۔ اُتھۄں سدر بذار وِچّ دی ہُںدّا ہۄئِیا تھاݨے ولّ ودھݨ لگّا۔ خِیال سی تھاݨے پِچھّۄں ہۄ کے کچّا کالج رۄڈ پَے کے سبذی مںڈّی پُجّ جائیگا۔

بذار لۄکاں نال کھچاکھچ بھرِیا ہۄئِیا سی۔ اُس نُۄں رستے وِچۄں سامان مِلݨ دی آس سی۔ اِہ ذرُۄری تاں نہِیں سی کِہ سبذی مںڈّی وِچۄں ہی سامان مِلے۔ اُہ کافی لیٹ ہۄ گِیا سی۔ بستی وِچّ خبر ہی دیر نال پُجّی سی۔ دۄ-چار رُپئے راہ وِچّ بݨ جاݨ تاں چںگّا سی۔

اُہ تیذ-تیذ تُر رِہا سی۔ مِیتے دے مںڈّی پہُںچّݨ تک کِدھرے سارا سامان ڈھۄئِیا ہی ناں جا چُکّا ہۄوے۔ کرفِئۄُ کارن مںڈّی وِچّ وی تاں مال تھۄڑھا ہی پُجّا ہۄݨا ہَے۔

بذار کئی دِناں بائد کھُلّہا سی۔ رَۄݨک دی تھاں بذار وِچّ چھائُںدے جا رہے ماتم نُۄں دیکھ کے مِیتا ہَیران ہۄ رِہا سی۔ دُکانداراں نُۄں خُش ہۄݨا چاہِیدا سی۔ اِہ کِہڑا مِیتے دا ریہڑا ہَے بئی جِہڑی دِہاڑی مر گئی سۄ مر گئی۔ اِہناں نیں تاں ریٹ دُگݨے کر کے آپݨا گھاٹا پُۄرا کر لَیݨا سی۔

سَۄدا خرِیدݨ والے پاغلاں واںگ اِدھر اُدھر دَۄڑ رہے سن۔ اَۄرتاں اتے بچّے ٹۄکرِییاں جھۄلے چُکّی پھِردے سن۔ جِس دُکان دا وی درواذا کھُلّہدا٬ لۄک گِرجھاں واںگ اُسے دُکان ’تے جھپٹ پَیںدے۔

دُکان پںجّ-دس مِںٹّ کھُلّہ کے پھِر بںدّ ہۄݨی شُرُۄ ہۄ جاںدی۔ دُبارا بںدّ ہۄ رہِییاں دُکاناں کارن ہی گاہکاں وِچّ ہپھڑا-دپھڑی مچّی ہۄئی سی۔

دیکھدِیاں-دیکھدِیاں مُڑ سارا بذار بںدّ ہۄ گِیا۔ لۄک تھاں-تھاں اِکٹھّے ہۄݨ لگّے۔ سبھناں دے چِہرِیاں ’تے اُداسی سی٬ ماتم سی اتے گُسّا وی۔ کئیِیاں دِییاں اکھّاں وِچّ اتھّرُۄ وی چھلک رہے سن۔

مِیتے نیں اںدّاذا لا لِیا کِہ آئُݨ والا سماں چںگّا نہِیں ہۄویگا۔ اُہ پھٹا-پھٹ پںجّ-چار رُپئے کمائُݨا چاہُںدّا سی۔ آٹا-کۄٹا خرِید کے گھر سُٹّ لئے تاں چںگّا ہَے۔ کۄئی پتا نہِیں کدۄں پھیر گھرے کَید ہۄݨا پئے اتے پھاکے کٹّݨے پَیݨ۔

مِیتے نُۄں اِنا کُ پتا سی کِہ لالا جی دا پۄتا کئی دِناں تۄں گُمّ سی۔ اُس نُۄں دہِشتگرداں نیں کِتے چھُپا رکھِّیا سی۔ اُہ لالا جی تۄں وار-وار پںجّ ہذار رُپِیا مںگّ رہے سن۔ پُلِس والِیاں نیں سختی کِیتی ہۄئی سی۔ کئی دِناں تۄں گھر-گھر دی تلاشی ہۄ رہی سی۔ اِسے لئی کرفِئۄُ لائِیا گِیا سی۔

اِنی سختی بائد تاں بںٹّی لبھّ جاݨا چاہِیدا سی۔ بںٹّی دے لبھّ جاݨ ’تے شہِرِییاں نُۄں خُش ہۄݨا چاہِیدا سی۔ خُش ہۄݨ دی تھاں اُہ نِراش کِئۄں ہن٬ مِیتے دی سمجھ ’چ نہِیں سی آ رِہا۔

مِیتا من ہی من اُس سرکاری وکِیل دا دھنّواد کر رِہا سی جِس نیں اُس دی ہِسٹری-شِیٹ بںدّ کروا دِتّی سی۔ اجّ-کلّہ پُلِس مِیتے نُۄں تںگّ نہِیں کردی۔

اِہۄ واکا اِکّ سال پہِلاں ہۄئِیا ہُںدّا تاں مِیتے نُۄں وی تھاݨے بِٹھائِیا ہُںدّا۔ کُٹّ-کُٹّ اُس دے ہڈِّیں رادھ پائی ہُںدّی۔

پِچھلِییاں کُٹّاں نُۄں یاد کر کے مِیتے دی چال مٹھّی پَے گئی۔ اُس دے مَۄراں وِچّ درد دی تْراٹ اُٹھّی۔ ریہڑا اُس نُۄں ہذاراں مݨ بھارا لگّݨ لگّا۔

سبذی مںڈّی ولّ تیذی نال ودھ رہے مِیتے اگّے اُس دا اتِیت سُرجِیت ہۄئِیا کھڑا سی۔

مِیتے دا بچپن سٹیشن اتے بسّ-اڈِّیاں دِییاں بھِیڑاں وِچّ بِیتِیا سی۔ لۄکاں دِییاں جیباں کٹّݨ دا گُر اُس نُۄں کِسے ہۄر تۄں نہِیں٬ سگۄں آپݨے باپ تۄں مِلِیا سی۔ پہِلاں اُس نُۄں سکُۄل جاںدے بچِّیاں دِییاں جیباں کٹّݨِییاں سِکھائیِیاں گئیِیاں٬ پھیر تماشا دیکھ رہے نَۄجواناں دِییاں اتے اخِیر وِچّ بسّ چڑھدِییاں سوارِییاں دِییاں۔ پہِلاں جیب کٹّݨ بدلے اُس نُۄں کھاݨ-    پِیݨ دِییاں رجّوِییاں چِیذاں مِلدِییاں سن٬ پھیر ہِسّا مِلݨ لگّا اتے اخِیر وِچّ اُہ خُد-مُختِیار ہۄ گِیا۔

باپ نیں دھںدّے دے لۄکاں نال اُس دی جاݨ-پہِچاݨ کرائی۔ اڈّے وِچّ دیسُۄ دادے نال٬ نال دے ساتھِییاں نال۔ کُلِّییاں نال اتے ٹرَیفِک دے سِپاہِییاں نال۔ کامیابی سبھ دے مِل کے کمّ کرن وِچّ ہی سی۔ کٹّی گئی جیب وِچۄں کِس نُۄں کِنّا ہِسّا دیݨا ہَے٬ اِہ سمجھائِیا گِیا۔ کَۄݨ کی مدد کریگا؟ اِس دی جاݨکاری دِتّی۔ کُلِّییاں نیں اسامِییاں دسّݨِییاں ہن۔ سامان ڈھۄںدے-ڈھۄںدے اُہ اںدّاذا لائُںدے ہن کِہ کِہڑی اسامی مالدار ہَے۔ پھڑے جاݨ ’تے تُہانُۄں دیسُۄ دادا نیں لۄکاں تۄں چھُڈائُݨا ہَے۔ پھیر وی دال ناں گلے تاں باکی دا کمّ بسّ-سٹَیںڈ ’تے تائِنات ٹرَیفِک پُلِس دا ہُںدّا ہَے۔ اُہناں دا ڈِپٹی تک ہِساب-کِتاب ہُںدّا ہَے۔ آپے نِبّڑدے رہِںدّے ہن۔ دۄ-چار تھپّڑ جڑنگے۔ بنّہ کے بِٹھا لَیݨگے۔ جدۄں لۄکاں دی بھِیڑ کھِںڈّ جائیگی تاں اِدھر-اُدھر لِجا کے تُہانُۄں چھڈّ دیݨگے۔

آپݨے ساتھِییاں نال کۄئی بیئیِمانی نہِیں کرنی۔ کِسے نال وی ٹھگّی ماری تاں دھںدّا چَۄپٹ ہۄ جاںدا ہَے۔ کُلّی نُۄں ہِسّا ناں دِتّا تاں اُہ آسامی کۄل جاں پُلِس کۄل مُخبری کر دِںدّے ہن۔ پُلِس نُۄں پَیسے ناں پُجّݨ تاں مُکدّما بݨ جاںدا ہَے۔ دادا نال وِگڑ گئی تاں اُہ اڈّے وِچّ وڑنۄں بںدّ کر دِںدَّے۔

مِیتے نیں بڑی فُرتی نال سارے گُݨ سِکھّے۔ دِناں وِچّ ہی امبّالے اتے راجپُرے تکّ دے اڈِّیاں ’تے اُہ کابذ ہۄ گِیا۔

اُس سمیں کدے مِیتے دے دِماغ وِچّ وی نہِیں سی آئِیا کِہ دۄ وکت دی رۄٹی کمائُݨ لئی اُس نُۄں مںڈِّییاں ساہمݨے کھلۄ کے گھںٹِّیاں بدھّی اِںتذار کرنا پئیگا اتے مݨاں-مُۄںہِیں بھار ڈھۄݨا پئیگا۔

اُہ پہِلاں والا مِیتا ہُںدّا تاں ہُݨ تک پںجّ-چار سَۄ رُپِیا کما کے کِسے ہۄٹل وِچّ بَیٹھا پَیگّ لا رِہا ہُںدّا۔ اجِہا دِن تاں اُہناں لئی ’سِیذن‘ والا دِن ہُںدّا ہَے۔ ماتم وِچّ ڈُبّے لۄکاں نُۄں ناں آپݨی سُدھ ہُںدّی ہَے٬ ناں آلے-دُیالے دی۔ چُپکے جِہے جِس مرذی ٹۄلی وِچّ جا کھڑۄوۄ۔ جِس دی مرذی جیب وِچۄں پرس کھِسکا لئۄ۔

لۄکاں دِییاں جیباں خالی کرن والے مِیتے دی اِس سمیں آپݨی جیب خالی سی۔ اُہ وی سماں سی جدۄں اُس دے کمّ تۄں خُش ہۄ کے اُس دے باپ نیں جیب-تراشی دا سارا کمّ اُس دے ہوالے کر کے آپ ہۄر دھںدّا اپݨا لِیا سی۔

اُس دا باپ ترکّی کر کے راجستھان چلا گِیا سی۔ اُتھے اُہ ڈاکے مارن لگّا سی۔ اِتھۄں دے کِسے تھاݨیدار نیں اُس دی جاݨ-پہِچاݨ ڈاکُۄیاں دے کِسے گرۄہ نال کروا دِتّی سی۔

اُدھر باپ نۄٹاں دے تھبّے لَے-لَے آئُںدا٬ اِدھر مِیتا اُستاد بݨ گِیا۔ مِیتے نیں پںجّ-چار چیلے مُنّ لئے۔ جِہڑا وی جیب کٹّدا٬ مِیتے اگّے لِیا رکھّدا۔ اُہ کئی- کئی دِن شراب پِیںدے رہِںدّے٬ مُرغے کھاںدے اتے چرس پِیںدے۔ لُدھِیاݨے جا کے نوے-نویں کپّڑے خرِیددے٬ فِلماں دیکھدے اتے پھیر ذنانِیباذی لئی اڈِّیاں ’تے چلے جاںدے۔ جِنّاں چِر سارے پَیسے مُکّ ناں جاںدے٬ اُہ لُدھِیاݨے ٹِکے رہِںدّے۔

ماڑے دِن آئے تاں دِناں وِچّ ہی پاسا پُٹھّا پَے گِیا۔ راجستھان پُلِس نیں اُس دا باپ پھڑ لِیا۔ پُلِس نُۄں اُہ کئیِیاں کتلاں وِچّ لۄڑِیںدا سی۔ سرکار نیں اُس دے سِر ’تے لکھّ رُپئے دا اِنام رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ اُس نُۄں اُمر کَید ہۄ گئی۔

پِچھّۄں مِیتے دی ماں نُۄں اِکّ سِپاہی بھجا کے لَے گِیا۔

اِکلّے رہِ گئے مِیتے دا وی بُرا ہال ہۄ گِیا۔ اُہ کئی وار پھڑِیا جا چُکّا سی۔ کئی تھاݨِیاں دی پُلِس اُس نُۄں کُٹاپا چاڑھ چُکّی سی۔

پُلِس دا دھُرگ ہِلّ گِیا سی۔ ہر کِسے نیں آپݨا ریٹ دُگݨا کر دِتّا سی۔ ساری رکم ہی ہڑپّ کرن نُۄں تُرے پھِردے رہِںدّے سن۔ جیب پںجّ سَۄ دی کٹّۄ٬ ہذار٬ اُہناں نُۄں چاہِیدا سی۔ پںجّاہ ترہاں دی پُلِس تُری پھِردی سی۔ کۄئی گُںڈّا سٹاف ہَے تاں کۄئی سی.آئی.اے.اِہ سِٹی دی پُلِس ہَے اتے اِہ تھاݨے دی۔ ہِساب-کِتاب کردے- کردے مِیتا ملںگّ ہۄ جاںدا۔ جیب چاہے پٹِیالے کٹّی گئی ہۄوے چاہے امّْرِتسر٬ ہِسّا اِتھۄں دی پُلِس مںگّ کے بَیٹھ جاںدی سی۔ بھُلّ-بھُلیکھے کدے کِسے مۄہتبر دی جاں پُلِس دے کِسے خاس واکف دی جیب کٹّی جاںدی تاں اُس دا سارا ہرجانا مِیتے نُۄں دیݨا پَیںدا۔ ہِسّے پتِّییاں پُلِس کھا جاںدی۔ پَیسے جیب-کترے دیݨ۔

پُلِس تۄں تںگّ آئے مِیتے دے ساتھی شہِر چھڈّ گئے۔ کئی کَیداں کٹّ رہے سن۔ مِیتا وی ہمبھّ چُکّا سی۔ اُس نُۄں کئی وار کَید کٹّݨی پئی سی۔ ہر وار اُہ تۄبا کر کے باہر آئُںدا۔ آئُںدِیاں ہی کۄئی ناں کۄئی پُلسِییا اُس دی پِٹھّ تھاپڑ دِںدّا۔

’کمّ شُرُۄ کر۔ مَیں آپے سامبھ لُۄں۔‘

سامبھݨا کِس نیں ہُںدّا؟ جِنّا چِر مال مِلدا رہِںدّا٬ مِیتے نال گھِئۄ کھِچڑی بݨے رہِںدّے۔ کۄئی بھِیڑ پَے جاںدی تاں مُۄںہ پھیر لَیںدے۔

ہِسٹری-شِیٹ دا کۄہڑ اُس نُۄں چمبّڑ چُکّا سی۔ مہِینے بائد اُس دی تھاݨے ہاذری لگّدی۔ ہاذری کاہدی لگّدی سی٬ سِپاہی٬ مُنشی تۄں لَے کے تھاݨیدار تک سبھ دِییاں جیباں بھرنِییاں پَیںدِییاں۔

ہتھّاں پَیراں دے نِشاناں تۄں لَے کے فۄٹۄیاں تک تھاݨے دِییاں مِسلاں نال چِپک گئیِیاں۔ واردات کِتے وی ہۄئی ہُںدّی٬ مِیتے دے گھر دستک ذرُۄر ہُںدّی۔ کئی وار کئی-کئی تھاݨے دیکھݨے پَیںدے۔ ہر تھاں کُٹّ-مار٬ لُٹّ-کھسُٹّ۔

لُٹّ-کھسُٹّ اتے کُٹّ-مار یاد کر کے مِیتے دا بھٹکِیا من پھیر تھاں سِر آ گِیا۔ جیباں کٹّݨِییاں چھڈّ کے اُس نیں چںگّا ہی کِیتا سی۔ نہِیں تاں بںٹّی دے گُمّ ہُںدِّیاں ہی اُس دی ہڈّی-پسلی اِکّ ہۄ جاݨی سی۔

کرفِئۄُ والے دِناں وِچّ اِکّ وار اُس دے گھر ’تے ریڈ ہۄ چُکّا سی۔ شُکر سی کِہ اُہ اُس سمیں آپݨے گھر ہی سی۔ گِلّے گۄہے نال اگّ بالݨ دے یتن کردا اکھّاں وِچۄں پاݨی بہا رِہا سی۔ اُس نُۄں ہاذر بَیٹھا دیکھ کے پُلِس دِییاں اکھّاں ٹھںڈھِّییاں ہۄ گئیِیاں سن۔ اُس دی دھَۄݨ وِچّ دۄ-چار جڑ کے ہی اُہ کھہِڑا چھڈّ گئے سن۔ وڈِّییاں- وڈِّییاں ماراں سہِݨ والے مِیتے لئی اِہ تاں جھُۄںگا ہی سی۔ اُس نیں لکھّ وار دھرتی نمسکاری۔ اُس نُۄں تھاݨے نہِیں سی لِجائِیا گِیا۔

مِیتے دے تھاݨے نیڑے پہُںچّدِیاں-پہُںچّدِیاں مُڑ سارا بذار خالی ہۄ گِیا۔ لۄک سَۄدا-پتّا خرِیدݨا وِچے چھڈّ کے گھراں نُۄں مُڑ پئے۔ لۄکاں وِچلی پھُرتی کھمبھّ بݨ گئی سی۔ لگّدا سی اُہناں دی بھُکھّ مِٹ گئی جاں پھیر اُہناں نُۄں سَۄدے-پتّے دی ذرُۄرت ہی نہِیں رہی۔

“کی گلّ ہۄ گئی بئی؟” آخر مِیتے نیں کۄلۄں لںگھّدے اِکّ رِکشے والے تۄں پُچھِّیا۔

“کی دسّاں بھراوا ) کہِںدّے کۄئی بںٹّی دی لاش ڈںگّراں والے ہسپتال وِچّ سُٹّ گِئَے۔ پتا نی کِہۄ جے دِن آ گے۔ مناں ’چ جماں ای کِرک نی رہی٬ بھاݨا ورت گِئَے۔” سںکھّیپ ’چ سارا کِسّا سُݨا کے رِکشے والا تیذ-تیذ پَیڈل مارن لگّا۔ اُہ وی جلدی-جلدی چار رُپئے کمائُݨ دی تمنّا رکھّدا سی۔

مِیتے نُۄں سارا ماجرا سمجھ آ گِیا۔ اُس دا آپݨا دِل وی دھکّ-دھکّ کرن لگّا۔ اُس دِییاں اکھّاں سِمّ آئیِیاں٬ اِہ سچّمُچّ اتِّیاچار سی۔

مِیتا وی جیباں کٹّدا رِہا سی٬ پر اُیس نیں تاں کدے کِسے بھئیِئے جاں ماڑے مںگّتے دی جیب نہِیں سی کٹّی۔ ہمیشا مۄٹِییاں اسامِییاں نُۄں ہی ہتھّ پائِیا سی۔ اُہناں نیں بدلا لَیݨا سی تاں لالے تۄں لَیںدے۔ بںٹّی نیں کی وِگاڑِیا سی؟ اُںجھ تاں لالے دا وی کی کسُۄر سی؟ پَیسے چاہِیدے ہن تاں بَیںک لُٹّݨ۔ لالے کۄل وی کی ہَے؟ اُہ وی تاں مساں دِن-کٹّی کردا ہَے۔

اجِہے ذُلم خِلاف رۄس پْرگٹ کرن لئی کِسے نُۄں ہڑتال دا سدّا دیݨ دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ جِنّا چِر ماسُۄم دی لاش شہِرِییاں دِییاں اکھّاں اگّے پئی سی٬ اُنّا چِر کِس پتھّردِل اِنسان دا من کریگا کِہ اُہ گدّی ’تے بَیٹھ کے آرام نال سَۄدا ویچے جاں کۄئی ٹھںڈھّے دِماغ نال سَۄدا خرِیدے۔

جے ذالماں دے دِل پسِیج سکݨ تاں مِیتا وی ریڑھا کھڑا کر کے ہڑتال وِچّ شامل ہۄݨ لئی تِیار سی بھاویں اُس نُۄں کئی دِن بھُکھّا ہی رہِݨا پئے۔ اُس نُۄں پتا سی مُجرماں ’تے اِہناں جلسے-جلُۄساں اتے ہڑتالاں دا کۄئی اسر نہِیں ہُںدّا۔ اُہ خُد وی تاں اُہناں وِچّ رہِ چُکّا سی۔ تڑپدے لۄکاں نُۄں دیکھ کے تاں سگۄں اُہناں نُۄں خُشی ہُںدّی ہَے۔

“جاݨی کے بںٹّی دا کتل ہۄ گِیا۔” اِہ خِیال آئُںدِیاں ہی مِیتے نُۄں چکّر آئُݨ لگّے۔

“اۄ میرِیا ربّا ) اِکّ کمّ ہۄر کرِیں۔ اَۄکھا-سَۄکھا کاتلاں نُۄں وی پھڑا ہی دیئیِں٬ نہِیں تاں میرے ورگے سَیںکڑے بںدِّیاں دا کڑھِییا ہۄ جُۄ۔” دُیا کردے مِیتے دا من سرکاری وکِیل دی کۄٹھی ولّ دَۄڑن نُۄں کاہلا پَے رِہا سی۔ اُس دے آکھݨ ’تے ہی پُلِس نیں اُس دی ہِسٹری-شِیٹ بںدّ کر دِتّی سی٬ پر اِہ کتل دا ماملا سی۔ کی پتَے کدۄں پُلِس پُراݨا بستا کھۄلہ لئے۔

کتلاں دے ماملِیاں ’چ سرکاری وکِیلاں نُۄں کَۄݨ پُچھّدَے؟ اِہ سۄچدِیاں اہ آپݨا ریڑھا دھُۄںہدا رِہا۔

’جے پھڑ وی لِیا تاں گُرمِیت آپے چھُڈا لئیگا۔‘ گُرمِیت دا یاد آئُںدِیاں ہی اُس دے من نُۄں کُجھّ دھرواس مِلی۔

اِہ اِہۄ سرکاری وکِیل سی جِس نیں مِیتے نُۄں سِدھّے راہ پائِیا سی۔

شرابی ہۄئے مِیتے نُۄں بسّ سٹَیںڈ وِچّ ہُلّڑباذی کردِیاں پُلِس نیں پھڑ لِیا سی۔ اُہ کئی دِناں تۄں تھاݨے بَیٹھا سی۔ گُرمِیت شہِر ’چ نواں بدل کے آئِیا سی۔ پٹِیالے تۄں اُس دا سامان چُکّ کے لِیائُݨ لئی کُجھّ مذدُۄراں دی ذرُۄرت سی۔ اِکّ تاں مِیتا ہاذر سی۔ سویر دا وکت ہُںدّا تاں مذدُۄر لیبر چَۄک وِچۄں لَے آئُںدے۔ دس وجے تک چَۄک خالی ہۄ جاںدا سی۔ ہۄر کۄئی راہ ناں لبھّا تاں اُہناں بسّ-اڈّے وِچۄں تِنّ-چار رِکشے والے پھڑ لِیاںدے۔ جُرم دا کی ہَے؟ جِہڑا مرذی سِر مڑھ دِئۄ۔ اُہناں رِکشے غلت تھاں کھڑھائے سن۔ اُہناں نُۄں سرکاری وکِیل دا سامان چُکّ لِیائُݨ دی سذا دِتّی گئی سی۔

مِیتا مہِینا-مہِینا تھاݨے بَیٹھا رہِںدّا سی۔ وِہلے مِیتے تۄں پُلِس وگار کرائُںدی رہِںدّی۔ کدے ڈِپٹی تھاݨیدار واڈھِییاں گۄڈِییاں لئی آپݨے فارماں ’تے لَے جاںدے۔ دِہاڑی تاں کی دیݨی سی٬ کدے کِسے نیں رجّواں کھاݨ-پِیݨ نُۄں وی نہِیں سی دِتّا۔

اِس سرکاری وکِیل دے کمّ نِیارے سن۔ واپس آئُںدِیاں ہی اُس نیں رِکشے والِیاں تۄں پُچھِّیا کِہ اُہ کِنّے رُپئے دِہاڑی کمائُںدے ہن۔ اُہناں ڈردِیاں دس رُپئے دِہاڑی دا ہِساب دسِّیا۔ اُس نیں جھٹّ پںدّراں-پںدّراں رُپئے اُہناں دے ہتھّ پھڑا دِتّے۔

گُرمِیت نُۄں اِس ترہاں رُپئے وںڈّدے دیکھ کے مِیتے نیں آپݨی ساری کہاݨی اُس نُۄں سُݨا دِتّی۔

مِیتے نُۄں لگّا سی جِویں دُنِییاں دے سارے مُجرماں دا درد گُرمِیت دی چھاتی ’چ چھُپِیا ہۄئِیا سی۔ اُس نیں مِیتے ’تے سوالاں دی جھڑی لا دِتّی۔

اُس ورگے چھۄٹے مُجرم تاں پُلِس دے گھر بھرن لئی ہی جُرم کردے ہن۔ اُہناں دی کھٹّی کمائی سبھ پُلِس کھا جاںدی ہَے۔ مُجرماں پلّے رہِ جاںدی ہَے کُٹّ٬ کَید جاں اُہناں غرِیباں دِییاں دُرسِیساں جِہڑے اُہناں دے جُرماں دے شِکار ہُںدّے سن۔ مِیتے پلّے کی سی؟ کُجھّ وی نہِیں۔ پھٹے کپّڑے٬ بھُکھّا ڈھِڈّ۔

گُرمِیت دی پْریرنا ’تے اُس نیں جیباں کٹّݨِییاں چھڈّ دِتِّییاں۔

پہِلاں اُس نیں رِکشا چلائِیا۔ ڈردِییاں سوارِییاں اُس دے رِکشے ’چ ناں بَیٹھِیا کرن۔ کی پتَے کِتھے کھڑا کر کے لُٹّ لئے۔

رِکشا چھڈّ کے دِہاڑی لئی چَۄک ’چ کھڑھن لگّا۔ کۄئی ڈردا گھر ناں واڑے۔ مِستری سِر ہِلا دِیا کرن۔ کِسے مِستری دا مُۄںہ سِر کالا کرائیگا۔

مِیتا ہِمّت ہارن لگّا تاں مُڑ گُرمِیت نیں سمبھّالِیا۔ کِسے آپݨے واکف بَیںک مَینیجر تۄں کرذا منذُۄر کروا کے ریڑھا خرِید دِتّا۔

تھۄڑھا بہُت کمّ مِلݨ لگّا تاں متھّے لگّا کلںکّ پھیر اُس دا پِچھّا کرن لگّا۔

اِکّ وار لیکھکاں دا کالج ’چ بہُت وڈّا اِکٹھّ ہۄئِیا۔ دۄ دِن لںگّر چلِّیا۔ جدۄں پْرۄگرام ختم ہۄئِیا تاں اِکّ لیکھک نیں بچے سامان نُۄں مۄڑن لئی اُس نُۄں بُلا لِیا۔ مِیتا اُس لیکھک نُۄں چںگّی ترہاں جاݨدا سی۔ اُہ بڑے ودھِییا بھاشݨ دِیا کردا سی۔ مِیتے ورگِیاں نُۄں ہِکّ نال لائُݨ دِییاں گلّاں کرِیا کردا سی۔ اُس دِییاں کئی کِتاباں چھپ چُکِّییاں سن اتے لۄک اُس نُۄں غرِیباں دا ہامی آکھدے سن۔ مِیتے نُۄں وی اُہ اُہناں دا ہمدرد لگّا۔ جِنّے پَیسے مِیتے نیں مںگّے٬ اُس نیں اُنے ہی دیݨے منّ لئے۔

مِیتا سامان لدّ دے بذار نُۄں تُر پِیا۔ لیکھک ساہِب کِسے نال گلِّیں پَے گئے۔ سامان کِس دُکان ’تے لِجاݨا ہَے٬ مِیتے نُۄں کُجھّ نہِیں سی دسِّیا گِیا۔ اُہ لیکھک نُۄں گلی-گلی٬ دُکان-دُکان لبھّدا رِہا۔

مِیتے نُۄں لیکھک اُدۄں لبھّا جدۄں اِکّ سِپاہی نیں مِیتے نُۄں گردنۄں آ پھڑِیا۔ لیکھک نیں مِیتے خِلاف رِپۄرٹ درج کرائی سی۔ لیکھک آپݨی غلتی ’تے پچھتا رِہا سی۔ اُس نیں جیب-کترے اِنسان ’تے اِتبار کِیتا سی۔ مِیتا سامان لَے کے غائِب ہۄ چُکّا سی۔

مِیتے دی کِسے ناں سُݨی۔ مُکدّما درج اتے ریڑھا ذبت۔

گُرمِیت نیں لیکھک دے ہاڑے کڈھّ کے مساں راذِیناما کرائِیا۔

باکی تاں سبھ ٹھِیک ہۄ گِیا پر مِیتے دی بدنامی کارن کمّ مٹھّا پَے گِیا۔ کئی دُکاندار اُس نُۄں سامان چُکائُݨۄں ڈرن لگّے۔

کُجھّ وی سی۔ مِیتا آپݨے اِرادے ’تے ڈٹِیا ہۄئِیا سی۔ پُۄرا اِکّ سال ہۄ گِیا سی٬ اُس نیں کِسے دی جیب ولّ تکِّیا وی نہِیں سی۔

“اِہ ساری شرارت پُلِس دی ہَے۔ لاش مِلی تاں کھںڈّ مِلّ والے بھٹھّے کۄلۄں ہَے۔ اِہ آکھدے نیں ڈںگّراں والے ہسپتال وِچّ پئی سی … نِرا جھُۄٹھ۔”

ریڑھے پِچھّے گلّاں کردی آئُںدی اِکّ ٹۄلی نیں مِیتے دا دھِیان اُکھیڑِیا۔

“رام باگ دا مالی دسّدا سی کِہ اجّ سویرے جدۄں اُہ گئۄُیاں نُۄں پاݨی پِیائُݨ لئی گئۄُشالا وِچّ گِیا تاں پُلِس دی اِکّ جِیپ گیٹ کۄل آ کے رُکی۔ کُجھّ بںدّے جِیپ وِچۄں اُتر کے ہسپتال ولّ چلے گئے۔ اُہناں دے ہتھّاں وِچّ کُجھّ پھڑِیا ہۄئِیا سی۔ مِںٹّ کُ بائد اُہ مُڑ آئے۔ اُہ ذرُۄر لاش سُٹّ کے گئے ہۄݨگے۔

دُۄسرا نَۄجوان پہِلے دی پُشٹی کر رِہا سی۔

ہسپتال دے پِچھّے رہِںدّے دھنّے جھٹکئی نیں وی اِہۄ دسِّیا ہَے۔ اُس نیں رات پُلِس نُۄں ٹارچاں ماردے اتے اِسے کمرے وِچّ گھُمّدِیاں دیکھِیا۔

تیذ-تیذ تُردِییاں کئی ٹۄلِییاں مِیتے دے کۄلۄں دی لںگھّ گئیِیاں۔

مِیتے نیں اںدّاذا لا لِیا سی کِہ اِہ سارے لۄک ڈںگّراں دے ہسپتال ولّ ہی وہِیراں گھتّ رہے سن۔

“پُلِس آکھدی ہَے کِہ اُہناں نُۄں کِسے نیں ٹَیلِیفۄن ’تے اِتلاہ دِتّی سی کِہ لاش ہسپتال وِچّ پئی ہَے۔ ٹَیلِیفۄن والے کہِںدّے ہن کِہ رات کِسے باہرلے بںدّے نیں پُلِس نال فۄن ’تے گلّ نہِیں کِیتی۔ جِہڑے لۄکاں نیں تھاݨے فۄن کِیتے اُہناں دی پُۄری لِسٹ مہِکمے والِیاں کۄل ہَے۔ فۄن درویش نیں کِیتا سی جاں سںگھّ والِیاں نیں … ہنیر مچِّیا پِئَے۔”

مِیتے کۄلۄں لںگھّدا کۄئی ہۄر آکھ رِہا سی۔

سرکاری ہسپتال ساہمݨے بݨے چَۄک کۄل آ کے مِیتا رُک گِیا۔ اِتھۄں دۄ راہ پھٹدے سن۔ اِکّ رام باگ دے کۄل دی ہۄ کے بھدَۄڑ والی سڑک جا چڑھدا سی۔ رستے وِچۄں اِکّ سڑک ڈںگّراں والے ہسپتال نُۄں پھٹدی سی۔ دُۄسرا رستا کچّا کالج رۄڈ سی٬ جِس ’تے سبذی مںڈّی پَیںدی سی۔

بںٹّی دے کتل دی خبر سارے شہِر وِچّ پھَیل چُکّی سی۔ سارا شہِر بںدّ ہۄ گِیا سی۔ سبذی مںڈّی دے کھُلّہے رہِݨ دا سوال ہی پَیدا نہِیں ہُںدّا۔ مِیتے نُۄں کۄئی کمّ مِلݨ دی سمبھّاونا نذر نہِیں سی آ رہی۔

اُہ رام باگ والے راہ پَے گِیا۔ باگ وِچّ ریڑھا کھڑا کر کے اُہ ہسپتال ولّ تُر پِیا۔

 

 

16

ہسپتال دے چھۄٹے جِہے اہاتے وِچّ لگّدا سی جِویں سارا شہِر ہی اُمڑ آئِیا ہۄوے۔

ٹاہلی دے درخّت ہیٹھ ڈاکٹر نیں میذ کُرسِییاں لگوا دِتِّییاں سن۔ دۄ مںجّے وی ڈاہے گئے سن۔ وِچکارلی کُرسی ڈِپٹی لئی خالی رکھّی گئی سی۔ باکی تھاݨیداراں اتے ہَۄلداراں نیں ملّ رکھِّییاں سن۔ مںجِّییاں اُپر سِپاہِییاں نیں ڈیرا لائِیا ہۄئِیا سی۔

ڈاکٹر دی کۄٹھِیئۄں چاہ آ گئی۔ ٹریء وِچّ سجِّیا اِکّ ٹی-سَیٹّ میذ ’تے رکھِّیا گِیا۔ سِپاہِییاں نُۄں چاہ کچّ دے گلاساں وِچّ ورتائی گئی۔

سِٹی اِںچارج نالے چاہ دِییاں چُسکِییاں لَے رِہا سی نالے ہَۄلدار نُۄں کُجھّ لِکھوا رِہا سی۔ تھاݨیدار وار-وار آلے-دُیالے دا جائِذا لَیںدا اتے پھیر لِکھائُݨ لگّدا۔

ہَۄلدار نیں وی سنمائِکے دی پھٹّی ’تے سفَید کاغذ بڑے سلِیکے نال رکھّے ہۄئے سن۔ اُہ چِݨ-چِݨ کے اکھّر پا رِہا سی۔ اُس دی سُںدّر لِکھائی سارے ذِلہے وِچّ مشہُۄر سی۔

جِتھے پُلِس پارٹی بَیٹھی سی٬ اُس دے بِلکُل ساہمݨے والے کمرے وِچّ اِکّ دری دا ٹُکڑا دِکھائی دے رِہا سی۔ دری دے سِرے ’تے اِکّ کالا دھبّا جِہا نذر آئُںدا سی٬ جِہڑے بچّے دے والاں دی جھلک دِوائُںدا سی۔ اُتھے کُجھّ ہۄر نذر نہِیں سی آ رِہا۔

ساری بھِیڑ دا اِکۄ نِشانا سی۔ کِویں ناں کِویں اُس اُجاڑ کمرے اںدّر جھات ماری جاوے۔ بںٹّی دے چِہرے نُۄں نِہارِیا جا سکے۔ پُلِس دا وی اُنا ہی ذۄر لگّا ہۄئِیا سی کِہ لگّدے ہتھّ کۄئی بںدّا لاش دے سَۄ گذ دے گھیرے اںدّر ناں جا سکے۔ اِس کمّ لئی پُلِس نُۄں پُۄری سختی ورتݨی پَے رہی سی۔ اِکّ وار بھِیڑ نُۄں پِچھاںہ دھکّݨ لئی پُلِس نُۄں ہلکا لاٹھِیچارج وی کرنا پِیا سی۔ لۄک سن کِہ ٹل ہی نہِیں سی رہے۔ دھکّے مار-مار پھیر اگّے آ جاںدے۔

بھِیڑ وِچّ شامل ہۄئِیا ہر نواں آدمی پہِلاں لاش ولّ نُۄں ہی جھُکدا۔ ڈِپٹی بھِیڑ وِچّ گھُمّ رِہا سی۔ اُہ لۄکاں نُۄں سمجھا رِہا سی۔ لۄکاں دے لاش دے نیڑے جاݨ نال بہُت سارے سبُۄتاں دے مِٹ جاݨ دا خترا سی۔ اُہناں کاتلاں دی شناخت کرن لئی کُتّے٬ کھۄجی اتے اُںگلاں دے نِشاناں دے ماہِر بُلائے ہۄئے سن۔ جے بھِیڑ لاش تک پہُںچّ گئی تاں سبھ گُڑ گۄبر ہۄ جاݨا سی۔

کئی سِیاݨے بںدّے تاں ٹل کے اِکّ پاسے جا بَیٹھے٬ پر بہُتِیاں ’تے اِہناں گلّاں دا کۄئی اسر نہِیں سی ہۄ رِہا۔

مِیتا وی بھِیڑ وِچّ گُیاچ گِیا۔ اُس دا من وی بںٹّی دی جھلک لئی کاہلا پِیا ہۄئِیا سی۔ کئی وار کُۄہݨِییاں نال لۄکاں نُۄں پِچھّے ہٹا کے اُہ بھِیڑ دی پہِلی کتار تک پہُںچّݨ وِچّ کامیاب ہۄ چُکّا سی۔ بھِیڑ نُۄں کابُۄ کر رہے سارے ہی پُلسِیئے اُس نُۄں جاݨدے سن۔ اکھّاں کڈھّ کے پِچھاںہ دھکّ دِںدّے۔

کُلوںتّ سِپاہی نیں تاں اُس دا مۄڈھا ہی آ پھڑِیا۔ اِشارے نال سمجھا دِتّا کِہ اُس نیں مِیتے نُۄں اِتھے گھُمّدِیاں دیکھ لِیا ہَے۔ مِیتا جِہڑی وی جیب کٹّے چُپّ کر کے اُس دا ہِسّا گھر پہُںچّا دیوے۔

مِیتے دِییاں اُںگلاں کئی وار مۄٹِییاں-مۄٹِییاں جیباں نال گھِسرِییاں وی۔ اُس دا من وی للچائِیا۔ کدے-کدے جیب مارن وِچّ کی ہرج ہَے؟ پھاکے تاں نہِیں کٹّݨے پَیݨے۔ پر اُہ من ’تے کابُۄ پائُںدا رِہا۔ اِکّ وار وی اُہ پاپ کر بَیٹھا تاں دُبارا اُہۄ چکّر شُرُۄ ہۄ جاݨا سی۔ کئی پُلسِیئے اُس نُۄں اِتھے پھِردے نُۄں دیکھ چُکّے ہن۔ اُہ بھاویں جیب ناں کٹّے٬ کِسے دا بٹُۄیا گُمّ ہۄ جاݨ ’تے وی اُسے نُۄں پھڑِیا جاݨا سی۔ اُہ اُںگلاں ’تے کابُۄ رکھّدا رِہا۔

رمیش ہَۄلدار نیں مِیتے نُۄں بھِیڑ وِچّ کھڑا دیکھ کے دۄ مَۄراں وِچّ جڑھ دِتِّییاں۔ نالے اُچّی-اُچّی چِلّائِیا ۔

“بھَیݨ دِیا کھسما٬ اِتھے تاں رہِݨ دے۔ لۄکاں دِییاں اکھّاں ’چۄں تاں اتھّرُۄ نہِیں سُکّدے تے تُۄں جیباں ’تے نذر ٹِکائی پھِردَیں۔”

رمیش دی بڑھک نال مِیتے دا دھُر اںدّر تک ہِلّ گِیا۔ بھِیڑ وی سہِم گئی۔ سارے مِیتے ولّ کَۄڑ-کَۄڑ اکھّاں نال دیکھݨ لگّے۔ اُہناں نُۄں مِیتا بںٹّی دے کاتلاں جِنّا ہی گُناہگار لگّا۔ سارِیاں نیں آپݨِییاں-آپݨِییاں جیباں ’تے ہتھّ مارے اتے پَیسا ٹکا تھاں سِر پا کے سُکھّ دا ساہ لِیا۔

مِیتے دا من مسۄسِیا گِیا۔ اُہ اُچّی-اُچّی چِلّا کے ساری پُلِس اتے بھِیڑ نُۄں دسّݨا چاہُںدّا سی کِہ اُہ ہُݨ جیب-کترا نہِیں رِہا۔ اُہ ریڑھا واہُݨ والا اِکّ مذدُۄر ہَے۔ اِکّ سال تۄں ہکّ ہلال دی رۄٹی کھاںدا ہَے٬ پر اُس دی جِیبھ تالُۄئے نال ہی لگّی رہی۔ اِکّ مُجرم دے سچّ نُۄں کِس نیں مانتا دیݨی سی؟

مِیتے دا من کِیتا٬ اُہ اِتھۄں کِدھرے ہۄر چلا جاوے٬ پر کِتھّے؟ کُجھّ سمجھ ناں آئِیا۔ سارا شہِر تاں اِتھے پہُںچّ ہی گِیا سی۔ سارے کمّ-کار ٹھپّ ہۄ گئے سن۔ اُس نُۄں رُذگار مِلݨۄں رِہا۔ گھرے وِہلا پَے-پَے کے اُہ تھکّ چُکّا سی۔

اُتھۄں ہٹ کے اُہ بھِیڑ دی اُس سائیِڈ ولّ چلا گِیا٬ جِتھے اُسے ورگے چُۄہڑے٬ چمار٬ مذدُۄر اتے جماںدار کھڑے سن۔ اُتھے ناں کِسے دی جیب ’چ کۄئی پَیسا سی٬ ناں جیب-کترے تۄں کۄئی خترا۔ ادھّے نالۄں ودھّ لۄک اُس نُۄں نِجّی تَۄر ’تے جاݨدے سن۔ لۄڑ پَیݨ ’تے اُس دی اِیمانداری دی ذمانت دے سکدے سن۔

اِتھے سِپاہی وی گھٹّ-ودھّ ہی چکّر ماردے سن۔ مِیتا کِسے دی نذر وی نہِیں پئیگا۔

بیفِکر ہۄ کے اُتھے کھڑۄتا مِیتا آرام نال پُلِس دی کاروائی ویکھدا رِہا۔

سبھ تۄں پہِلاں کُتِّیاں والا سُکائِڈ آئِیا۔ اُنہاں نُۄں اِکّ مارُۄتی وَین وِچّ سںگّرُۄرۄں لِیاںدا گِیا سی۔ تِنّاں کُتِّیاں نال اِکّ-اِکّ اُستاد سی۔

آئُںدے ہی اُہ کمّ وِچّ رُجھّ جاݨا چاہُںدّے سن۔ پر ڈِپٹی نیں اُہناں نُۄں رۄک لِیا۔ کُتّۄں دُۄرۄں آئے سن٬ تھکّے ہۄݨگے۔ بِںدّ-جھٹّ آرام کرن۔

اِکّ سِپاہی چاہ والی ٹریء چُکّ لِیائِیا اتے دُۄجا بِسکُٹاں والی۔ اُستاداں نُۄں آپݨے نالۄں ذِیادا آپݨے کُتِّیاں دا خِیال سی۔ آپ اُہ اِکّ بِسکُٹ کھاںدے سن پر کُتِّیاں نُۄں چار دِںدّے سن۔

کُتِّیاں نُۄں بھِیڑ ولّ تکّدِیاں دیکھ کے مِیتا بھِیڑ دی آخری کتار ولّ کھِسک گِیا۔ اِہناں کُتِّیاں نال اُس دا اِکّ وار واہ پَے چُکّا سی۔ اِہناں کمبّختاں نیں جِس نُۄں وی مُۄںہ لا دِتّا٬ اُسے دی شامت آ جاݨی سی۔

مِیتا اُس سمیں پھس گِیا سی جدۄں بَیںک مَینیجر دے گھر چۄری ہۄئی سی۔ گہِݨے٬ کپّڑے اتے ٹی.وی.تک سبھ کُجھّ چۄری ہۄ گِیا سی۔ تھاواں سُںگھّدے کُتِّیاں نُۄں دیکھ کے مِیتا وی اُتھے کھڑۄ گِیا۔

اِکّ کُتّے نیں اُس دا اجِہا جھگّا پھڑِیا کِہ چھڈّݨ دا ناں ہی ناں لئے۔ ججّ تک کِسے نیں وی مِیتے دی گلّ ناں سُݨی۔ مِیتے دا پُراݨا رِکارڈ ہی اُس نُۄں دۄشی ٹھہِرائُݨ لئی کافی سی۔ جھُۄٹھِییاں-سچِّییاں چِیذاں دی برامدگی مِیتے سِر مڑھ کے اُس نُۄں پُلِس نیں چھے مہِینے دی سذا کرا دِتّی سی۔

اِتھے کتل دا مسلا سی۔ اُمر کَید ہۄݨی سی۔ ڈردا مِیتا بہُت پِچھاںہ ہٹ کے کھڑۄ گِیا۔

“اِہ وی ہۄ سکدا ہَے کِہ کُتّے اُستاداں نیں سِکھا رکھّے ہۄݨ۔ اُستاد دے اِشارے ’تے اُہ مِیتے ورگے دا جھگّا پھڑ لَیںدے ہۄݨ۔ اِہناں کُتِّیاں دے اُستاد مِیتے نُۄں چںگّی ترہاں پہِچاݨدے سن۔” مِیتا سۄچ رِہا سی۔

اُںجھ مِیتے نُۄں پتا سی کِہ اِہ ڈراما ہی سی۔ کِسے کُتّے نیں بسّاں دے اڈّے ’چ جا کے رُک جاݨا سی اتے کِسے نیں چَۄرستے وِچّ۔ کِسے نُۄں پَیٹرۄل دی بُۄ نیں بھمبّلبھُۄسِیاں وِچّ پا دیݨا سی اتے کِسے نُۄں سَیںٹاں دی خُشبُۄ نیں۔ پُراݨے ذمانے تاں رہے نہِیں کِہ مُجرم نُۄں کئی-کئی مِیل تُر کے جاݨا پئے۔ مِںٹّ-مِںٹّ ’تے بسّاں٬ ریل-گڈِّییاں چلّدِییاں ہن۔ دۄ گھںٹِّیاں ’چ چاہے تُسِیں چںڈِّیگڑھ پہُںچّ جائۄ۔ کُتّے دِںدّے رہِݨ گیڑے۔ اجّ-کلّہ دے مُجرم وی اِنے اݨجاݨ نہِیں کِہ اُہناں نُۄں کُتِّیاں دِییاں آدتاں دا پتا ناں ہۄوے۔ اُہناں نُۄں کُتِّیاں دِییاں اکھّاں وِچّ گھٹّا پائُݨ لئی وِیہ ترِیکے آئُںدے ہن۔ گھںٹّا ادھّا گھںٹّا ٹکّراں مار کے اِہناں کُتِّیاں نیں بُۄتھِییاں چُکّ کے کھڑۄ جاݨا سی۔ اُستاداں دا ٹی.اے.ڈی.اے.بݨ جاݨا سی اتے پُلِس دی کاروائی پَے جاݨی سی۔

من پرچائُݨ لئی مِیتا دُۄر کھڑا کُتِّیاں دا تماشا دیکھدا رِہا۔ پہِلاں کُتِّیاں نُۄں بںٹّی دی لاش سُںگھّائی گئی۔ پھیر دری اتے آخِر وِچّ کمرا۔

کُجھّ مِںٹّاں بائد کُتّے اُستاداں نُۄں دھُۄہݨ لگّے۔

اِکّ کُتّا اُستاد نُۄں رام باگ ولّ لَے تُرِیا۔ ہُلّڑباذی کردی ادھّی بھِیڑ کُتّے پِچھّے لگّ گئی۔

دُۄجے دۄہاں نُۄں کۄئی راہ ناں لبھّا۔ مُڑ-مُڑ اُہ اُستاداں دے پَیراں وِچّ لِٹݨ لگّے۔

کُتِّیاں نُۄں اِکّ وار پھیر بںٹّی دُیالے لِجائِیا گِیا۔ اِکّ وار دری نُۄں پاسے کر کے بںٹّی نُۄں سُںگھّائِیا گِیا۔

کُتّے ودھیرے چُست ہۄ گئے۔ اُہ اِنا ذۄر دِکھا رہے سن کِہ اُستاداں نُۄں اُہناں دِییاں سںگّلِییاں کابُۄ رکھّݨِییاں اَۄکھِییاں ہۄ گئیِیاں۔

ببّر شیر ورگا اِکّ کُتّا رمیش ہَۄلدار نُۄں چمبّڑ گِیا۔ کُتّے نیں اُہدی پَیںٹ پاڑ دِتّی اتے ہتھّاں نُۄں بُرک مارن دی کۄشِش کرن لگّا۔ اُستاد ہَیران ہۄئِیا اُس نُۄں پُچکارن لگّا۔ کُتّا اِہ کی کرن لگّا سی؟ رمیش تاں پُلِس دا ہَۄلدار سی٬ کۄئی مُجرم نہِیں۔

“پھڑۄ-پھڑۄ اِس ہَۄلدار نُۄں۔ پھڑدے کِئۄں نہِیں؟” بھِیڑ وِچۄں کِسے نیں آواذاں کسِّییاں۔

رمیش دا رںگّ پِیلا بھُۄک ہۄ گِیا۔ اُس دِییاں لتّاں کمبّݨ لگِّییاں۔ متھّے ’تے پسِینے دِییاں بُۄںداں ٹپک پئیِیاں۔ کدے اُہ ڈِپٹی ولّ تکّدا اتے کدے بھَۄںک رہے کُتّے ولّ۔

چُپّ کھڑے ڈِپٹی نُۄں دیکھ کے باںس باہِییاں والا پْریم تِڑک اُٹھِیا۔ کُتّا ساف اِشارے کر رِہا ہَے٬ پُلِس کۄئی کاروائی نہِیں کردی۔ کِس نُۄں نہِیں پتا پُلِس آپ دہِشتگرداں نال مِلی ہۄئی ہَے۔ اِس کاںڈ وِچّ وی پُلِس دی مِلی بھُگت ہۄ سکدی ہَے۔ اِنِییاں تلاشِییاں دے باوجُۄد وی کاتل اِسے شہِر وِچّ لُکے رہے٬ کھاںدے-پِیںدے رہے اتے چِٹھِّییاں وی لِکھدے رہے۔ جدۄں من ’تے آئی بچّے نُۄں مار کے لاش اِتھے سُٹّ گئے۔ ادھّی پُلِس اُہناں نال رلی ہۄئی ہَے اتے باکی ڈری ہۄئی ہَے۔ کُتّاں تاں کِسے دا سِکھائِیا ہۄئِیا نہِیں۔

“اِس پُلسِیئے نُۄں پھڑِیا جائے۔” پْریم نیں اِکّ وار پھیر آواذا کسِّیا۔ اُس نال بںدُّۄکاں والا شِںدّی وی سہِمت سی۔ جدۄں پُلِس چۄرِییاں ڈکَیتِییاں کر سکدی ہَے تاں اِہ کمّ وی پھڑ لِیا ہۄویگا۔ اِتھۄں پَیسے چںگّے مِلدے ہۄݨگے۔

اُہ اُس بُڈھّی دی کہاݨی سُݨائُݨ لگّا٬ جِس نُۄں دۄ سِپاہی ہی لُٹّݨ پَے گئے سن۔ بُڈھّی ’چ پُراݨا خُۄن سی۔ گھبرائُݨ دی تھاں اُس نیں دۄہاں وِچۄں اِکّ دے مۄڈھے ’تے بُرکی بھر لئی۔ سویرے جدۄں تفتِیش لئی اُہۄ سِپاہی تھاݨیدار دے نال آئے تاں بُڈھّی نیں اُہ پچھاݨ لئے۔ تھاݨیدار پَیراں ’تے پاݨی ناں پَیݨ دیوے۔ اُلٹا بُڈھّی نُۄں ہی دھمکائُݨ لگّا۔ پںچّائِت دے ذۄر دیݨ ’تے جدۄں سِپاہی دا کُڑتا لُہائِیا گِیا تاں دںدّی والی تھاں تۄں خُۄن سِمّ رِہا سی۔ جدۄں پُلِس والِییاں لاہُݨ تک اپّڑ گئی ہَے تاں کاتلاں نال ہِسّا-پتّی کرنا کِہڑی اݨہۄݨی گلّ ہَے؟ اِس ہَۄلدار نُۄں پھڑِیا ہی جاݨا چاہِیدا ہَے۔

وِئُپار مںڈّل دے پْردھان نیں ڈِپٹی نال گلّ کِیتی۔ ڈِپٹی نیں رمیش دی گرںٹّی دے دِتّی۔ اُہ تاں کلّہ دا ڈِپٹی دے نال پھِردا ہَے۔ ڈِپٹی رمیش نُۄں نال لَے کے کئی وار مَۄکا دیکھ چُکّا ہَے٬ اِس لئی کُتّے نُۄں اُس ’تے شکّ ہۄ گِیا۔ اُہ جانور ہَے۔ غلتی کر سکدا ہَے۔

پْردھان دی پھیر وی تسلّی ناں ہۄئی تاں ڈِپٹی نیں پَیںتڑا بدلِیا۔

“اُہ تُہاڈا ہِںدُّۄ بھرا ہَے٬ اجِہی غلتی کر سکدَے؟”

ڈِپٹی پْردھان نُۄں کِویں دسّدا کِہ جِہڑی پُلِس پارٹی رات اِتھے لاش سُٹّ کے گئی سی٬ رمیش اُس دا مُکھی سی۔ ڈِپٹی نیں رمیش نُۄں بتھیرا سمجھائِیا سی٬ سَیںٹ وگَیرا لگا کے رکھّے٬ مُڑ کے مَۄکے ’تے ناں آوے۔ نہا-دھۄ کے کپّڑے بدل لئے۔ بیوکُۄف نیں اِکّ ناں منّی۔ اُسے دی سذا بھُگت رِہا سی۔ نال ڈِپٹی دی بدنامی ہۄ رہی سی۔

ڈِپٹی شُکر منا رِہا سی کِہ رمیش ہِںدُّۄ ہَے۔ سِکھّ ہُںدّا تاں بھڑکی بھِیڑ نیں اُس نُۄں ہتھّکڑِییاں لگوا کے چھڈّݨِییاں سن۔

ڈِپٹی دے سمجھائُݨ نال گلّ آئی گئی ہۄ گئی۔ اُستاد کُتّے نُۄں آرام کرائُݨ دے بہانے تھاݨے لَے گِیا۔

دُۄسرا کُتّا جِیپ نُۄں بھَۄںک رِہا سی۔ وار-وار اُہ جِیپ دِییاں سِیٹاں سُںگھّݨ لگّدا۔

ڈِپٹی دا دِل اِکّ وار پھیر دھڑکِیا۔ کُتّا اِتھے وی غلت نہِیں سی۔ رمیش نیں اِکّ ہۄر غلتی کِیتی لگّدی سی۔ ڈِپٹی نیں آکھِیا لاش سُٹّݨ لئی پْرائیِویٹ گڈّی ورتی جاوے۔ اُس نیں سرکاری جِیپ ہی ورتی لگّدی سی۔

ڈِپٹی نُۄں آپݨی غلتی دا اہِساس ہۄئِیا۔ اِتھے کُتّے بُلائُݨ دی کی لۄڑ سی؟ اِہ ناٹک پُلِس لئی مہِںگّا پَے سکدا سی۔ کُتِّیاں نُۄں اِتھۄں کی لبھّݨا سی؟ اُہناں دی ذرُۄرت کھںڈّ مِلّ لاگلے کھںڈّراں وِچّ سی۔ اُہ اِتھۄں تِنّ مِیل دُۄر سن۔ اُتھے کُتّے لِجائے نہِیں جا سکدے۔ لۄکاں وِچّ پہِلاں ہی گھُسر-مُسر ہۄ رہی سی۔ کُتّے اُتھے بھیج کے ڈِپٹی اُہناں دے شکّ نُۄں سچّ وِچّ نہِیں سی بدل سکدا۔

دِن دے گِیاراں وجّ چُکّے سن۔ ہالے اُںگلاں دے نِشاناں دے ماہِر اتے کھۄجی نیں آپݨا کمّ کرنا سی۔ پۄسٹ مارٹم ’تے وی کئی گھںٹّے لگّݨے سن۔ سُۄرج چھِپݨ تۄں پہِلاں-پہِلاں بچّے دی مِٹّی سمیٹݨی وی ذرُۄری سی۔ جے پُلِس اِسے ترہاں کُتِّیاں پِچھّے پھِردی رہی تاں سمیں سِر سںسّکار ہۄݨا اسمبھّو سی۔

اِہناں گلّاں دا بہانا بݨا کے ڈِپٹی نیں کُتّے تھاݨے بھیج دِتّے۔

رمیش ہَۄلدار نُۄں لالا جی ولّ بھیجِیا۔ اُہ آئُݨ اتے لاش سمبھّالݨ۔ بھِیڑ کابُۄ تۄں باہر ہُںدّی جا رہی سی۔

جِنّا چِر لالا جی نہِیں آئُںدے٬ ڈِپٹی نیں مُجرماں دے ہتھّاں-پَیراں دے نِشان اِکٹھّے کرن لئی ماہِراں نُۄں کمرے وِچّ بُلائِیا۔ کمّ شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں ہی ڈِپٹی نیں اُہناں نُۄں سارا کِسّا سمجھا دِتّا۔ اِتھۄں کِسے دے نِشان نہِیں مِلݨے۔ اُہناں مہِذ جابتا پُۄرا کرنا ہَے۔ ماہِر نُۄں اِتھے بُلائُݨ دے دۄ ہی کارن سن۔ پہِلا اِہ کِہ لۄکاں نُۄں یکِین دِوائِیا جائے کِہ پُلِس کاتلاں نُۄں لبھّݨ وِچّ کۄئی کسر باکی نہِیں چھڈّ رہی۔ دُۄجا اِہ کِہ پِچھّۄں کِسے سمیں جے کِسے ’تے کیس پھِٹّ کرنا پِیا تاں اِس مَۄکے مُلاہذے دا فائِدا اُٹھائِیا جا سکے۔ ہُݨ اِکٹھّے کِیتے گئے نِشاناں نُۄں اسلی مُجرماں دے نِشاناں نال کِسے سمیں وی بدلِیا جا سکدا ہَے۔ لۄڑ بسّ اِس چِیذ دی سی کِہ ماہِراں دا مَۄکا-مُلاہذا کرن دِییاں رِپۄرٹاں رۄذنامچِیاں اتے ذِمنِییاں وِچّ درج ہۄ جاݨ۔ اِس لئی ماہِراں نُۄں بہُتِییاں ٹکّراں مارن دی لۄڑ نہِیں سی۔

دۄ تِنّ مۄہتبراں نُۄں گواہ بݨا کے ماہِراں نیں کمّ آرمبھّ کِیتا۔ مُجرم بڑے چُست لگّدے ہن۔ کِدھرے وی کۄئی نِشان نہِیں سی چھڈّ کے گئے۔ اُںجھ وی نِشان لبھّݨے مُشکل سن۔ کمرا ہالے اُساری ادھِین سی۔ اِس لئی لکّڑ اتے اِٹّاں تۄں سِوا اِتھے کۄئی چِیذ نہِیں سی۔ اِہناں ’تے ہتھّاں-پَیراں دے نِشان نہِیں آئُںدے۔ پھیر وی اِکّ گھںٹّے دی سِر-کھپائی تۄں بائد اُہ کُجھّ نِشان لبھّݨ وِچّ کامیاب ہۄ گئے سن۔

تفتِیش دی سُست رفتار تۄں سںگھّ والے کھِجھے ہۄئے سن۔ اُہناں نُۄں اِہناں دِکھاوِیاں وِچۄں کُجھّ نِکلدا نذر نہِیں سی آ رِہا۔ مرن والا مر چُکّا سی۔ کاتل پھڑے وی جاݨ تاں کِہڑا اُس نیں مُڑ آئُݨا سی۔ سںگھّ جلدی تۄں جلدی پُلِس تۄں لاش ہاسل کرنا چاہُںدّا سی تاں جۄ سمیں سِر اںتّم رسماں پُۄرِییاں کِیتِییاں جا سکݨ۔

ڈِپٹی ولّۄں کۄئی دیر نہِیں سی۔ پُلِس دی لِکھا-پڑھی مُکمّل سی۔ لالا جی آئُݨ۔ لاش دی شناخت کرن اتے رسِید دے کے لاش سمبھّال لَیݨ۔

رمیش نیں واپس آ کے دسِّیا کِہ ڈِپٹی کمِشنر ساہِب لالا جی دے پرِوار نال دُکھّ وںڈّائُݨ لئی اُہناں دے گھر پہُںچّے ہۄئے سن۔ اِس لئی دیر ہۄ رہی سی۔ خان وی اُہناں نال سی۔ گُپتا جی نُۄں کِسے ذرُۄری مِیٹِںگّ دا سُنیہا آئِیا سی۔ اُہ اُتھۄں ہی سںگّرُۄر چلے جاݨا چاہُںدّے سن۔ اُس دا کۄئی کمّ باکی نہِیں سی رہِ گِیا۔ کاتل تاں پُلِس نیں لبھّ ہی لَیݨے سن۔ لۄک شاںت سن ہی۔

گُپتے نیں سرکار ولّۄں مِلݨ والی وِیہ ہذار دی مدد دا اَیلان کر دِتّا سی۔ رَیڈّ کراس ولّۄں وی بھرۄسا دِوائِیا گِیا سی کِہ بچّے دی یاد وِچّ اجِہی یادگار اُساری جائیگی کِہ اُس دا ناں رہِںدّی دُنِییاں تک رہیگا۔ اُہناں نیں ماہِراں نُۄں اپِیل وی کِیتی کِہ کۄئی اجِہی یادگار دی یۄجنا اُس نُۄں جلدی تۄں جلدی بھیجی جاوے۔

’بںٹّی یادگاری مَیڈل‘ ہر سال دیݨ دا اَیلان تاں اُہ خُد ہی کر گئے سن۔ اِہ اِنام رَیڈّ کراس ولّۄں شہِر دے اُس وِدِیارتھی نُۄں دِتّا جائِیا کریگا٬ جِہڑا مَیٹْرِک دی پْرِیکھِیا وِچۄں پہِلے نمبّر ’تے آئیگا۔

خان نُۄں اُہناں ہدائِت کِیتی کِہ بںٹّی دا اںتّم سںسّکار پُۄرے سرکاری سنماناں نال کِیتا جاوے۔ پُلِس دی اِکّ سَیکشن اُس نُۄں سلامی دیوے۔

رمیش ہتھّ سُنیہا آئِیا سی کِہ ڈِپٹی کمِشنر دے وِدا ہُںدِّیاں ہی خان خُد لالا جی نُۄں لَے کے اِتھے پُجّݨگے۔

ڈِپٹی نیں وادھُۄ سمیں دا پُۄرا لابھ اُٹھائِیا۔ جِنّا چِر تک لالا جی نہِیں پہُںچّدے٬ اُنا چِر تک کھۄجی آپݨے جَۄہر دِکھائُݨ۔ بڑی چھاݨ-بِیݨ تۄں بائد پُلِس دۄ پَیڑاں کھۄج کر سکی۔ پَیڑاں نُۄں مِٹّی گھٹّے اتے لۄکاں تۄں بچائُݨ لئی اُہناں بٹھّلاں ہیٹھ ڈھکّ دِتّا سی۔

اِکّ کھۄجی اُہناں پَیڑاں دے ’مۄلڈ‘ (نِشان چُکّݨ لئی تِیار کِیتے جاںدے پلاسٹِک دے پھٹّے) تِیار کرن لگّا۔ دُۄجا مُجرماں دا کھُرا لبھّݨ دے یتن کرن لگّا۔

کھۄجِییاں دے یتن جاری ہی سن کِہ خان دی جِیپ آ دھمکی۔

بھِیڑ نُۄں چِیردی جِیپ سِدھّی بںٹّی دی لاش والے کمرے ساہمݨے جا رُکی۔ وِچۄں اُتردے لالا جی نُۄں دیکھ کے ساری بھِیڑ دے ساہ سُکّ گئے۔ چارے پاسے سنّاٹا چھا گِیا۔

خان خُد لالا جی نُۄں لاش تک لَے کے گِیا۔

“ہرے رام … ہرے رام … ۔‘

“واہِگُرُۄ … واہِگُرُ … ۔”

“یا الّہا … رہِم … ۔”

“بھر لئے ذالمۄں خذانے اِس درویش دے گھر نُۄں اُجاڑ کے … ۔”

ترہاں ترہاں دے ہئُکے فِذا نُۄں غمغِین کرن لگّے

بںٹّی دا چِہرا دیکھدِیاں ہی لالا جی نُۄں چکّر آ گِیا۔ خان نیں مساں اُس نُۄں ڈِگّدے نُۄں سمبھّالِیا۔

لالا جی نیں بںٹّی نُۄں ہِکّ نال لا لِیا۔ اِکّ پاسے لُڑک گئے بںٹّی دے چِہرے نُۄں اُہ واہۄداہی چُمّݨ لگّے۔ بںٹّی دا نِکّا جِہا سرِیر اُہناں تۄں سمبھّل نہِیں سی رِہا۔ کدے باںہ اِکّ پاسے لُڑک جاںدی٬ کدے ٹںگّ اتے کدے گردن۔

لالا جی دِییاں اکھّاں وِچۄں ہںجھُّۄیاں دِییاں ندِییاں وہِ تُرِییاں۔

لالا جی دی اِہ ہالت دیکھ کے رام سرُۄپ اتے درشن پُلِس دے ڈںڈِّیاں دی بِناں پرواہ کرے لالا جی ولّ دَۄڑ پئے۔

بںٹّی دے کرُۄپ چِہرے اتے پِںجّر بݨے سرِیر نُۄں دیکھ کے اُہ وی دھاہاں مارن لگّے۔

“اسِیں پۄسٹ مارٹم نہِیں ہۄݨ دیݨا۔ اِس ماسُۄم وِچّ باکی رہِ ہی کی گِیا ہَے٬ جِہڑا چِیرِیا پھاڑِیا جاوے۔” جدۄں اِکّ ہَۄلدار اِس مکسد لئی لالا جی تۄں کاغذاں ’تے دسخت کرائُݨ آئِیا تاں کاغذاں نُۄں پِچھاںہ دھکّدا ہۄئِیا درشن چِلّائِیا۔

درشن دی ہُلّڑباذی کارن ذمِین ’تے گِرے کاغذاں نیں خان نُۄں ناراذ نہِیں کِیتا۔ اُہ ہۄر وی نرم ہۄ کے درشن نُۄں سمجھائُݨ لگّا۔

“کاتلاں نُۄں سذا دِوائُݨ لئی پۄسٹ مارٹم بہُت ذرُۄری ہَے۔”

“جِہۄ جِہا ذۄر تُسِیں پہِلاں لا لِیا٬ اُہۄ جِہا پھیر لا لئۄگے۔” خان دا ہتھّ پرہاں کردے درشن دا گلا پھیر بھر آئِیا۔

“تُسِیں ہالے بچّے ہۄ … کانُۄن دِییاں پیچِیدگِییاں نُۄں نہِیں سمجھدے … ۔ اسِیں تُہاڈے دُکھّ نُۄں سمجھدے ہاں … پر اِہ ساڈی مجبُۄری ہَے … پۄسٹ مارٹم بہُت ذرُۄری ہَے … نہِیں تاں کاتل آسانی نال بری ہۄ جاݨگے … ۔” خان اُتیجِت نہِیں سی ہۄ رِہا۔ اُہ برابر سںگھّ دے نَۄجواناں دے جذباتاں ’تے کابُۄ پائُݨ دے یتن کر رِہا سی۔

“تُسِیں آپݨا فرذ نِبھائۄ … اِس مِٹّی نال ہُݨ کاہدا مۄہ؟ پل دۄ پل نُۄں مِٹّی دے ہوالے تاں کر دیݨا ہَے … جِویں مرذی کرۄ خان ساہِب۔”

آپݨے سِر ’تے لپیٹے تَۄلِیئے نُۄں سِر تۄں لاہُںدِّیاں لالا جی نیں آپݨی سہِمتی پْرگٹائی۔

بںٹّی نُۄں تَۄلِیئے وِچّ لپیٹ کے٬ لاش نُۄں دۄہاں باہاں وِچّ سمبھّال کے لالا جی ڈَیڈّ ہائۄُس ولّ تُر پئے۔

پِچھّے-پِچھّے ہئُکے بھردی بھِیڑ تُر پئی

مِیتا وی اکھّاں ’چ اُمڑ آئے ہںجھُّۄیاں نُۄں رۄک نہِیں سی سکِیا۔

 

 

17

لاش نُۄں ڈَیڈّ ہائۄُس وِچّ پِیاں دۄ گھںٹّے ہۄ گئے سن۔ پۄسٹ مارٹم دی کاروائی شُرُۄ ہۄݨ ’چ نہِیں سی آ رہی۔

لاش دے ڈَیڈّ ہائۄُس پہُںچّدِیاں ہی ڈاکٹر نیں کُرسی ملّ لئی سی۔ اُہ جۄگِںدّر نُۄں کئی سُنیہے بھیج چُکّا سی۔

جۄگِںدّر سی کِہ سانہ واںگ آکڑِیا آپݨے جھۄٹے دی پِٹھّ تھاپڑن وِچّ مسرُۄف سی۔

ڈاکٹر جۄگِںدّر دے رۄسے دا کارن سمجھ رِہا سی۔ اُس نُۄں فِیس نہِیں سی مِلی ناں مِلݨی ہی سی۔ ہر کیس وِچۄں فِیس دی آس رکھّݨا اُس دی بیوکُۄفی سی۔

اِس کیس وِچّ کرنا وی تاں کُجھّ نہِیں سی۔ ذابتا ہی پُۄرا کرنا سی۔ لاش دا مُیائِنا تاں ڈاکٹر خُد کر چُکّا سی۔ سِر وِچّ اِکّ گہِرا گھائۄ سی۔ لۄہے دی راڈ نال سٹّ ماری گئی سی۔ بچّا جدۄں اِس سٹّ نال ناں مرِیا تاں اُہۄ راڈ اُس دی گردن ’تے رکھّ کے دبائی گئی۔ باہر نِکلِییاں اکھّاں اتے لٹکدی جِیبھ اِس دا سبُۄت دے رہِییاں سن۔ سرِیر ’تے جمّی مَیل اتے گلّہاں ’تے ہںجھُّۄیاں دے نِشان دسّدے سن کِہ بچّا بِناں نہاتے-دھۄتے لگاتار رۄںدا رِہا سی۔

مَۄت اِہناں سٹّاں کارن ہۄئی۔ پیٹ کھۄلہݨ دی ڈاکٹر کۄئی ذرُۄری مہِسُۄس نہِیں سی کردا۔ پھیر وی پۄسٹ مارٹم دی رِپۄرٹ دے خانے بھرن لئی ڈاکٹر نُۄں اُس دا پیٹ کھۄلہݨا ہی پَیݨا سی۔ پیٹ وِچۄں وِسرا لَیݨا سی۔ کھادھے کھاݨے دے آدھار ’تے مَۄت دے کارن اتے سماں مِتھݨا سی۔

پیٹ دی چِیر-پھاڑ لئی ڈاکٹر نُۄں ہسپتال دے جماںدار دی ذرُۄرت پَیںدی سی۔ گںدّ ’چ ہتھّ مارن دی جۄگِںدّر دی گھٹّۄ-گھٹّ فِیس پںجّاہ رُپئے سی۔

لاش نُۄں ڈَیڈّ ہائۄُس وِچّ پِیاں دۄ گھںٹّے ہۄ گئے سن تاں پئے ہۄݨ۔ سُۄرج چھُپݨ وِچّ تھۄڑھا سماں ہی رہِںدّا ہَے تاں پِیا رہے۔ ڈاکٹر سُنیہے بھیج رِہا ہَے تاں پِیا بھیجے۔ جۄگِںدّر نیں وی بچّے پالݨے ہن۔ جۄگِںدّر ہُراں نُۄں کِسے نیں وِیاہ ’تے تاں بُلائُݨا نہِیں۔ اُلٹا اجِہے کِسے مَۄکے ’تے اُہ متھّے لگّ جاݨ تاں اشُبھّ سمجھِیا جاںدا ہَے۔ وِیہ-وِیہ گالہاں کڈھِّییاں جاںدِییاں ہن۔ مہِینے وِچّ اِکّ دۄ لاشاں نیں تاں پۄسٹ مارٹم لئی آئُݨا ہُںدّا ہَے۔ گھۄڑا گھاہ نال ہی دۄستی کر لئے تاں کھائیگا کی؟

جۄگِںدّر نُۄں ڈاکٹر دا کۄئی ڈر نہِیں سی۔ گںدِّییاں لاشاں دی چِیر-پھاڑ کرنا جۄگِںدّر دی نَۄکری دا ہِسّا نہِیں سی۔ کاغذِیں-پتّرِیں اُہ جماںدار ہَے۔ اُس دی ڈِئۄُٹی ہسپتال دی سفائی کرنی ہَے۔ اِہ دُۄسری گلّ ہَے کِہ اُس دی اِس ڈِئۄُٹی نُۄں سارے بھُلّ-بھُلا گئے ہن۔ اُس دا اِکۄ-اِکّ فرذ ڈَیڈّ ہائۄُس نُۄں ساف رکھّݨا اتے پۄسٹ مارٹم لئی آئی لاش دی چِیر-پھاڑ کرکے ڈاکٹر دی مدد کرنا سمجھِیا جاںدا ہَے جاں پھِر آپݨے جھۄٹے دی دیکھ-بھال کرنا اتے کۄٹھی نال لگّدی وادھُۄ ذمِین وِچّ ڈاکٹراں لئی سبذِییاں اُگائُݨا۔

پہِلاں جھۄٹا سرکاری ہُںدّا سی۔ ہلٹی ’تے جۄڑ لَیںدا۔ وِہلا ہُںدّا تاں لۄکاں دِییاں مجھّاں نویں دُدھّ کردا رہِںدّا۔ لۄک اُس نُۄں گُڑ دی بھیلی دے جاںدے۔

سماں بدلِیا تاں ہلٹی ’تے مۄٹر لگّ گئی۔ جھۄٹے دا خرچا مِلݨۄں بںدّ ہۄ گِیا۔ جۄگِںدّر نیں جھۄٹا ہِکّ نال لائی رکھِّیا۔ پہِلاں والی گُڑ دی بھیلی بںدّ کر کے جۄگِںدّر نیں جھۄٹے دا ریٹ وِیہ رُپئے فی مجھّ کر دِتّا۔ دِن وِچّ دۄ-چار مجھّاں نویں دُدھّ لئی آئیِیاں ہی رہِںدِّییاں۔ اُہدی اتے جھۄٹے دی دھنّ-دھنّ ہۄ جاںدی۔ گھاہ-پٹھّے دی کۄئی کمی نہِیں سی۔ ڈَیڈّ ہائۄُس دے نال لگّدی ذمِین وِچّ گھاہ ہی گھاہ سی۔ بھُۄتاں-پْریتاں دے وہِم کرکے کدے کِسے نیں اِس ذمِین نُۄں واہُݨ دی کۄشِش نہِیں سی کِیتی۔ جۄگِںدّر نیں اِس وہِم دا فائِدا اُٹھائِیا ہۄئِیا سی۔ ہرا-ہرا گھاہ جھۄٹا خُش ہۄ کے کھاںدا سی۔

سماں ہۄر بدلِیا تاں جھۄٹے والا کمّ وی مٹھّا پَے گِیا۔ لۄک اُس دے جھۄٹے کۄل لِیائُݨ دی تھاں مجھّاں ڈںگّراں دے ہسپتال لِجاݨ لگّے۔ اِہنِیں دِنِیں تاں جھۄٹے دا خرچا وی اِس کمّ وِچۄں نہِیں نِکلدا۔ مۄہ دا مارِیا جۄگِںدّر جھۄٹے نُۄں گھرۄں نہِیں سی کڈھّ سکدا۔ اُںجھ تاں اِہ سگۄں جۄگِںدّر ’تے بۄجھ بݨِیا ہۄئِیا سی۔

اجِہے ہالات وِچّ جے مساں-مساں آئی لاش نُۄں جۄگِںدّر بِناں فِیس لئے چِیر دیوے تاں بھُکھّا نہِیں مریگا؟ دُکھی ہۄئِیا جۄگِںدّر دُکھی جھۄٹے نال دُکھّ ساںجھے کر رِہا سی۔ اُہ وار-وار جھۄٹے دی پِٹھّ کھُرک رِہا سی۔

مرن والا لالا جی دا پۄتا ہَے تاں پِیا ہۄوے۔ لالا خُد وی مرِیا ہُںدّا تاں وی جۄگِںدّر نیں بِناں فِیس لئے کمّ نہِیں سی کرنا۔

لالا کِڈّا کُ بھلاماݨس ہَے٬ اِہ جۄگِںدّر چںگّی ترہاں جاݨدا سی۔ پِچھلی رام لِیلہا ویلے جۄگِںدّر نیں اُس دے بہُت ہاڑھے کڈھّے۔ رام لِیلہا والِیاں نیں سِیتا-سومبّر والے دِن کِسے ناں کِسے دی کُڑی وِیاہُݨی ہی ہُںدّی ہَے۔ کُڑی دی چۄݨ لالا جی نیں کرنی ہُںدّی ہَے۔ جِس دے سِر ’تے وی اُہناں دا ہتھّ ٹِک جائے٬ اُسے دے بھاگ کھُلّہ جاںدے ہن۔ داج لئی اِنِییاں چِیذاں اِکٹھِّییاں ہۄ جاںدِییاں ہن کِہ جۄگِںدّر ورگا غرِیبڑا تاں ساری اُمر گھٹّا-ڈھۄ کے وی اِکٹھِّییاں ناں کر سکے۔

جدۄں وی لالا جی کۄئی کَیمپ ہسپتال وِچّ لائُںدے٬ جۄگِںدّر تن-من نال مرِیذاں دی سیوا کردا۔ سارا دِن گںدّ ہُۄںجھدا رہِںدّا۔ مجال ہَے اِکّ مکھّی وی کَیمپ `c آ سکے۔ اِکۄ آس نال کِہ خُش ہۄ کے لالا جی اُس ’تے مِہر کرن۔ اُس نُۄں پُۄری اُمِید سی٬ لالا جی اُس نُۄں سیوا دا پھل ذرُۄر دیݨگے۔ اِس جھاک وِچّ اُس نیں کمپّائۄُڈر مُںڈّا وی دیکھ لِیا۔ رِشتیداراں نُۄں ساری گلّ سمجھائی۔ اِنا داج دِیاںگا کِہ اکھّاں اڈِّییاں رہِ جاݨگِییاں۔

جۄگِںدّر سارا دِن ڈاکٹراں٬ کمپّائۄُڈراں وِچّ ہی تاں رہِںدّا سی۔ پتا سی سارا دِن نۄٹاں دی جھڑی لگّدی ہَے۔ دوائیِیاں تاں اِدھر-اُدھر کردے ہی ہن٬ بِناں فِیس لئے کِسے دے چُۄںڈی نہِیں بھردے۔ دوائیِیاں دِییاں دُکاناں والے اڈّ پُچّ-پُچّ کردے رہِںدّے ہن۔ پْرائیِویٹ پْرَیکٹِس الگّ۔ کُڑی نیں مَۄجاں کرنِییاں سن٬ ڈاکٹرنی اکھوائُݨا سی۔

اِس لالے دے بچّے نیں پَیراں ’تے پاݨی ناں پَیݨ دِتّا۔ جۄگِںدّر نیں ڈاکٹر تۄں وی سِفارش کروائی۔ مۄدی دوائیِیاں والے تۄں وی۔ سبھ نُۄں ٹالمٹۄل کر گِیا۔ کہِںدّا اِس وار تاں اُس نیں شاںتی دی کُڑی لئی ہاں کر دِتّی ہَے۔ کۄئی لالا جی نُۄں پُچھّے بئی شاںتی ہُݨ کۄئی غرِیب ہَے۔ اُہ مُکھّ مںتّری دی کۄٹھی سمبھّردی ہَے۔ اُس دی بِیبی نال سِدھّی جاݨ-پچھاݨ ہَے۔ چَۄتھے دِن کۄئی ناں کۄئی کار ’چ بِٹھا کے اُس نُۄں چںڈِّیگڑھ لَے تُردا ہَے۔ گھر دے سارے جِیء نَۄکر کرا لئے۔ کِسے نُۄں مارکِیٹ کمیٹی ’چ چَۄکِیدار لگوا دِتّا٬ کِسے نُۄں پھُۄڈ سپلائی وِچّ جماںدار۔ اِکّ نُۄں اَیف.سی.آئی.وِچّ لگوا دِتّا۔ اُہ آتھݨ نُۄں بۄری کݨک دی لَے کے آئُںدَے۔ کُڑِییاں تاں نِتّ نواں پا-پا نِکلدِییاں نیں۔ شاںتی تاں چاہے جِڈّا مرذی وِیاہ کر لئے۔ جِس نال مرذی ناتا جۄڑ لئے۔ لالا جی نیں اِکّ ناں سُݨی۔ شاںتی دی کُڑی دا وِیاہ کر کے چھڈِّیا لالے نیں۔ اںدّرکھاتے ذرُۄر اُس راہِیں مُکھّ مںتّری تۄں کۄئی کمّ کرائِیا ہۄݨَے۔ اُںجھ تاں اُس دی مُکھّ مںتّری نال بݨدی نہِیں۔

اگلے سال لئی وی لالا ہاں کر دِںدّا تاں وی جۄگِںدّر رِشتیداراں دی مِنّت کر لَیںدا۔ پھیر ٹال گِیا۔ اگلے سال دا فَیسلا اگلے کِیتا جائیگا۔ اُس سال کِسے ہۄر وذِیر دی ٹںگّ اڑ جاݨی سی۔ غرِیب جۄگِںدّر دی کِس نیں سُݨنی سی۔

جۄگِںدّر نُۄں وِچۄلے نُۄں ساف آکھݨا پِیا کِہ رِشتیداراں نُۄں کُڑی آم مجہبِییاں واںگ وِیاہ کے لِجاݨی پئیگی۔

اِس ترہاں اُہ کِئۄں کردے؟ اُہناں دے پڑھے-لِکھے مُںڈّے نُۄں ساکاں دا گھاٹا سی؟ اُہناں اگلے دِن ہی مُںڈّا ماسٹرنی نال مںگّ لِیا۔

جۄگِںدّر دے سُفنے کھیرُۄں-کھیرُۄں ہۄ گئے۔ اُس دی کُڑی نُۄں گۄہے کُۄڑے نال ہی ٹکّراں مارنِییاں پَے رہِییاں ہن۔ ٹُٹّے ساک دی نمۄشی کارن جۄگِںدّر نُۄں پھٹا-پھٹ وِیاہ کرنا پِیا۔ بھُکھّے-نںگّے رِشتیدار ٹکّرے۔ سِیری رلِیا ہۄئِیا جوائی۔ لالے دی مِہر ہۄئی ہُںدّی تاں دھی مَۄجاں کردی۔

جۄگِںدّر دسّݨا چاہُںدّا سی کِہ اُس دی وی کۄئی ہَیسِیئت ہَے۔ اُہ جلّاد ذرُۄر اکھوائُںدَے پر کِتے ناں کِتے اُس دی وی پُچھّ ہَے۔ بھاویں لاشاں چِیرن وِچّ ہی سہی۔ آپݨی فِیس لئے بِناں اُہ لاش نُۄں ہتھّ نہِیں لائیگا۔ کدے وی نہِیں۔

لاش دا پۄسٹ مارٹم کرائُݨ آئے سِپاہِییاں دا کۄئی کسُۄر نہِیں سی۔ اُہناں نیں تاں اِشارے نال لالا جی دے ہمائِتِییاں نُۄں سمجھا دِتّا سی کِہ جۄگِںدّر دا خِیال رکھّے۔ پر اکھّاں ’چۄں مگرمچھّ والے ہںجھُّۄ وہائُںدے مۄٹے ڈھِڈّاں والِیاں نُۄں لالا جی نال دِلۄں کۄئی ہمدردی نہِیں سی۔ نہِیں تاں کی ہُںدّے نیں پںجّاہ رُپئے۔ جِہڑا مرذی اُس نُۄں پھڑا دِںدّا۔ اگّے کِہڑا ہر وار فِیس وارِس ہی دِںدّے ہن۔ جِس نُۄں وی سِپاہی نیں آکھ دِتّا٬ اُس نیں پھڑا دِتّے۔ اِتھے تاں ہر کۄئی گلّ سُݨی-اݨسُݨی کر کے باہر وِچھے ستھّر ’تے جا بَیٹھدا ہَے۔

جۄگِںدّر نُۄں بُدھّ سِںگھّ ہَۄلدار دی یاد ستائُݨ لگّی۔ بڑا بھلا آدمی سی اُہ۔ خاس کر جۄگِںدّر لئی۔ اُس نُۄں لِکھا-پڑھی دا کمّ گھٹّ آئُںدا سی۔ اِس لئی تھاݨے والے اُپرلے کمّاں ’تے ہی رکھّدے سن۔ جۄگِںدّر واںگ اُہ غرِیب گھراݨے دا سی۔ جۄگِںدّر دی ہالت نُۄں چںگّی ترہاں سمجھدا سی۔ کِسے پُلِس افسر دی مِہربانی نال سِپاہی بھرتی ہۄ گِیا۔ اگّۄں آپݨی تابیداری دے سِر ’تے ہَۄلدار بݨ گِیا۔ مجہبِییاں دا مُںڈّا سی۔ کۄرس کردِیاں ہی پھِیتِییاں لگّ گئیِیاں۔ جۄگِںدّر نال بہُت پِیار رکھّدا سی۔ جدۄں وی کِسے لاش نال آئُںدا٬ گھٹّۄ-گھٹّ سَۄ دا نۄٹ دِوائُںدا۔ اِکّ وار تاں تِنّ سَۄ وی دِوا گِیا۔ اِہناں دا کِہڑا دِوائُںدِیاں دا لُۄݨ ڈھِلکدَے جاں جیبۄں نِکلدے نیں۔ تھۄڑھی جِہی ذبان ہی ہِلائُݨی ہُںدّی ہَے۔

اِکّ-دۄ وار لاوارِس لاشاں نال آئِیا۔ پھیر وی پںجّاہ دا نۄٹ آپݨے کۄلۄں دے گِیا۔ جۄگِںدّر نیں بتھیرا سمجھائِیا۔ لاوارِس لاشاں وِچّ اُہناں نیں کُجھّ نہِیں کرنا ہُںدّا۔ گھںٹّا ڈَیڈّ ہائۄُس وِچّ پائی رکھّݨ بائد لاش واپس کر دیݨی ہُںدّی ہَے۔

پہِلاں والے ڈاکٹر تاں رہے نہِیں٬ جِہڑے آپ ناڑ-ناڑ ٹۄںہدے سی۔ پھُٹّے پَینسلاں پھڑی ذخماں دی لمبّائی-چَۄڑائی مِݨدے رہِںدّے سی۔ ہُݨ تاں پہِلاں اِہ پُچھّدے ہن کِہ کِس ترہاں دی رِپۄرٹ دیݨی ہَے۔ جِہۄ جِہی فِیس٬ اُہۄ جِہا مُیائِنا۔ کتل نُۄں خُدکُشی بݨا دِںدّے ہن اتے خُدکُشی نُۄں کتل۔ وِسرے بدل کے کھادھی ذہِر دا ناں نِشان مِٹا دِںدّے ہن۔ لۄڑ پئے تاں ذہِر کۄلۄں مِلا دیںدے ہن۔ اخِیر اِہ سبھ کمّ جۄگِںدّر دے ہتھِّیں ہی تاں ہُںدّے ہن۔ لاوارِس لاشاں تاں جۄگِںدّر وی نہِیں چھیڑدا۔

اُس نُۄں یاد سی٬ اِسے ترہاں اِکّ لاوارِس لاش وِچّ ڈاکٹر شرمے نُۄں سِیاپا پِیا سی۔ پۄسٹ مارٹم دی اُس دی گھٹّۄ-گھٹّ فِیس اِکّ ہذار رُپئے سی۔ جِہڑا اِنے پَیسے نہِیں سی دِںدّا٬ اُہ اُسدے اُلٹ رِپۄرٹ کر دِںدّا۔ اُہ وی کۄٹھی بَیٹھ کے ہی۔ ڈَیڈّ ہائۄُس وِچّ پَیر نہِیں سی دھردا۔ اُس کیس وِچّ اِکّ بھئیِئے دا کتل ہۄئِیا سی۔ اسل گلّ دا کِسے نُۄں وی نہِیں سی پتا۔ پُلِس نیں گلّ ٹالݨ لئی اِس کتل نُۄں شرابِییاں دی لڑائی وِچّ بدل دِتّا۔ اُہناں پرچا درج کردِیاں لِکھِیا سی کِہ بھئیِیا شرابی سی۔ دُۄجے بھئیِئے نیں سراب دے نشے وِچّ مرن والے نُۄں سٹّ مار دِتّی۔ ڈردا بھئیِیا آپݨے دیس دَۄڑ گِیا۔

مُجرم وی بھئیِیا اتے مرن والا وی بھئیِیا۔ ہذار کَۄݨ دیوے؟ بِناں فِیس تۄں ڈاکٹر کۄل وکت کِتھے کِہ اُہ پُلِس دے کاغذ پتّر پڑھ سکے۔ اُس دے سِدھّی سادی رِپۄرٹ کر دِتّی۔

رِپۄرٹ جدۄں سرکاری وکِیل کۄل پُجّی٬ اُہ اگّ-ببُۄلا ہۄ گِیا۔ پُلِس مُتابک مرن والا مَۄت ہۄݨ سمیں شرابی سی۔ ڈاکٹر دی رِپۄرٹ آکھدی ہَے کِہ اُس دے پیٹ وِچّ شراب نہِیں سی۔ ڈاکٹر جھُۄٹھا ہَے جاں تھاݨیدار؟ اُس نیں وڈّی ساری چِٹھّی اَیس.اَیس.پی.نُۄں لِکھ دِتّی۔ کسُۄروار نُۄں سذا دِتّی جاوے۔ مُکدّما خارج کِیتا جاوے۔ پُلِس نیں پُلِس دا ہی پکھّ لَیݨا سی۔ کپتان نیں ڈاکرٹ خِلاف پرچا درج کرن دا ہُکم فرما دِتّا۔ ڈاکٹر دا سِفارشی کپتان نُۄں دسّ بَیٹھا سی کِہ اُس نیں مرن والے دا پیٹ کھۄلہِیا ہی نہِیں سی۔ نۄٹاں دے تھبّے دے کے مساں اُس دا کھہِڑا چھُٹِّیا۔

جۄگِںدّر سِںگھّ نیں کُجھّ کرنا ہَے بھاویں نہِیں٬ بُدھّ سِںگھّ نیں فِیس دیݨی ہی دیݨی ہَے۔ اُہ آکھدا ہُںدّا سی کئیِیاں کیساں وِچّ پُلِس لکھّ-لکھّ رُپِیا کھا جاںدی ہَے۔ کدے پلّے تۄں دے دیݨگے تاں کِہڑا ملںگّ ہۄ جاݨگے۔ اُہ آپے مُنشی تۄں لَے لئیگا۔

بُدھّ سِںگھّ نُۄں یاد کر کے جۄگِںدّر رۄݨ-ہاکا ہۄ گِیا۔ کی پتا سی جۄگِںدّر دے منہُۄس ہتھّ کدے اُسے دا پیٹ چِیرن لئی چلّݨگے۔

اُہ پِیںدا بہُت سی۔ کئی وار جۄگِںدّر نیں وی سمجھائِیا سی٬ بہُتی ناں پِییا کرے٬ پر ماں دا شیر کِسے دی نہِیں سی سُݨدا۔ پِیݨ لگّدا تاں ہفتا-ہفتا پِیںدا رہِںدّا۔ سڑکاں ’تے لِٹدا رہِںدّا۔

مۄٹر سائیِکل لِیا تاں سبھ نیں ورجِیا۔ اِہ تاں اُس دی مَۄت دا گالا سی۔ اِنپھِیلڈ تاں سۄفی بںدّے تۄں نہِیں سمبھّلدا٬ اُہ تاں سارا دِن شرابی رہِݨ والا سی۔

آخِر اُہۄ ہۄئِیا۔ مہِینے کُ بائد ہی اُہ چِتّ ہۄ گِیا۔ مرِیا وی کُتِّیاں والی مَۄت۔ شرابی ہۄئے نُۄں پتا ناں لگّا کِہ اگّے کسّی دی پُلی ہَے۔ کسّی ’چ گِردِیاں ہی گھںڈّی ٹُٹّ گئی۔ مۄٹر-سائیِکل نُۄں اگّ لگّ گئی۔ کِسے تۄں لاش پچھاݨی وی ناں گئی۔ ڈردِیاں کِسے نیں تھاݨے وی اِتلاہ ناں دِتّی۔ ساری رات کسّی ’چ پِیا سڑدا رِہا۔

سویرے پتا لگّا٬ اُہ شراب دی کینی لَیݨ پِںڈّ چائُکے گِیا سی۔ رجّ کے پِیتی٬ باکی ڈِگھّی وِچّ رکھّ لئی۔

افسراں نیں رہِم کِیتا۔ مرِیا اُہ تپے تھاݨے دی ہدُۄد وِچّ سی۔ اِس ترہاں کاغذ پتّر بھرے گئے تاں اُس دے وارِساں نُۄں دھیلا نہِیں سی مِلݨا۔ اُس نُۄں کِسے ڈھںگّ نال ڈِئۄُٹی ’تے دِکھائُݨا ذرُۄری سی۔

سرکاری وکِیل دی رائے نال اُس دی جیب وِچّ بٹھِںڈّے ذِلہے دے سمّن پائے گئے۔ رۄذنامچا پاڑ کے نوِیں رِپۄرٹ درج کِیتی گئی۔ اُس نُۄں بٹھِںڈّے ولّ گِیا دِکھائِیا گِیا۔

باکی کمّ جۄگِںدّر دے رہِمۄ-کرم ’تے سی۔ جے پۄسٹ مارٹم وِچّ شراب آ گئی تاں افسراں دی کِیتی-کرائی کھُۄہ وِچّ پَے جاݨی سی۔ شرابی بںدّے نُۄں مہِکما کی لئی بَیٹھا سی؟ ڈاکٹر ہر ترہاں دی مدد لئی تِیار سی٬ بسّ جۄگِںدّر دی ہاں چاہِیدی سی۔

جۄگِںدّر بھجّݨ والا تھۄڑھا سی۔ اِس ہَۄلدار لئی تاں اُہ کُجھّ وی کر سکدا سی۔ بُدھّ سِںگھّ دے سرِیر ’تے چھُری چلائُںدے جۄگِںدّر نُۄں اِئۄں لگّدا سی جِویں اُہ آپݨے پُتّ دا پیٹ کٹّ رِہا ہۄوے۔ کئی وار اِئۄں جھئُلے پئے٬ جِویں بُدھّ سِںگھّ اُٹھّیگا اتے آکھیگا٬ ’بائی ہَۄلی )’ پر مُردے کدے اُٹھّے نیں؟ جۄگِںدّر دے ذالم ہتھّ بُدھّ سِںگھّ دے ٹُکڑے-ٹُکڑے کردے رہے۔

دیݨ والے تاں جۄگِںدّر نُۄں بُدھّ سِںگھّ دے پۄسٹ مارٹم دی فِیس وی دے گئے سن۔ اُس نیں بتھیرے ترلے لئے۔ اُہ بُدھّ سِںگھّ دے بچِّیاں نُۄں کُجھّ دے تاں نہِیں سکدا پر لوے تاں ناں٬ پر پُلِس والے ناں منّے۔ جے جۄگِںدّر سِںگھّ نیں بُدھّ سِںگھّ دے بچِّیاں دے مُۄںہ رۄٹی پاݨی سی تاں اُہناں دی یُۄنِیئن دی پںجّاہ رُپئے نال ٹںگّ تھۄڑھا ٹُٹّ جاݨی سی۔

اِہ سن کِہ جۄگِںدّر دی فِیس دی پرواہ ہی نہِیں سن کر رہے۔

جے اِہناں نُۄں کۄئی پرواہ نہِیں تاں گھٹّ جۄگِںدّر وی نہِیں۔ اُہ وی مجہبی دا پُتّ ہَے۔ مجہبی دی آکڑ سارے مشہُۄر ہَے۔ اِکّ وار اُہ آکڑ گِیا تاں پںجّ سَۄ ’تے وی نہِیں منّݨا۔ ڈاکٹر آپ بھاویں چِیر-پھاڑ کر لئے۔ ڈاکٹر جۄگِںدّر تۄں باہر ہۄ کے چلِّیا تاں اُس نیں وی ڈاکٹر دا بائیِکاٹ کر دیݨا ہَے۔ اگّے تۄں اُہ پاݨی ’چ سڑِییاں اتے اگّ ’چ جھُلسِییاں لاشاں دی چِیر-پھاڑ ڈاکٹر نُۄں کۄل کھڑا ہۄ کے کرِیا کریگا۔ ادھّا مِیل دُۄر بَیٹھے کۄل وِسرے لِجا-لِجا نہِیں رکھّیگا۔

جۄگِںدّر دا کۄئی ہۄر وسّ ناں ہی چلِّیا تاں اُس کامریڈ ورگی تاں کریگا ہی٬ جِہڑا اَیکسِیڈَیںٹ وِچّ مر گِیا سی۔ جدۄں جۄگِںدّر نیں فِیس دا اِشارا کِیتا٬ اُس دے ساتھِییاں نیں چُپّ کر کے ناہرے مارنے شُرُۄ کر دِتّے۔ جِویں وِرۄدھ کرن لئی کۄئی سرمائیدار اُہناں نُۄں لبھّا ہی نہِیں سی۔ غرِیب جۄگِںدّر ہی لبھّا سی٬ گںدّگی ’چۄں رۄٹی کما کے ڈھِڈّ بھرن والا۔

جۄگِںدّر نُۄں مجبُۄری وِچّ چِیر-پھاڑ تاں کرنی پئی سی پر اُس نیں کامریڈاں نُۄں نانی یاد کرا دِتّی سی۔

جۄگِںدّر نیں کامریڈ دا پیٹ تاں چِیرنا ہی سی٬ اُس دِییاں لتّاں باہاں دے جۄڑ وی ڈھِلّے کر دِتّے۔ آںتڑِییاں دی تھاں تُۄڑی بھر کے پیٹ نُۄں چںگّی ترہاں سِیئۄُݨ دی تھاں کچّے سڑۄپے ہی مارے۔

ٹرالی ’چ رکھّدِیاں ہی لاش کھکھّڑی-کھکھّڑی ہۄ گئی۔ لتّ کِتے٬ باںہ کِتے اتے دھڑ کِتے۔ پھیر اُہناں نُۄں جۄگِںدّر دی اہِمِیئت دا پتا لگّا۔ سارے رسمۄ-رِواج وِچے چھڈّ کے اُہناں نُۄں لاش سمیٹݨ دی پَے گئی۔ کامریڈ نُۄں گٹھّڑی واںگ بنّہ کے شمشان لِجاںدے ساتھِییاں نُۄں دیکھ کے جۄگِںدّر دے کالجے ٹھںڈّ پئی سی۔ دیکھے جۄگِںدّر دے ہتھّ۔

لالا جی نُۄں وی اِہۄ کرامات دِکھاݨی پئیگی۔

اِکّ سِپاہی نیں جۄگِںدّر نُۄں دسِّیا کِہ ڈاکٹر نیں مُراری نُۄں بُلا کے جۄگِںدّر نُۄں منائُݨ دا اِشارا کِیتا سی۔

مُراری ڈاکٹر دے نذدِیکِییاں وِچۄں اِکّ سی۔ اُس دا ہسپتال بہُت آئُݨ جاݨ سی۔ ہۄر کاہدی لِہاذ سی؟ ڈاکٹر دا دلال سی۔ اُس نُۄں کیس لِیا-لِیا دِںدّا سی۔ کۄئی چںگّی مُرگی پھس جاںدی تاں ہِسّا لَے جاںدا سی۔ پَیگّ مُفت ’چ لا جاںدا۔ نرساں نال ہاسا-ٹھٹھّا بۄنس وِچّ۔

جۄگِںدّر اُہناں دی خُۄب سیوا کردا سی۔ جدۄں اُہ اتے ڈاکٹر وِسکی پی رہے ہُںدّے٬ اُہ باہر بَیٹھا پہِرا دِںدّا رہِںدّا۔ کدے بھجّ کے مُرگا پھڑ لِیائِیا کدے سِگرٹاں دی ڈبّی اتے کدے وِسکی دی بۄتل۔ جۄگِںدّر نُۄں پُۄری آس سی۔ مُراری جۄگِںدّر نُۄں فِیس دِوا دیویگا۔

جۄگِںدّر نُۄں کی پتا سی کِہ اُہ اُچّی دںدّوِیڑ والا٬ پِیلے دںدّاں نُۄں کڈھّݨا جۄگِںدّر نُۄں رِشوتخۄر آکھ کے بھںڈّݨ لگّیگا۔

“رِشوت دی وی کۄئی ہدّ ہُںدّی ہَے۔ اِہ تاں مُردے تۄں کھپھّݨ لاہُݨ والی گلّ ہَے۔” اُہدی چِڑ-چِڑ سُݨ کے ڈاکٹر نُۄں وی دھرتی ’چ دھسݨ لئی تھاں ناں لبھّی۔ ڈاکٹر رۄݨ-ہاکا ہۄ کے چُپّ کر گِیا۔

جۄگِںدّر دا دِل کر رِہا سی٬ اُہ مُراری دے بچّے نُۄں گِچّی تۄں پھڑ کے پُچھّے کِہ اُہ کِدھرلا بھلاماݨس ہَے؟ جدۄں دی مال-گُدام دے نال لگّدی بستی وِچّ چکّی لائی ہَے٬ اُہ مالا-مال ہۄ گِیا ہَے۔ وِچارے ساںسی بِہاری اتے تامِل٬ لیبر دے ڈںڈّے کھا-کھا مساں چار سیر داݨے اِکٹھّے کردے ہن۔ اِہ بھۄء دے بھاء کݨک خرِید کے آٹا تِنّ رُپئے کِلّۄ ویچدا ہَے۔ اَیف.سی.آئی.والِیاں تۄں لَے کے ٹرکّاں والِیاں تک سبھ چۄری دی کݨک اُسے نُۄں ویچدے ہن۔ اِکّ-دۄ وار پھڑِیا وی گِئَے۔ ڈاکٹر نُۄں وِچّ پا کے پُلِس تۄں کیس رفا-دفا کرا دِتّے۔ اُہ ہیراپھیری نہِیں ہُںدّی؟ رِشوتخۄری نہِیں؟ مکّی دے آٹے وِچّ کݨک دا٬ ویسݨ ’چ مکّی دا آٹا رلائُݨا جُرم نہِیں؟ جدۄں سُکِّییاں مِرچاں ’چ مرے ہۄئے چُۄہِیاں دِییاں ہڈِّییاں ہی پِیہ دِںدَّے٬ اُدۄں اُس نُۄں کھپھّݨ یاد نہِیں آئُںدَے؟ کۄئی نہِیں۔ کدے مُراری دے کِسے رِشتیدار نُۄں ڈَیڈّ ہائۄُس دیکھݨا پِیا تاں جۄگِںدّر دسّیگا کِہ رِشوتخۄری کی ہُںدّی ہَے؟

بِناں کِسے کارن تۄں پۄسٹ مارٹم لئی ہُںدّی دیر تۄں سارے گھبرا گئے سن۔ ڈَیڈّ ہائۄُس دے آلے-دُیالے ہذاراں دی گِݨتی وِچّ لۄک اِکٹھّے ہۄ گئے سن۔ کئی چھۄٹے وڈّے باںدراں واںگ کںدھّاں ’تے چڑھ کے بَیٹھ گئے۔ اِکّ چکّر ڈِپٹی وی مار گِیا سی۔

بھِیڑ بیچَین ہُںدّی جا رہی سی۔ کِسے وی سمیں ڈاکٹر دے خِلاف ناہریباذی ہۄ سکدی سی۔

ڈھلدی شام نُۄں دیکھ کے لالا جی نیں پہِلاں پْرۄگرام بدل دِتّا سی۔ پہِلاں اُہناں سۄچِیا سی٬ کُجھّ دیر لئی لاش گِیتا بھون وِچّ رکھّ دِتّی جائیگی۔ لۄک شردھاںجلی بھیٹ کر سکݨگے۔ گھر دِییا اَۄرتاں نُۄں وی اُتھے ہی جاݨ لئی آکھِیا گِیا سی۔

کُویلا ہۄݨ کارن ہُݨ اِہ سمبھّو نہِیں سی۔ اِکّ گھںٹّا باکی سی سُۄرج است ہۄݨ وِچّ۔ گھںٹّے دے اںدّر-اںدّر سںسّکار ناں کِیتا گِیا تاں سںسّکار اگلے دِن ’تے پائُݨا پَیݨا سی۔ اِہ اسمبھّو سی۔ بچّا پتا نہِیں کدۄں دا مرِیا ہۄئِیا سی۔ رات بھر وِچّ دیہ پھِٹّ سکدی سی۔ بںٹّی دی ماں کاںتا دا وی بُرا ہال سی۔ اُس نُۄں مِںٹّ-مِںٹّ بائد دںدّل پَے رہی سی۔ جِنّی جلدی ہۄ سکے٬ بںٹّی دی مِٹّی سمیٹی جاݨی چاہِیدی سی۔

اِہ تاں ہی سمبھّو سی جے پۄسٹمارٹم کر کے لاش اُہناں دے ہوالے کِیتی جاوے۔ ڈاکٹر مُۄںہ-چُکّی بَیٹھا سی۔ جماںدار جھۄٹے نال چمبّڑِیا کھڑا سی۔ کِسے نُۄں وی اِس پہیلی دی سمجھ نہِیں سی آ رہی۔

کِسے پاسِئۄں بابُۄ جی دے اُتھے آ پُجّݨ نال بھِیڑ وِچّ نوِیں رُۄہ پھُۄکی گئی۔

آپݨی آدت انُسار آئُںدے ہی اُہ دھاہاں مار کے لالا جی دے گل چِمبّڑ گئے۔ ہالے تک لالا جی سبر دا گھُٹّ بھری بَیٹھے سن۔ افسۄس کرن آئے ہر ہمدرد دی پِٹھّ تھاپڑ کے اُہ بھاݨا منّݨ دا اُپدیش دِںدّے سن۔ بابُۄ جی دِییاں دھاہاں نیں اُہناں نُۄں وی بیکابُۄ کر دِتّا۔ لالا جی دِییا اکھّاں وِچۄں وی گںگّا جمنا وہِ تُرِییاں۔

پہِلاں لالا جی بابُۄ جی نُۄں دِلاسا دے رہے سن۔ پھیر آپے تۄں باہر ہۄئے لالا جی نُۄں بابُۄ جی سمجھائُݨ لگّے۔ شہِر دے دۄہاں پتوںتِّیاں دے رُدن نُۄں دیکھ کے ساری بھِیڑ دِییاں اکھّاں سِمّ آئیِیاں۔ کُجھّ کُ ہمدرد ہئُکے بھرن لگّے۔

جدۄں سبھ کُجھّ ٹھِیک ہۄ گِیا تاں سںگھّ والِیاں نیں پۄسٹ مارٹم وِچّ ہۄ رہی دیری لئی بابُۄ جی کۄل شِکائِت کِیتی۔ بابُۄ جی سِرکڈھّ کاںگرسی تاں سن ہی٬ نال سماج سیوک وی سن۔ چھۄٹے مذدُۄر تۄں لَے کے وڈّے-وڈّے کارخانیدار سبھ اُہناں دے اُپاشک سن۔ اُہ سبھ دے دُکھّ-سُکھ وِچّ شرِیک ہُںدّے سن۔ وِیاہ-شادی ہۄوے جاں مرن-جمّݨ, بابُۄ جی آپے ہاذر ہۄ جاںدے سن۔ لۄڑ پَیݨ ’تے وِتۄں ودھّ مدد کردے سن۔ کِدھرے باہر اںدّر جاݨا ہۄوے تاں اِہ وی نہِیں پُچھّدے کِہ کِتھے جاݨا ہَے؟ پَیر جُتّی پا کے نال تُر پَیںدے ہن۔ بھاویں تِنّ دِن لئی نال لئی پھِرے۔ چُپّ کر کے نال گھُمّدے رہِںدّے۔

ڈاکٹر اُہناں دی مۄڑ نہِیں سکدا۔ ڈاکٹر وِرُدھّ کاروائی تاں سںگھّ آپ وی کر سکدا سی٬ پر اِس بھَیڑے مَۄکے اُہ نائریباذی جاں تکرار وِچّ نہِیں سی پَیݨا چاہُںدّے۔ اُہ ڈاکٹر نال کِسے ہۄر سمیں نِبّڑنگے۔ اِس سمیں بابُۄ جی مسلا ہلّ کرن۔

بابُۄ جی نُۄں ڈاکٹر ولّ جاںدا دیکھ کے جۄگِںدّر دا متھّا ٹھݨکِیا۔ جے بابُۄ نیں ذۄر پا دِتّا تاں جۄگِںدّر نُۄں ہتھِیار سُٹّݨے ہی پَیݨگے۔ ڈاکٹر دے ہُکماں دی تاں اُس نیں کۄئی پرواہ نہِیں کِیتی پر بابُۄ دا ہُکم ٹالݨا مُشکل سی۔ بابُۄ دا اُہناں دے پرِوار ’تے بہُت وڈّا اہِسان سی۔

جۄگِںدّر دا بھݨۄئیِیا اُنّی سَۄ اِکتّر دی جںگّ وِچّ شہِید ہۄ گِیا سی۔ اُس دی چھۄٹی بھَیݨ بھر جوانی وِچّ وِدھوا ہۄ گئی سی۔ جۄگِںدّر ہۄرِیں پاغلاں ورگے ہۄ گئے سن۔ کُجھّ نہِیں سی سُجھّ رِہا کِہ کی کِیتا جاوے۔ جوان بھَیݨ نُۄں٬ اُس دے بچّے نُۄں کِہڑے کھُۄہ وِچّ دھکّا دیوے؟ جۄگِںدّر دا تاں آپݨا ڈںگّ مساں ٹپّدا سی۔

بابُۄ جی نُۄں پتا لگّا تاں بھجّے-بھجّے آئے۔ آپ ہی اگّے لگّ کے کُڑی دا ناں رُذگار دفتر وِچّ درج کروائِیا۔ آپے کارڈ کڈھوا کے تہِسِیل وِچّ جماںدارنی لگا دِتّا۔ ہُݨ مَۄجاں کردی ہَے۔ ناںہ-ناںہ کردی وی اُپرلی آمدن دے پںجّاہ رُپئے رۄذ لَے کے گھر وڑدی ہَے۔ مُںڈّا وی تہِسِیل وِچّ ہی نَۄکر کرا لِیا۔ اُہ اُس تۄں وی ودھّ کمائُںدا ہَے۔ جۄگِںدّر دا پرِوار تاں اُٹھّدے-بَیٹھدے سارا دِن بابُۄ جی نُۄں اسِیساں دِںدّا ہَے۔ اُہ بابُۄ جی دی نہِیں مۄڑ سکیگا۔

اُہۄ ہۄئِیا٬ جِس دی جۄگِںدّر نُۄں توکّۄ سی۔ ڈاکٹر نیں بابُۄ جی نُۄں اِکّ پاسے لِجا کے سارا کِسّا سمجھائِیا۔

بابُۄ جی سںگھّ والِیاں نُۄں ڈاکٹر کۄل کھڑا کے اِکلّے ہی جۄگِںدّر ولّ ودھے۔

شرمسار ہۄئے جۄگِںدّر نُۄں اُہناں دے پَیرِیں ہتھّ لائُݨا وی بھُلّ گِیا۔

بابُۄ جی جۄگِںدّر دا ہتھّ پھڑ کے اِکّ پاسے لَے گئے۔ آپݨی جیب وِچۄں نۄٹاں دا تھبّا کڈھّ کے کِسے خاس نۄٹ دی تلاش کرن لگّے۔

“تُسِیں اِہ کی کردے ہۄ؟” جۄگِںدّر نُۄں لگّا٬ بابُۄ جی اُس نال ڈاہڈے ناراذ سن۔ اُس ’تے لاہنتاں پا رہے سن۔

جۄگِںدّر نُۄں لگّا٬ اُس دِییاں دۄویں گلّہاں ’تے تھپّڑاں دا مِیںہ ورس رِہا سی۔ اُس نُۄں نمک-ہرام اتے غدار دے خِتاب مِل رہے سن۔

نۄٹ نُۄں پرہاں دھکّدا جۄگِںدّر سُست چال نال ڈَیڈّ ہائۄُس ولّ ودھݨ لگّا۔

بچّے دے پیٹ ’تے چھُری چلائُںدے جۄگِںدّر نُۄں مہِسُۄس ہۄ رِہا سی جِویں بابُۄ اُس دے بھُکھّے بچِّیاں دے پیٹ ’تے لتّ مار گِیا سی۔

 

 

18

ڈی.آئی.جی.نِربھَے سِںگھّ کئی دِناں تۄں مانسِک تنائۄ وِچّ سی۔

لۄہے دا تھݨ بݨے ڈِپٹی تے نِربھَے سِںگھّ نُۄں اِکّ چڑھدی اتے اِکّ لہِںدّی سی۔ بہُتے دِن تاں نہِیں بِیتے جدۄں اِہۄ ڈِپٹی دِن ’چ وِیہ-وِیہ وار اُس دے گۄڈِیں ہتھّ لائُںدا سی۔ کئی سالاں تۄں پُلِس لائیِن وِچّ کھُڈّے لگّا ہۄئِیا سی۔ جے نِربھَے سِںگھّ اُس دی پۄسٹِںگّ لئی پُۄرا سٹَیںڈ ناں لَیںدا تاں اُس نُۄں اِس سب-ڈوِیذن ’تے تاں کِس نیں لائُݨا سی٬ کِسے نیں پی.اے.پی.دے وی درشن نہِیں سی کرائُݨے۔ شہِر دے دۄ-چار جتھیداراں نال یاری پا کے اُہ ڈی.آئی.جی.نُۄں ٹِچّ ہی سمجھݨ لگّا سی۔ ناں سُنیہے ’تے آئِیا٬ ناں وائِرلَیسّ کرن ’تے۔ ڈِپٹِییاں دی مِیٹِںگّ رکھّی تاں بہانا لا کے ٹال گِیا۔ شہِر وِچّ ہالات تنائۄ-پُۄرن ہن۔ کِسے وی سمیں گڑبڑ ہۄ سکدی سی۔ ڈِپٹی دا شہِر وِچّ ہاذر ہۄݨا بہُت ذرُۄری سی۔

اُلٹا ڈی.آئی.جی.دے بںدّے دھمکا دِتّے۔ ’دۄبارا ساہِب کۄل گئے تاں سارے ٹبّر نُۄں اںدّر تُنّ دِئۄُں۔‘

بںٹّی دے کتل دی خبر نال ڈی.آئی.جی.نُۄں کافی راہت مِلی۔ مَۄکا ویکھݨ دے بہانے اُہ شہِر جا سکیگا اتے ڈِپٹی دی کھُمبّ ٹھپّ سکیگا۔ جے پھیر وی کابُۄ ناں آئِیا تاں اُس دی بدلی دی سِفارش کر کے پھاہا وڈھا سُٹّیگا۔

کئی مسلے سی٬ جِہڑے اُس نیں ڈِپٹی نال نجِٹھّݨے سن۔

پہِلا رائیسر والی پںجّاہ کِلّے ذمِین دا سی۔ اُس نیں ساف-ساف ڈِپٹی نُۄں آکھِیا سی کِہ اِس وار ذمِین ’تے کبذا گریوالاں دا ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ اُہ اِکّ کیںدری مںتّری دی چِٹھّی لِیا کے اُس نُۄں مِلے سن۔ ڈِپٹی نُۄں چںگّا-بھلا پتا سی کِہ اُس نُۄں شہِر دی اِس سب-ڈوِیذن وِچّ اُسے مںتّری دی کِرپا نال لگوائِیا گِیا سی۔

ڈی.آئی.جی.نیں گریوالاں نُۄں مشورا دِتّا کِہ ذمِین ’تے جے کۄئی کبذا کروا سکدا ہَے تاں اُہ نَۄنِہال سِںگھّ جی ہَے۔ اُہناں ڈی.آئی.جی.دے کہے انُسار کیںدری مںتّری نُۄں جا آکھِیا۔ مںتّری نیں ڈی.آئی.جی.نُۄں سِدھّا فۄن کھڑکائِیا۔ گھںٹّے وِچّ نَۄنِہال سِںگھّ دے آرڈر جاری ہۄ گئے۔ آپݨا کمّ کڈھا کے گریوالاں تۄں مُۄںہ لُکۄ رِہا ہَے۔

اِس وار تاں گریوالاں نیں وَیسے ہی لڑائی دی جڑھ وڈھّ دِتّی سی۔ اُہناں بُڈھّی تۄں بَیناما کروا لِیا سی۔ پہِلاں بُڈھّی نُۄں کۄئی پارٹی چُکّ کے لَے جاںدی سی اتے کدے کۄئی۔ گریوالاں نُۄں کبذا دِوائُݨ وِچّ کۄئی کانُۄنی اڑچن نہِیں سی رہی۔

گریوال کئی وار اُلامبھا دے کے گئے سن۔ ڈِپٹی دُۄجی پارٹی نال مِلِیا پھِردا ہَے۔ سِدھّے مُۄںہ اُہناں نال گلّ نہِیں کردا۔ جے گریوال کبذا ناں لَے سکے تاں ڈی.آئی.جی.دا کئی لکھّ دا نُکسان ہۄ جاݨا سی۔ پںجّاہاں وِچۄں پںجّ کِلّے اُس نُۄں مِلݨے سن۔

دُۄجا مسلا کھُڈّی والے نمبّردار دا سی۔ اُہ کئی دِناں تۄں نِربھَے سِںگھّ دی کۄٹھی ڈیرا لائی بَیٹھا سی۔ ڈِپٹی نُۄں چںگّا بھلا پتا سی کِہ نمبّردار دے ہتھّ بہُت لمبّے ہن۔ پھیر وی اُس نُۄں وںجھّ ’تے ٹںگّی بَیٹھا سی۔

بہانا ودھِییا ہَے۔

“ڈی.آئی.جی.دا ہُکم ہَے۔ سارے پںجّاب وِچّ بھُکّی بںدّ ہَے۔ اِسے سب-ڈوِیذن وِچّ آم وِکدی ہَے۔ نال لگّدے ذِلہِیاں دے کپتاناں نیں ڈی.جی.کۄل شِکائِت کِیتی ہَے۔ اُہناں دی سختی دا کۄئی فائِدا نہِیں۔ املی شہِر دے اِلاکے وِچۄں بھُکّی لَے آئُںدے ہن۔ ڈی.جی.نیں اُہناں تھاݨیداراں دی لِسٹ بھیجی ہَے٬ جِنہاں نُۄں نمبّردار دس ہذار تۄں لَے کے پںجّاہ ہذار رُپئے تک مہِینا دِںدّا ہَے۔ ڈی.جی.دا ہی ہُکم ہَے کِہ نمبّردار دے پِچھّے کِسے ہۄر تھاݨے دا تھاݨیدار لائِیا جاوے۔

کِسے کرِںدّے ’تے کیس بݨا دِںدّا تاں نمبّردار نُۄں فرک نہِیں سی پَیݨا۔ نمبّردار دے خِلاف پرچا کٹّ دیوے تاں وی کۄئی ہرج نہِیں٬ پر اُس نُۄں گْرِفتار تاں ناں کرے۔ پیشگی ذمانت تاں کرا لَیݨ دیوے۔ اُلٹا اُہ سَیشن ججّ دے کنّ وِچّ وی پھُۄک مار آئِیا ہَے۔ ڈردے سَیشن ججّ نیں ذمانت ردّ کر دِتّی۔

چلۄ اِہ وی کۄئی گلّ نہِیں۔ ڈِپٹی نمبّردار دی پتنی اتے دھی نُۄں تاں ذلِیل ناں کرے۔ کئی وار تھاݨے بُلا کے اُہناں دی بیئِذّتی کر چُکّا ہَے۔ کار بیشکّ تھاݨے کھڑھائی رکھّے٬ پیٹِییاں-ٹرںکّ٬ ٹی.وی.اتے گِیجر تھاݨے چُکّ لِیائُݨ دا کی متلب؟

ڈی.آئی.جی.نمبّردار نُۄں بتھیرا سمجھائُںدا سی٬ ہُݨ اُہ اِہ کمّ چھڈّ دیوے۔ بتھیرا پَیسا کما لِیا۔ اُس کۄل گھٹّۄ-گھٹّ کرۄڑ رُپئے دی جائِداد ہۄئیگی۔ سال وِچّ پںجّ-چار کاراں تاں اُہ افسراں نُۄں خرِید کے دِںدّا ہَے۔ کئی لکھّ رُپئے چھۄٹے مُلاذماں ’چ وںڈّدا ہَے۔ نالے اُہ کما کِس لئی رِہا ہَے؟ اِکّ دھی ہَے۔ اُہ وی پیٹۄں نہِیں پھُٹّ سکی٬ باںجھ ہَے۔ سہُرِیاں نیں سارے اِلاج کرا کے دیکھ لئے۔ پںجّاں سالاں تۄں نمبّردار دے گھر بَیٹھی ہَے۔ اُہدے گھر والے نیں ہۄر وِیاہ کرا لِیا ہَے۔

نمبّردار دے اجِہا لہُۄ مُۄںہ لگّا ہَے کِہ ہر وار اُس کۄل تۄبا کر کے جاںدا ہَے۔ جاںدا ہی پھیر کمّ شُرُۄ کر لَیںدا ہَے۔ اِس وار وی اِہۄ آکھ رِہا ہَے۔ اِس وار کھہِڑا چھُٹّ جائے٬ مُڑ کمّ تۄں تۄبا۔

ڈی.آئی.جی.وی چاہُںدّا ہَے کِہ نمبّردار نُۄں کچہِری وِچّ ذلِیل ناں ہۄݨا پئے۔ اُس دی نذر نمبّردار دی گھر بَیٹھی کُڑی ’تے سی۔ ڈی.آئی.جی.دے نالائِک پُتّ دی وی آپݨی پاڑھی پتنی نال نہِیں سی بݨدی۔ کئی سالاں تۄں پیکِیں بَیٹھی ہَے۔ اُس دا تلاک کرا کے اُہ نمبّردار نال رِشتیداری پائُݨ دا اِچھُّک سی۔ مُںڈّے کۄل دۄ مُںڈّے سن۔ نمبّردار دی دھی بچّے نہِیں وی جمّیگی تاں وی کۄئی فرک نہِیں سی۔ اُس دے نالائِک پُتّ نُۄں اینا پَیسا مِل جائیگا کِہ بھاویں ساری اُمر وِہلا بَیٹھ کے کھاںدا رہے۔

ڈی.آئی.جی.وی رِٹائِرمَیںٹ اُڈِیکدا ہَے۔ سارے دے سال رہِںدّے ہن۔ ہُݨے رِشتیداری پا لئی تاں سارے سُۄبے وِچّ بدنامی ہۄ جاݨی سی۔ نمبّردار نامی سمگّلراں وِچّ آئُںدا سی۔ اِکّ وار اُہ رِٹائِر ہۄ گِیا تاں اُس نُۄں پُچھّݨ والا کۄئی نہِیں رہِݨا۔ گلِّیں-گلِّیں اُس نیں اِہ گلّ نمبّردار دے کنّاں تھاݨی کڈھّ وی دِتّی سی۔ اُہ وی راذی سی۔

نمبّردار اِکلّا امِیر ہی نہِیں٬ اُس دِییاں رِشتیدارِییاں وڈّے-وڈّے تھاں ہن۔ اِکّ سالی آئی.اے.اَیسّ.ہَے۔ نمبّردار دی ڈٹ کے مدد کردی ہَے۔ ادھّی راتِیں جا کے بھاویں خالی کاغذاں ’تے دستخت کرا لِیائے۔ ڈِپٹی نیں جِہڑا وی کاغذ ٹائیِپ کرا کے اُس ولّ بھیجِیا٬ اُسے ’تے دستخت ہۄ کے آ گئے۔ بدلِییاں-شدلِییاں تاں مامُۄلی کمّ ہَے۔ اُہ تاں کھڑی-کھڑی لکھّاں دے فائِدے کر دِںدّی ہَے۔ جدۄں اُہ ٹراںسپۄرٹ سکتّر سی تاں نِربھَے سِںگھّ نیں تِنّ لمبّے رُۄٹ پرمِٹ لئے سن۔ اِکّ رُۄٹ دی بلَیک پںجّاہ ہذار رُپئے ہَے۔

نمبّردار دا اِکّ ساںڈھُۄ ہائیِکۄرٹ دا ججّ ہَے۔ اُہ وی نمبّردار دی باپ واںگ اِذّت کردا ہَے۔ وذِیراں دا کی ہَے؟ کدے وذارت بݨ گئی٬ کدے ٹُٹّ گئی۔ ججّ سدا- بہار وذِیر ہُںدّے ہن۔ چھۄٹے-مۄٹے مَیجِسٹریٹ جاں سَیشن ججّ دی کی مجال ہَے کِہ اکھّ چُکّ دے وی دیکھ جاݨ۔ ماڑے جِہے اِشارے ’تے ہی اگلے مِسلاں چُکّ کے چںڈِّیگڑھ آ دھمکدے ہن۔ جُڈِیشری نیں تاں ججّاں تۄں ڈرنا ہی سی٬ دُۄجے افسر وی ناںہ نہِیں کردے۔ کی پتَے کدۄں کِس دی ہائیِکۄرٹ وِچّ جان پھس جائے؟

نِربھَے سِںگھّ نیں کپتاناں دی پِچھلی مِیٹِںگّ وِچّ سںگّرُۄر والے کپتان دی کافی کھِچائی کِیتی سی۔ کافی اسر وی ہۄئِیا۔ اُس نیں سمان وی واپس کروا دِتّا اتے ذنانِییاں نُۄں تھاݨے بُلائُݨ تۄں وی ورج دِتّا۔ اِکلّی کار ہی رہِںدّی سی۔ اُہ وی اِس لئی کِہ اِہ کیس وِچّ پا دِتّی گئی سی۔ ہۄر مدد کرن تۄں اُہ اسمرتھّ سی۔ ڈِپٹی نال اُس دی بہُتی بݨدی نہِیں٬ سگۄں ڈِپٹی تاں آپݨے آپ نُۄں نِربھَے سِںگھّ دا بںدّا ہی آکھدا سی۔ اِسے لئی کپتان اُس دے خِلاف کۄئی کاروائی نہِیں سی کردا۔ ہُݨ اُہناں اِشارا کِیتا ہَے تاں اُہ ڈِپٹی نُۄں ماںج دیویگا۔

کاںگرس دی وذارت ہُںدّی تاں نمبّردار نیں کدۄں دا ڈِپٹی دا پتّا کٹا دیݨا سی۔ مُکھّ مںتّری اُس دا وِرۄدھی تاں نہِیں سی٬ پر کۄئی کمّ وی نہِیں سی کردا۔ نمبّردار شُرُۄ تۄں ہی کاںگرس وِچّ پَیر دھردا سی۔ کاںگرسِییاں نال ہی اُس دِییاں رِشتیدارِییاں سن۔

ذۄر اِس وذارت وِچّ وی بتھیرا سی٬ پر چھۄٹے وذِیراں تک پہُںچّ سی۔ اجِہے مسلے وِچّ وذِیر ڈی.جی.نُۄں فۄن کرن تۄں جھِجکدے سن۔ اُہ وذِیراں نُۄں ٹِچّ سمجھدا سی۔ اُس دا کیںدر نال سِدھّا سمپّرک سی۔ وذِیر کئی وار اُس دے خِلاف بۄل چُکّے سن اتے اُس دی بدلی دی مںگّ کر چُکّے سن۔ کِسے دے کنّ ’تے جُۄں نہِیں سی سرکی۔ اجِہے بھَیڑے بںدّے دا کۄئی وساہ نہِیں وذِیراں دے فۄن ہی رِکارڈ کر لئے۔ سِفارشاں دے ہوالے دے-دے پْرَیس نُۄں بِیان داغ دیوے۔ اُہ کئی وذِیراں ’تے پہِلاں ہی دہِشتگرداں نال سمبّںدھّ رکھّݨ دے دۄش لا چُکّا سی۔ پھیر آکھیگا اُہ سمگّلراں دی وی مدد کردے ہن۔

اِسے لئی نمبّردار اکل تۄں کمّ لَے رِہا سی۔

سَیشن ججّ نیں تاں نِبھا دِتّی سی۔ پںدّراں دِناں لئی نمبّردار دی گْرِفتاری ’تے پابںدّی لا دِتّی سی۔ تھۄڑھی جِہی پُلِس ڈھِلّی پئے تاں اُہ پیشگی ذمانت لَیݨ لئی تِیار سی۔

ڈِپٹی گْرِفتاری ’تے ذۄر لا رِہا سی۔

نمبّردار ڈِپٹی نُۄں مُۄںہ-مںگّے پَیسے دیݨ نُۄں تِیار سی۔ ڈِپٹی ڈر گِیا سی۔ پَیسے لَیݨۄں ٹل رِہا سی۔ اُس نیں وِچۄلِیاں کۄل اِہۄ تَۄخلا پْرگٹائِیا سی کِہ نمبّردار ریڈ کرائیگا جاں شِکائِت کرائیگا۔

ڈِپٹی دے ذۄر پوائُݨ لئی نمبّردار نیں ڈی.آئی.جی.دی کۄٹھی ڈیرا لائِیا ہۄئِیا سی۔

نمبّردار اِکۄ گلّ چاہُںدّا سی۔ سامان دی کۄئی پرواہ نہِیں۔ مہِینا دۄ مہِینے کمّ وی بںدّ رکھّیگا۔ مُکدّما وی بھُگت لئیگا۔ تھاݨے ہاذر ہۄݨ نُۄں وی تِیار ہَے۔ ناں مار-کُٹائی ہۄوے٬ ناں لۄکاں ساہمݨے بیئِذّتی۔ رات-براتے کچہِری وِچّ پیش کِیتا جاوے۔ بِناں ہتھّکڑی لائے۔

ڈِپٹی سِدھّے راہ نہِیں سی آ رِہا۔ ڈی.آئی.جی.اجِہے مَۄکے دی تلاش وِچّ سی جِس نال اُہ ڈِپٹی نُۄں سبک سِکھا سکے کِہ افسر تاں مِٹّی دا ماݨ نہِیں ہُںدّا٬ اُہ تاں پھِر دھڑلّیدار ڈی.آئی.جی.سی۔

آخر ڈی.آئی.جی.نُۄں مَۄکا لبھّ ہی گِیا سی۔

بںٹّی دے کتل دی اِتلاہ مِلدِیاں ہی اُس نیں شہِر وائِرلَیسّ کروا دِتّی۔ سویرے اُہ مَۄکا دیکھݨ آئیگا۔ لۄک-کچہِری وی لگّیگی۔ کئی مِیٹِںگّاں ہۄݨگِییاں۔ پبلِک دی الگّ٬ سِیاسی نیتاواں دی الگّ اتے شہِری پتوںتِّیاں دی الگّ۔

ہُݨ ڈِپٹی ’تے ہملا کرن دی نمبّردار دی واری سی۔ اُس نیں لۄکاں نُۄں بتھیرا رُپِیا کھوائِیا سی۔ ہر پارٹی دے نیتا اُس دی ہاذری بھردے ہن۔ اُہ ہر تبکے وِچلے آپݨے بںدِّیاں نُۄں ہُشِیار کرے۔ نِربھَے سِںگھّ کۄل اُس ڈِپٹی خِلاف جھُۄٹھِییاں سچِّییاں شِکائِتاں کرن۔

ڈی.آئی.جی.کۄل ڈِپٹی نُۄں دھمکائُݨ لئی کُجھّ ہی شِکائِتاں کافی سن۔ باکی اُہ آپے دیکھ لئیگا۔

نمبّردار نُۄں شہِر بھیج کے ڈی.آئی.جی.شہِر دے ٹُۄر دِییاں تِیارِییاں کرن لگّا۔

 

 

19

سماں گھٹّ ہۄݨ کارن ڈی.آئی.جی.دے دَۄرے دی خبر پِںڈّ-پِںڈّ نہِیں سی پہُںچّائی جا سکی۔ کیول شہِر وِچّ ہی ڈھںڈّۄرا پِٹائِیا گِیا سی۔ آم لۄکاں نُۄں بی.ڈی.اۄ. دفتر اتے پتوںتّے سجّݨاں نُۄں رَیسٹ ہائۄُس وِکھے اِکٹھّے ہۄݨ لئی آکھِیا گِیا سی۔

تھاݨے والے چاہُںدّے سن کِہ ڈی.آئی.جی.پہِلاں مَۄکا دیکھ لئے۔ اُتھے بہُت سارے تماشبِین اِکٹھّے ہۄئے-ہۄئے سن۔ امن بہال رکھّݨ لئی اتے افسراں نُۄں کِسے خترے تۄں بچائی رکھّݨ لئی اُتھے بہُت ساری فۄرس لائی گئی سی۔ اِکّ وار مَۄکا دیکھݨ دا کمّ مُکّ جائے تاں اُہ فۄرس وِہلی ہۄ سکدی سی۔ اُسے فۄرس نُۄں پِچھّۄں ڈی.آئی.جی.دی سکِئُرِٹی لئی ورتِیا جا سکدا سی۔

ڈی.آئی.جی.مَۄکے ’تے جاݨ تۄں پہِلاں کُجھّ مِیٹِںگّاں کر لَیݨا چاہُںدّا سی۔ اُس نیں آپݨے ذِہن وِچّ اِکّ یۄجنا بݨائی ہۄئی سی۔ اُسے مُتابک چلّ کے اُس دا اِتھے آئُݨ دا مکسد ہلّ ہۄݨا سی۔

بی.ڈی.اۄ.دفتر وِچّ لۄک تاں بتھیرے سن۔ شِکائِتاں وی دھڑا-دھڑ کر رہے سن٬ پر جِہڑی شِکائِت نِربھَے سِںگھّ سُݨنا چاہُںدّا سی٬ اُہ کِسے دے مُۄںہۄں وی نہِیں سی نِکل رہی۔ کۄئی آپݨے کھُسّے کبذے دے رۄݨے رۄ رِہا سی٬ کۄئی کِسے ولّۄں دبّے پَیسِیاں دے اتے کۄئی ڈھاہے گئے کھال دے۔ کۄئی ٹاواں-ٹلّا پُلِس خِلاف وی بۄلدا سی۔ پھلاݨے ہَۄلدار نیں نالے اُس نُۄں کُٹِّیا٬ نالے اُس دی گھڑی لاہ لئی۔ پھلاݨے سِپاہی نیں اُس نُۄں تاں دۄ دِن تھاݨے بِٹھائی رکھِّیا٬ پِچھّۄں دُۄجی پارٹی نیں اُس دی جگہا ’چ کںدھّ کڈھّ لئی۔ نِراش ہۄئِیا ڈی.آئی.جی.شِکائِتاں نۄٹ کردا رِہا۔

لۄک پُلِس دے خِلاف کھُلّہ کے کِئۄں نہِیں بۄلدے؟ اِس دا کارن اُس نُۄں سِراں ’تے کھڑی پُلسِییاں دی ڈار نذر آئی۔ کِس دا سِر بھوِیاں ہَے کِہ کۄل کھڑے پُلسِیئے دے خِلاف ہی شِکائِت کر دیوے۔ ڈی.آئی.جی.نیں تاں تُر جاݨا ہَے۔ پِچھّۄں اگلے نیں شِکائِتی دے ہڈّاں وِچّ رادھ پا دیݨی ہَے۔ آپ کُجھّ ناں کِیتا تاں آپݨے کِسے چمچے تۄں چھِتّر لگوا دیݨے نیں۔ شِکائِت کرکے سگۄں لَیݨے دے دیݨے پَے سکدے سن۔

جدۄں نِربھَے سِںگھّ اَیس.اَیچ.اۄ.سی تاں اُہ وی اِس ہی ترہاں کرِیا کردا سی۔ اجِہے مَۄکِیاں ’تے آپݨے وِرۄدھِییاں نُۄں پہِلاں ہی بَیرکاں وِچّ تاڑ دِیا کردا سی۔ اِتھے وی اِںجھ ہی ہۄئِیا ہۄݨا ہَے۔

اُس نیں ہاذر سارے پُلِس مُلاذماں نُۄں مِیٹِںگّ وِچۄں باہر بھیج دِتّا۔ پلّے پھیر وی کُجھّ ناں پِیا۔ اِہ تاں ہۄ نہِیں سکدا کِہ نمبّردار آپݨے ہکّ دا اِکّ وی بںدّا اِتھے ناں بھیج سکِیا ہۄوے۔ ڈِپٹی نُۄں سُۄہ لگّ گئی ہۄݨی ہَے۔ نمبّردار دے بںدّے جاں پھڑ لئے گئے ہۄݨے ہن جاں ڈںڈّے مار-مار اِتھۄں بھجا دِتّے ہۄݨگے۔

نِربھَے سِںگھّ ہِمّت ہارن والا نہِیں سی۔ اِس مِیٹِںگّ وِچۄں کُجھّ ناں مِلِیا تاں پتوںتّے سجّݨاں وِچۄں کُجھّ ذرُۄر مِل جائیگا۔ پتوںتّے تاں ڈِپٹی تۄں ڈرن نہِیں لگّے۔ ڈِپٹی دا کی ہَے؟ اجّ اِتھے تاں کلّہ اُتھے۔ نمبّردار نیں تاں ہمیشا اِتھے ہی رہِݨا ہَے۔ کِسے نیں گئۄُشالا لئی چںدّا لَیݨا ہُںدّا ہَے٬ کِسے نیں ڈراما کلبّ لئی اتے کِسے نیں اِلَیکشن لئی۔ اُہ نمبّردار نُۄں ناراذ نہِیں کرنگے۔

اِکٹھّ وِچۄں کُجھّ بںدّے ڈی.آئی.جی.نال الگّ-الگّ گلّ کرنا چاہُںدّے سن۔

ڈی.آئی.جی.نُۄں آپݨی غلتی دا اہِساس ہۄئِیا۔ اُس نُۄں تاں آئُںدے ہی اِہ اَیلان کر دیݨا چاہِیدا سی کِہ جے کِسے نیں گُپت مُخبری دیݨی ہَے جاں کِسے پُلِس مُلاذم دی شِکائِت کرنی ہَے تاں اُس نُۄں اِکلِّیاں مِل سکدا ہَے۔

اِکلّے مِلݨ تۄں ڈِپٹی نُۄں کدۄں اِنکار سی؟ اُہ ڈَیپُۄٹیشن نُۄں دُۄجے کمرے وِچّ لَے گِیا۔ نِربھَے سِںگھّ نُۄں آس سی ذرُۄر اِہ نمبّردار دے بںدّے ہۄݨگے۔ اِس وار اُس نیں رِیڈر نُۄں وی باہر بھیج دِتّا۔ شِکائِتاں دے نۄٹِس لَیݨ لئی اُس نیں کاپی پَینسل آپ سمبھّال لئی۔

اِہ تاں کامریڈاں دا ٹۄلا سی۔ اِہ نمبّردار دی بۄلی نہِیں سی بۄل رہے۔ اُس دے اُلٹ بۄل رہے سن۔ ہَۄلداراں٬ سِپاہِییاں تۄں لَے کے اِںسپَیکٹر تک سبھ ’تے دۄش لا رہے سن۔ شہِر وِچّ سٹّیباذ ہن٬ رںڈِّییاں ہن اتے جُۄیا گھر ہن۔ ناجائِذ شراب وِکدی ہَے۔ افِیم اتے ڈۄڈِیاں دے ٹرکّ آم آئُںدے ہن۔ شام نُۄں ادھّی پُلِس سٹّیباذاں دے گھر ہُںدّی ہَے تے باکی جُۄئیباذاں دے۔ رںڈِّییاں تھاݨے بَیٹھِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ تھاݨیدار برابر کُرسی دِںدّے ہن۔ اُہناں دی لۄکاں دے نُمائِںدِیاں نالۄں ودھّ چلّدی ہَے۔ سبھ ترہاں دے ناجائِذ دھںدِّیاں وِچّ پُلِس دا ہِسّا ہَے۔ افِیم٬ ڈۄڈے تھاݨِئۄں مُلّ مِلدے ہن۔ وِیہ بںدّے اِہناں نیں وگاری بݨا کے تھاݨے رکھّے ہۄئے ہن۔ آتھݨ نُۄں اُہناں نُۄں جھۄلا ڈۄڈِیاں دا دے دِںدّے ہن۔ سارا دِن اُہناں تۄں اِسے بدلے کمّ کرائُںدے ہن۔ پُلِس خُد لۄکاں نُۄں نشِیاں ’تے لائُݨ لگّے تاں جُرم کَۄݨ رۄکیگا؟

پُلِس ہڑتالاں وِچّ دخل دِںدّی ہَے۔ دھرنا لا رہے مذدُۄراں نُۄں چُکّ لِجاںدی ہَے۔ وڈّے-وڈّے جُرم لا کے مہِینا-مہِینا اُہناں دی ذمانت نہِیں ہۄݨ دِںدّی۔ اِہناں کمّاں وِچّ سرمائیداراں تۄں نۄٹ وسُۄل کردی ہَے۔

اِکّ وڈّی ساری لِسٹ اُہناں پڑھ کے سُݨائی٬ جِس وِچّ درج سی کِہ کِس پُلسِیئے نیں کِس تۄں کِنّے پَیسے لئے۔

اُس وِچّ سبھ دے ناں سی۔ اِکۄ ناں نہِیں سی جِس دی ڈی.آئی.جی.نُۄں ذرُۄرت سی۔ اُس نُۄں مہِسُۄس ہۄئِیا٬ اِہ ٹۄلا ڈِپٹی دا بھیجِیا ہۄئِیا ہَے۔

“تُسِیں اِہ لِسٹ ڈِپٹی نُۄں دیݨی سی ”

“اُہ کِہڑا بھلاماݨس ہَے … اُہناں دا وی گُرُۄ ہَے … اُس کۄل وی شِکائِتاں کِیتِییاں سن۔ کدے کۄئی کاروائی نہِیں ہۄئی … مُلاذماں تۄں آپݨا ہِسّا لَے کے چُپّ کر جاںدے۔”

“اُس دے خِلاف تُہاڈے کۄل کۄئی سبُۄت ہن؟”

“سبُۄت اُہ باکی چھڈّدا ہی نہِیں۔ اُس دے دلال وڈّے-وڈّے سیٹھ جاں جگِیردار ہن۔ اُہناں تک ساڈے کامریڈاں دی پہُںچّ نہِیں … ۔ اجِہے دلّے کِسے خِلاف مُۄںہ وی نہِیں کھۄلہدے۔ … سبُۄت کِتھۄں اِکٹھّے کرِیئے؟”

نِربھَے سِںگھّ نیں کامریڈاں نُۄں پُۄری تسلّی دِوائی۔ اُہ اُہناں دِییاں شِکائِتاں ’تے پُۄرا غَۄر کریگا۔ مُلاذماں دِییاں پھِیتِییاں لاہیگا٬ ڈِسمِس کریگا۔ اُہ ڈی.آئی.جی.نُۄں سہِیۄگ دیݨ۔ جے اِہناں دے گُرُۄ ڈِپٹی خِلاف ٹھۄس سبُۄت مِل جاݨ تاں چھۄٹے مُلاذماں دا آپے ہَۄسلا ڈھہِ جائے۔ اُہ رِشوتخۄری نُۄں اُپرۄں ختم کرن دے ہکّ وِچّ سی۔

اِکّ سںکھّیپ جِہا بھاشݨ جھاڑ کے کامریڈاں نُۄں ڈِپٹی خِلاف سبُۄت اِکٹھّے کرن دے آہر لا کے ڈی.آئی.جی.پتوںتّے سجّݨاں دی مِیٹِںگّ لَیݨ لئی جِیپ وِچّ جا بَیٹھا۔

رَیسٹ ہائۄُس ولّ جاںدا ڈی.آئی.جی.سۄچ رِہا سی کِہ نمبّردار ڈِپٹی خِلاف بںدّے کھڑے کرن وِچّ کامیاب نہِیں ہۄ سکِیا ہۄݨا۔ ڈِپٹی آخِر تے تھاݨِیاں دا مالک ہَے۔ اجّ-کلّہ پُلِس نُۄں پُۄرے اختِیار ہن٬ جِس نُۄں مرذی دہِشتگرد آکھ کے گۄلی مار دِئۄ۔ کۄئی بہُت وڈّے گُردے والا ہی ڈِپٹی دے خِلاف بۄل سکدا ہَے٬ اُہ جِس نیں آپݨی جان تلی ’تے دھر لئی ہۄوے۔

جِویں کِسے ذمانے ’چ کامریڈ بسںتّ نیں دھری سی۔ اُس نیں بھری مہِفل وِچّ نِربھَے سِںگھّ ’تے دۄش لائے سن اتے اُس دی بیئِذّتی کِیتی سی۔

اُہنِیں دِنِیں نِربھَے سِںگھّ ڈِپٹی سی اتے نکسلباڑی لہِر ذۄراں ’تے سی۔ بسںتّ تھۄڑھا-تھۄڑھا اُہناں ’چ پَیر دھرن لگّا سی۔ پُلِس نیں مُۄماں پِںڈّ دے اِکّ خترناک نکسلِیئے بیئںتّ نُۄں مارِیا سی۔ آئی.جی.مَۄکا دیکھݨ آئِیا سی۔ سارِیاں ساہمݨے بسںتّ ڈِپٹی خِلاف بکݨ لگّا۔

“تھۄڈا اِہ ڈِپٹی سارا دِن شرابی رہِںدّا ہَے۔ بھاویں اِس وکت مُیائِنا کرا کے دیکھ لئۄ٬ اُہ شرابی نِکلیگا۔ نشے ’چ دھُتّ اِس ڈِپٹی نُۄں چںگّے-ماڑے دی پچھاݨ نہِیں رہِںدّی۔ نَۄجوان مُںڈِّیاں نُۄں پُلِس مُکابلے بݨا-بݨا ختم کرن دے ہُکم دِںدّا رہِںدّا ہَے۔ بیئںتّ پُلِس مُکابلے وِچّ نہِیں مرِیا٬ اُس نُۄں پہِلاں پھڑِیا گِیا٬ تسِیہے دِتّے گئے اتے پھیر مارِیا گِیا۔”

اُس وکت تاں نِربھَے سِںگھّ نیں چُپّ کر کے آئی.جی.دِییاں جھِڑکاں کھا لئیِیاں٬ پر اُس دے اںدّر اۄنا چِر وِش گھُلدا رِہا٬ جِنّا چِر بسںتّ نُۄں اُس نیں ٹِکاݨے ناں لا دِتّا۔

نِربھَے سِںگھّ نیں اِلاکے دے سارے بدماشاں٬ سمگلّراں اتے تھاݨیداراں نُۄں ہدائِت جاری کِیتی کِہ جِتھے مِلے گۄلی مار دِئۄ۔ کۄئی اُنہاں دی ’وا ولّ وی نہِیں جھاک سکدا۔

ڈردا جدۄں کۄئی وی اُس نُۄں ہتھّ ناں پا سکِیا تاں نِربھَے نُۄں خُۄد ہی ہُۄلا پھکّݨا پِیا۔

پںجّ-چار پُراݨِییاں مِسلاں وِچّ اُس نُۄں مُجرم نامذد کِیتا۔ نویں درج ہُںدّے مُکدّمِیاں وِچّ اُس نُۄں مَۄکے ’تے ہاذر دِکھائِیا۔ بھگَۄڑا کرار دے کے سرکار تۄں اُس دے سِر ’تے اِنام رکھوا دِتّا۔

خُۄںخار نکسلِیئے دا بِمبّ بݨا کے بسںتّ نُۄں پھڑِیا اتے پُلِس مُکابلا بݨا کے پھُںڈّ دِتّا۔

نِربھَے دی اِس بہادری دے کِسّے اخباراں وِچّ چھپے۔ ماݨ-سنمان مِلے۔ بھاویں اُہ درجن ڈِپٹِییاں تۄں جُۄنِیئر سی پھیر وی اُسے بہادری دی بدَۄلت اُس نُۄں ڈِپٹی کنفرم کر دِتّا گِیا۔ اُسے بہادری دی بدَۄلت اُہ اجّ ڈی.آئی.جی.ہَے۔ اُس نام دے مساں اَیس.پی.بݨ سکے ہن۔

بسںتّ دے مرن نال لۄکاں وِچّ پُلِس دی اجِہی دہِشت پئی کِہ ڈِپٹی دے خِلاف تاں کِسے نیں کی بۄلݨا سی٬ کۄئی سِپاہی دے خِلاف وی ساہ نہِیں سی کڈھّدا۔

نَۄنِہال کِہڑا کِسے تۄں گھٹّ سی؟ اُہ وی کِسے نُۄں کُسکݨ نہِیں دیویگا۔ اِس لئی نِربھَے سِںگھّ نُۄں لگّدا سی ڈِپٹی نُۄں جھاڑاں پائُݨ لئی اُس نُۄں خُد ہی کۄئی بہانا گھڑنا پئیگا۔

پتوںتّے سجّݨاں تۄں نِربھَے نُۄں کۄئی بہُتی آس نہِیں سی۔ اُہ تاں کِسے چپڑاسی تک دی شِکائِت نہِیں کردے۔ ڈِپٹی تاں بہُت وڈّی پۄسٹ ہَے۔ مِیٹِںگّ وِچّ آئُݨ دا اُہناں دا مکسد تاں افسراں نال ہتھّ مِلائُݨا٬ جاݨ-پہِچاݨ کائِم کرنا اتے آپݨے رُتبے دا دِکھاوا کرنا ہُںدّا ہَے۔ ناں پُلِس اُہناں نُۄں نراذ کر سکدی ہَے٬ ناں ہی اُہ پُلِس نُۄں۔ پُلِس نیں اچانک پئیِیاں وگاراں اِہناں سِرۄں ہی پُۄرِییاں کرنِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ کدے افسراں نُۄں کݨک بھیجݨی ہُںدّی ہَے٬ کدے کار اتے کدے وِیاہ-شادی لئی مُرگ مُسلّم۔ پتوںتّے سجّݨ اِہۄ جِہے کمّ کھِڑے-متھّے کردے ہن۔ کار وی دِںدّے ہن٬ ڈرائیِور وی اتے تیل وی۔ لۄڑ پئے تاں رستے دا راشن-پاݨی وی۔ کۄئی وڈّی وگار پَے جائے تاں کِہڑا پِٹھّ دِکھائُںدے ہن۔ کئی اَیسۄسِیئیشناں بݨا رکھِّییاں ہن۔ شَیلراں والِیاں دی اَیسۄسِیئیشن٬ کپاہ دے کارخانیداراں دی اَیسۄسِیئیشن اتے لۄہے والِیاں دی اَیسۄسِیئیشن۔ ہر سںسّتھا کۄل لکھّاں ’چ پھںڈّ پئے ہن۔ اُتھۄں پَیسے بھیج دِںدّے ہن۔

پُلِس وی اُہناں دے بتھیرے بُتّے ساردی ہَے۔ مہِینے ’چ اِکّ گیڑا کارخانے مارن نال ہی لیبر ’تے رۄہب پِیا رہِںدّا ہَے۔ پُلِس افسر نُۄں وی گیڑا ماڑا نہِیں رہِںدّا۔ نالے بَیٹھ کے کھائۄ-پِیئۄ٬ نالے آئُںدے ہۄئے کۄئی ناں کۄئی گِفٹ لَے آئۄ۔ لیبر ’تے ڈںڈّا پریڈ کرن دی ذرُۄرت تاں کدے-کدے ہی پَیںدی ہَے۔ لیبر ڈری رہے٬ کارخانیدار اِس نال ہی خُش رہِںدّے ہن۔

پتوںتّے تاں افسراں دی ودھ چڑھ کے تارِیف ہی کرنگے۔ نِربھَے سِںگھّ اجّ تارِیف سُݨن دے مُۄڈ وِچّ نہِیں سی۔

نِربھَے سِںگھّ نیں آپݨا سارا دھِیان کاجُۄ بداماں ولّ ہی لائی رکھِّیا۔ اُہناں دے مشورے تاں اُہۄ گھسے-پِٹے سن۔

اُس دی آخری اُمِید یُوا سںگھّ سی۔

سںگھّ دا سارا نذلا پْرِیتم سِںگھّ ’تے جھڑ رِہا سی۔ اُہ آکھ رہے سن کِہ پْرِیتم کٹّڑ سِکھّ ہَے۔ اُہ سِکھّاں دی ڈٹ کے ہمائِت کردا ہَے۔ ہِںدُّۄیاں دی گلّ ہی نہِیں سُݨدا۔ جے گُردُیارے دی تلاشی پہِلے ہی دِن کر لئی جاںدی تاں اِہ نَۄبت نہِیں سی آئُݨی۔ نالے کاتل پھڑے جاݨے سن٬ نالے بںٹّی دی جان بچ جاݨی سی۔ پْرِیتم خِلاف سخت کاروائی ہۄݨی چاہِیدی سی۔

“پْرِیتم تاں بڑا ہۄݨہار پُلِس افسر ہَے۔ اُہ تاں دہِشتگرداں دی ہِٹّ لِسٹ ’تے ہَے۔ جِہڑا اِس سارے پُیاڑے دی جڑھ ہَے٬ اُس دی تُسِیں شناخت ہی نہِیں کر سکے۔ کرۄ وی کِس ترہاں؟ اُہ ہَے ہی چلاک لُۄمبڑی دی جات ’چۄں۔” کاغذ پتّر پھرۄلدے ڈی.آئی.جی.نیں آپݨی کُۄٹنِیتی دا پہِلا باݨ چھڈِّیا۔

“اِہ جِہڑا تُہاڈا ڈِپٹی ہَے٬ اِہۄ ہَے ذہِر دی گںدّل۔ اِس دِییاں سارِییاں رِشتیدارِییاں امّْرِتسر اتے گُرداسپُر ذِلہے وِچّ ہن۔ اِس دا اِکّ بھتِیجا ’بی‘ شْریݨی دا دہِشتگرد ہَے۔ اِسے نیں اُس نُۄں بچا رکھِّیا ہَے۔ سرکار کۄل خُفِییا رِپۄرٹ پُجّی سی کِہ اُہ کئی-کئی دِن اِس کۄل رہِ کے جاںدا ہَے۔ اِہ ڈِپٹی اُس نُۄں شرن دِںدّا ہَے۔”

نِربھَے سِںگھّ کۄئی وی کسر باکی نہِیں سی رہِݨ دیݨا چاہُںدّا۔

یُوا سںگھّ والِیاں دِییاں اکھّاں اگّۄں جِویں ہنیرا ہٹ گِیا۔ اُہناں دا گُسّا اِکدم اسمان چھُۄہݨ لگّا۔

“بِلکُل ٹھِیک ہَے٬ جدۄں دا اِہ آئِیا ہَے٬ نِتّ نوِیں واردات ہۄ جاںدی ہَے۔ پہِلاں دھنَۄلے والی سڑک ’تے اُہناں دِیشا مارِیا٬ پھیر نِرںکّاری۔ پِچھلے بںدّ سمیں سی.آر.پی.تۄں گۄلی چلوا کے دۄ ہِںدُّۄ مروا دِتّے۔ ذرُۄر اُس اتِوادی نیں٬ اِس دی شہِ نال اِتھے اڈّے بݨا لئے ہۄݨگے۔” رام سرُۄپ پْردھان پِچھلِییاں گھٹناواں نُۄں ڈِپٹی نال جۄڑن لگّا۔

“جدۄں کاتلاں نُۄں ڈِپٹی دی شہِ سی تاں اُہ پھڑے کِتھۄں جاںدے۔ اسِیں اجّ ہی سردار جی (مُکھّ مںتّری) نال گلّ کردے ہاں۔ اُس دا اِتھۄں پھاہا وڈھائُںدے ہاں۔” درشن میج ’تے مُکِّییاں مار-مار ڈی.آئی.جی.نال سہِمتی پْرگٹائُݨ لگّا۔

“سِیاݨے بںدّے نُۄں تاں اِشارا ہی کافی ہُںدّا ہَے۔ تُسِیں میری مدد کرۄ۔ مَیں اِکلّا ہی اِس نُۄں نَۄکرِیئۄں کڈھا دِیاںگا۔ مُکھّ مںتّری جی تک جاݨ دی لۄڑ نہِیں پَیݨی۔”

“سانُۄں ہُکم کرۄ٬ اسِیں ہر ترہاں تُہاڈے نال ہاں۔” جۄش ’چ آئے سںگھّ والے ڈی.آئی.جی.دے اِشارے ’تے کُجھّ وی کرن لئی تِیار سن۔

“ہال دی گھڑی تُسِیں چھۄٹا جِہا کمّ کرنا ہَے٬ مَۄکے ’تے پُجّۄ۔ جدۄں مَیں اُتھے پُجّاں تُسِیں ڈِپٹی خِلاف نائرے مارنے شُرُۄ کر دِئۄ۔ باکی مَیں آپے سمبھّال لواںگا۔”

’ٹھِیک ہَے٬ نائرے تاں جے تُسِیں آکھۄ تاں ہُݨے مار دِںدّے ہاں۔”

“نہِیں٬ پھیر تاں اُہ سمجھیگا ڈی.آئی.جی.نیں تُہانُۄں چُکّ ’تا۔ مَیں سٹاف نال مِیٹِںگّ کر لواں۔ پںجّاں مِںٹّاں وِچّ اُتھے پُجّ جاواںگا۔ بسّ تُسِیں تِیار رہۄ۔ آپݨی ساری تاکت لا دِئۄ۔ سارے ورکراں نُۄں اُتھے اِکٹھّے کرۄ۔” نِربھَے سِںگھّ نیں خُشی-خُشی سںگھّ نُۄں وِدا کِیتا۔

ڈِپٹی دی لاہ-پاہ کرن لئی ہُݨ نِربھَے سِںگھّ کۄل کافی مسالا سی۔

مِیٹِںگّ تناء-پُۄرن ماہَۄل وِچّ شُرُۄ ہۄئی۔ ہر افسر ڈرِیا ہۄئِیا سی۔  ڈی.آئی.جی.نیں اِکلّے بہِ کے لۄکاں تۄں شِکائِتاں سُݨِییاں سن۔ لۄکاں نیں پتا نہِیں تھاݨیداراں وِرُدھّ کی کُجھّ آکھِیا ہۄݨَے؟ سبھ نُۄں آپݨا-آپݨا پالا مار رِہا سی۔

آم ہۄݨ والِییاں مِیٹِںگّاں واںگ ڈی.آئی.جی.نیں پہِلاں تھاݨِیاں دے اںکّڑِیاں ’تے جھات ماری۔ بُلائِیا تاں چھے اَیس.اَیچ.اۄذ نُۄں گِیا سی۔ پُچھّ-پڑتال کیول شہِر دے تھاݨے دی ہۄئی۔

بھٹھِّییاں دی گِݨتی پِچھلے سال نالۄں کئی گُݨا گھٹّ سی۔ پستَۄل ذِیادا پھڑے گئے سن۔ کتل وی کُجھّ ذِیادا ہی ہۄئے سن۔ چۄرِییاں تاں گھٹّ سن٬ پر کھۄہاں ودھّ گئیِیاں سن۔ افِیم٬ ڈۄڈے کِدھرے نذر نہِیں سی آ رہے۔ سٹّا جُۄٹا پہِلاں نالۄں تیذ سی۔ آواراگردی وی پہِلاں نالۄں ودھّ سی۔

“لۄک تاں شِکائِتاں کردے ہن کِہ اِتھے ٹرکّاں دے ٹرکّ ڈۄڈِیاں دے آئُںدے ہن۔ اںکّڑے دسّدے ہن کِہ اِتھے املِییاں دا ناں-نِشان وی نہِیں۔ اِہ کی ماجرا ہَے؟” ڈی.آئی.جی.دا پہِلا سوال سی۔

“لۄکاں نُۄں اَیویں شِکائِتاں کرن دی آدت ہَے جناب۔ ڈِپٹی ساہِب نیں سمگّلراں نُۄں اجِہا پھَیںٹا چاڑھِئَے٬ بئی اُہناں دِییاں کئی پُشتاں اِس اِلاکے وِچّ نہِیں وڑن لگِّییاں۔ جدۄں دا نواں کانُۄن بݨِئَے املِییاں اتے چھۄٹے سمگّلراں نُۄں تاں اُںجھ ہی نانی یاد آ گئی ہَے۔” اِہ اَیس.اَیچ.اۄ.پْرِیتم سِںگھّ دا اُتّر سی۔

“سمگّلر تاں بھجا دِتّے٬ پر آہ جُۄئے-سٹّے والے نہِیں سمبھّلدے سۄتھۄں؟ جِویں کِتے اِہ وڈّے پہِلوان ہۄݨ? جے تُسِیں اِہناں دا کُجھّ نہِیں وِگاڑ سکدے تاں دہِشتگرداں دا کی کرۄگے؟”

“جُۄیا کھیڈدا کۄئی نی جی اِتھے۔ اُہ تاں ججّ ساہِب نیں آکھِیا سی کِہ جے اِس مہِینے پِچھلے سال جِنّے مُکدّمے پیش ناں کِیتے تاں اِکّ ادالت ٹُٹّ جائیگی۔ ادالت بچائُݨ لئی کیس بݨائے گئے سی سر۔ سارے مُجرم اِکبال کر گئے۔” نویں آئے سِٹی اِںچارج نیں سپشّٹِیکرن دِتّا۔

“بَیٹھ جا٬ بَیٹھ جا۔ مَینُۄں سبھ پتا جِہڑا تُسِیں گںدّ پائِیا ہۄئِئَے۔ چلۄ اِہ پِچھّۄں دیکھدے ہاں۔ پہِلاں بںٹّی دی گلّ کرۄ۔ اِس کیس بارے ڈِپٹی ساہِب ذرا تُسِیں چانݨا پائۄ۔” ڈِپٹی نُۄں بۄلݨ لئی آکھدا ڈی.آئی.جی.کُجھّ سخت ہۄ گِیا سی۔

ڈی.آئی.جی.ولّۄں اچانک ہۄئے ہملے نال ڈِپٹی گھبرا گِیا۔ اُس نُۄں اُمِید نہِیں سی کِہ ڈِپٹی تۄں وی پْرشن پُچھّے جاݨگے۔ بھوںتّرِیا ڈِپٹی ڈائِری دے ورکے پھۄلݨ لگّا۔

“ذرا جلدی کر … مَیں مَۄکا دیکھݨ وی جاݨَے۔ سِیاݨا افسر سارِییاں گلّاں ٹِپس ’تے رکھّدَے۔” ڈِپٹی نُۄں گھبرائِیا دیکھ کے٬ اُس دا چںگّی ترہاں جلُۄس کڈھّݨ لئی نِربھَے سِںگھّ نیں پَیراں ہیٹھ اگّ مچا دِتّی۔

“ہال تک تاں کۄئی سُراگ نہِیں مِلِیا سر؟ اِکّ رِکشے والا اتے اِکّ چپڑاسی فرار ہن۔ اُہناں دی گْرِفتاری تۄں شائِد کۄئی سُراگ مِل سکے۔” بچِّیاں واںگ بہانے گھڑدا ڈِپٹی کھہِڑا چھُڈائُݨ لگّا۔

“اُہناں دۄہاں نُۄں پھڑن لئی کی یتن کِیتے نیں تُۄں؟”

ڈِپٹی چُپّ سی۔ کُجھّ کِیتا ہۄوے تاں دسّے۔

“جے سُراگ کڈھّݨ دی کۄشِش کِیتی ہۄوے تاں ہی سُراگ مِلے۔ جناب دا ذۄر تاں اِس بہانے منتھلِییاں اِکٹھِّییاں کرن ’تے لگّا ہۄئِئَے۔ سارا شہِر تیرے ’تے شکّ کر رِہَے٬ کہِںدّے نیں تیری نالائِکی کرکے بچّے دی مَۄت ہۄئی۔ اُہناں نُۄں سبھ پتَے٬ تیرا کۄئی رِشتیدار ’بی‘ شْریݨی دا دہِشتگرد ہَے۔ اُہ تیرے خِلاف مُکھّ مںتّری نُۄں مِلݨ والے ہن۔”

اِہۄ جِہی تاں کۄئی گلّ نہِیں سر ) مَیں تاں پُۄری واہ لا دِتّی۔” ڈِپٹی ڈی.آئی.جی.دے سِدھّے اِلذام ’تے بَۄکھلا اُیٹھِیا۔

ڈِپٹی سمجھ گِیا سی کِہ ڈی.آئی.جی.کِتھۄں بۄل رِہا ہَے۔ اُہ چُپّ وِچّ ہی بھلی سمجھدا سی۔ نیڑے بھوِکھّ وِچّ کاتلاں دے پھڑے جاݨا سمبھّو نہِیں سی۔ اِس کتل دا نذلا کِسے ناں کِسے ’تے جھڑنا ہی سی۔ کۄئی وی بلی دا بکّرا بݨ سکدا سی۔ اُس نُۄں مساں-مساں اِہ اِلاکا مِلِیا سی۔ سچّ-مُچّ شہِر والِیاں نیں مُکھّ مںتّری کۄل اُس دی شِکائِت کر دِتّی تاں ڈِپٹی نیں کھُۄںجے لگّ جاݨا سی۔ اُہ پہِلاں ہی مساں-مساں بچِیا سی۔ دُبارا مُکھّ مںتّری نہِیں بخشݨ لگّا۔

ڈِپٹی ڈی.آئی.جی.نال وِگاڑ لَیݨ ’تے پچھتا رِہا سی۔ ڈی.آئی.جی.آپݨی رِپۄرٹ وِچّ جے اجِہا اِلذام لا دیوے تاں ڈِسمِسل دے آرڈر مِلݨ لگِّیاں مِںٹّ نہِیں لگّݨا۔ پِچھّۄں ناں کۄئی اپِیل٬ ناں دلِیل۔ اُہ نِربھَے سِںگھّ تۄں آپݨی غلتی دی مُیافی مںگّݨ لئی تِلمِلائُݨ لگّا۔

“اِک افسر ہۄݨ دے ناتے مَیں آپݨا فرذ نِبھا دِتّا ہَے۔ اگّے تُۄں جاݨ اتے تیرا کمّ۔ سی.اَیم.دا اِلاکا ہَے۔ مَیں کۄئی ذۄخم نہِیں اُٹھا سکدا۔ کِسے نیں لِکھتی شِکائِت کِیتی تاں مَینُۄں کاروائی کرنی ہی پئیگی۔” آکھدا نِربھَے سِںگھّ مَۄکے ’تے جاݨ لئی اُٹھّ کھلۄتا۔

ڈی.آئی.جی.دے مَۄکے ’تے پہُںچّدِیاں ہی چارے دِشاواں ہرکت وِچّ آ گئیِیاں۔

سُست پَے چُکّے سِپاہِییاں نیں مُڑ ڈِئۄُٹِییاں سمبھّال لئیِیاں۔ کۄئی سٹھّ-ستّر سِپاہی اتے سی.آر.پی.دے جوان لۄکاں دی بھِیڑ نُۄں کابُۄ کرن لئی جُۄجھ رہے سن۔ کُجھّ نیں پۄذِیشناں لَے کے بںدُّۄکاں تاݨ رکھِّییاں سن۔

منہُۄس کمرے تۄں بھِیڑ نُۄں ادھّا کِلّۄمِیٹر دُۄر رکھِّیا جا رِہا سی۔

اُہۄ سِپاہی جِہڑے کُجھّ دیر پہِلاں گھِئۄ-کھِچڑی ہۄئے بھِیڑ نال گپّاں مار رہے سن٬ ڈی.آئی.جی.دے آئُںدِیاں ہی لۄہے دے بݨ گئے۔ اُہ لۄکاں نُۄں ہُجھّاں مار-مار اِئۄں پِچھّے دھکّݨ لگّے جِویں اِہناں وِچۄں کِسے نیں ڈی.آئی.جی.نُۄں گۄلی مار دیݨی ہۄوے۔

گڈِّیئۄں اُتردِیاں ہی تِنّ-چار فۄٹۄگْرافر اتے دس-باراں پتّرکار ڈی.آئی.جی.نال جا رلے۔ ڈی.آئی.جی.نیں اُہناں ولّ کۄئی دھِیان ناں دِتّا۔ اُہ پہِلاں مَۄکا دیکھیگا اتے پھیر کۄئی بِیان دے سکیگا۔

اِںسپَیکٹر ڈی.آئی.جی.دی اگوائی کر رِہا سی۔ ڈِپٹی اُس دے برابر سی۔ دۄہاں نُۄں سٹینگنّاں نال لَیس سِپاہِییاں نیں گھیرِیا ہۄئِیا سی۔ اُہناں دے پِچھّے شہِرِییاں اتے پْرَیس والِیاں دا کافلا چلّ رِہا سی۔

گھٹنا دی جاݨکاری اِںسپَیکٹر دے رِہا سی۔ ڈی.آئی.جی.ساری گلّ بڑے گہُ نال سُݨ رِہا سی۔

لاش اُس جگہا رکھّی مِلی سی۔ مُجرماں دے داخل ہۄݨ دا اِکۄ رستا سی۔ اُہناں دے کِدھرۄں آئُݨ اتے کِدھر جاݨ دی سمبھّاونا ہۄ سکدی ہَے۔ کِتھۄں-کِتھۄں ہتھّاں-پَیراں دے نِشان لئے گئے۔ دۄشِییاں دِییاں پَیڑاں کِس-کِس دِشا ولّ گئیِیاں۔ کُتّے کِتھۄں تک دۄشِییاں دا پِچھّا کر سکے۔

ڈی.آئی.جی.ہر گلّ ولّ دھِیان دے رِہا سی۔ کئی وار چھۄٹے-چھۄٹے سوال وی پُچھّ رِہا سی۔ مُجرم کِنّے ہۄ سکدے ہن؟ لاش کِس وہِیکل وِچّ لِیاںدی گئی ہۄئۄُ؟ لاش باہر کھیتاں وِچّ کِئۄں ناں سُٹّی گئی؟ نیڑے لُکّݨ دے کِہڑے-کِہڑے ٹِکاݨے ہۄ سکدے سن؟ ہسپتال دے آلے-دُیالے کِس ترہاں دے لۄک رہِںدّے ہن آدِ۔

ڈی.آئی.جی.نیں ہسپتال ولّۄں آئُںدے اتے باہر جاںدے ہر رستے دا بڑی برِیکی نال مُیائِنا کِیتا۔ آلے-دُیالے وسّدے گھراں دِییاں چھتّاں دی پرکھ کِیتی۔

اُہ مَۄکے دی جاںچ کر ہی رہے سن کِہ دُۄر کھڑے اِکّ بچّے اتے اُس دے دادے وِچلے سوال-جواب نیں نِربھَے سِںگھّ دی اِکاگرتا بھںگّ کر دِتّی۔

بچّا پُچھّ رِہا سی٬ “بابا٬ اُہ کَۄݨ ہَے٬ جِس نیں آپݨی پگّ دُیالے کالا رِبن بنّہِیا ہۄئِیا ہَے؟”

“اِہۄ پُلِس دا اُہ وڈّا افسر ہَے٬ جِہڑا مَۄکا دیکھݨ آئِیا ہَے۔”

“اُہ وار-وار کمرے دے اںدّر-باہر کِئۄں جاںدا ہَے؟ کدے اُپّر ہیٹھاں تکّدا ہَے۔ اُہ کی کر رِہا ہَے؟”

“ڈراما٬ لۄک دِکھاوا۔ جِڈّا وڈّا افسر ہَے٬ اۄنا ہی ودھِییا اَیکٹر۔ مَۄکا دیکھݨ دا ناٹک کر رِہا ہَے۔ لۄکاں دِییاں اکھّاں وِچّ گھٹّا پا رِہَے۔”

بُڈھّے دی گلّ سُݨ کے نِربھَے سِںگھّ دے ستِّیں کپّڑِیں اگّ لگّ گئی۔ اُس دے مۄڈھِیاں `qy وڈّے افسر دے بِلّے ناں لگّے ہُںدّے تاں اُس نیں کُٹّ-کُٹّ کے بُڈھّے دی جان کڈھّ دیݨی سی۔

نِربھَے نیں کَۄڑِییاں اکھّاں نال بُڈھّے ولّ تکِّیا۔ اُہ بچّے نُۄں لَے کے کھِسک گِیا۔

پُلِس ’چ جِویں اݨکھ ہی نہِیں رہی۔ اِکّ بُڈھّا پُلِس ’تے وِئںگّ کسّ رِہا سی اتے کۄل کھڑا سِپاہی ہِڑ-ہِڑ کر رِہا سی۔ اُس دی تھاں نِربھَے سِںگھّ ہُںدّا تاں پتا نہِیں کی کُجھّ کر بَیٹھدا۔

بُڈھّے دے کٹاخش نیں ڈی.آئی.جی.دا منۄبل گیر دِتّا۔ اُہ اِس ناٹک نُۄں بہُتی دیر چالُۄ ناں رکھّ سکِیا۔ اُس دی اںتّر-آتما جاگ پئی سی۔ اُس نُۄں اہِساس ہۄئِیا کِہ جنتا اُس دے دِکھاوے نُۄں سمجھ رہی سی۔

اُہ بیسبری نال سںگھّ دے ناہرے اُڈِیکݨ لگّا۔ اِکّ-دۄ ناہرے وی وجّ جاݨ, اُہ مَۄکا وِچے چھڈّ کے سںگھّ والِیاں نال مِیٹِںگّ لئی رَیسٹ ہائۄُس چلا جاوے۔

اِکّ نُکّر دا مُیائِنا کرائُݨ دے بہانے ڈِپٹی اُس نُۄں اِکّ پاسے لَے تُرِیا۔

“مَیتھۄں کۄئی گُستاخی ہۄ گئی جناب ) مَیں تاں تابیدار ہاں۔” ڈِپٹی نِربھَے سِںگھّ دے گۄڈِیاں ولّ جھُکݨا چاہُںدّا سی۔ دُۄر کھڑی بھِیڑ تۄں جھِجکدِیاں اُس نیں کیول اِس ترہاں کرن دا اِشارا ہی کِیتا۔

“نہِیں٬ گُستاخی تاں مَیتھۄں ہۄ گئی٬ جِہڑا تیرے ورگے نمک-ہرام نُۄں اِتھے لگوا دِتّا۔”

“کِسے نیں جناب تے من ’چ غلتفہِمی پا دِتّی۔ مَینُۄں دسّۄ مَیں کی خِدمت کراں؟” ڈِپٹی پِگھل کے مۄم ہۄ چُکّا سی۔

“مَیں کِسے دِییاں گلّاں وِچّ آئُݨ والا دُدھّ چُںگھّدا بچّا ہاں؟”

“پھیر دسّۄ وی؟” دۄ-تِنّ سںگھّ دے ورکر اُہناں ولّ ودھ رہے سن۔ اُہناں نُۄں پِچھّے ہی رُکݨ دا اِشارا کر کے ڈِپٹی نیں پھیر ترلا لِیا۔

“لُٹّݨ نُۄں تَینُۄں نمبّردار ہی لبھّا سی؟ گریوالاں دا کبذا کِئۄں نہِیں ہۄ رِہا؟ ڈھائی گھر تاں ڈَیݨ وی چھڈّ دِںدّی اےَ۔”

“اُہ تاں … جی … “

“آکھ دے ڈی.جی.دا ہُکم ہَے۔ بڑا ودھِییا بہانَے٬ پر پُراݨا ہۄ چُکَّے۔ اِہ اسِیں وِیہ سال پہِلاں ورتدے ہُںدّے سی۔”

“چھڈّۄ سر ) جِویں آکھۄگے٬ اُںجھ ہی کراںگا۔”

“نمبّردار جِویں آکھدَے٬ اُسے ترہاں کر۔ اُہ تیرا ہکّ وی نہِیں رکھّدا۔ گریوالاں دا کبذا کر کے کلّہ ہی رِپۄرٹ بھیج۔”

ڈِپٹی تۄں من-مرذی دِییاں شرتاں منّوا کے ڈی.آئی.جی.نیں سںگھّ اتے پْرَیس والِیاں نُۄں کۄل بُلائِیا۔ تفتِیش سمبّںدھّی جاݨکاری دِںدِّیا اُس نیں بِیان دِتّا۔

“مَینُۄں چلّ رہی تفتِیش ’تے پُۄری تسلّی ہَے۔ مُلذماں دی شناخت ہۄ چُکّی ہَے۔ پُلِس پارٹِییاں اُہناں دی گْرِفتاری لئی جا چُکِّییاں ہن۔ کِسے وی سمیں اُہ تُہاڈے ساہمݨے کھڑے کِیتے جا سکدے ہن۔ میرا وسّ چلدا تاں مَیں کاتلاں دے ناں وی دسّ دِںدّا٬ پر اِس ترہاں تفتِیش نُۄں دھکّا لگّیگا۔”

ڈِپٹی دے بھاشن نیں سبھ دے من مۄہ لئے۔ سبھ دے چِہرِیاں ’تے خُشی ٹپک پئی۔ اِسے خُشی وِچّ سںگھّ والے ڈِپٹی خِلاف ناہرے مارنے ہی بھُلّ گئے۔ ڈی.آئی.جی.وی اِہۄ چاہُںدّا سی۔ اُس دا ڈِپٹی نال راذِیناما ہۄ چُکّا سی۔ ناہرے ماہَۄل وِگاڑ سکدے سن۔

ڈِپٹی تۄں گُسّا لہِ جاݨ کرکے ڈی.آئی.جی.دی اِکدم بھُکھّ چمک پئی۔ اُس دا وفادار اِںسپَیکٹر کافی دیر تۄں غائِب سی۔ اُس نُۄں نِربھَے سِںگھّ دی پسںدّ دا اِلم سی۔ ذرُۄر چِلّی چِکن دا پْربںدھّ کرن گِیا ہۄئیگا۔

لۄکاں نُۄں خُش کر کے نِربھَے سِںگھّ نیں کھاݨے لئی رَیسٹ ہائۄُس دا رُخ کِیتا۔ ڈِپٹی نُۄں اُس نیں آپݨی گڈّی وِچّ ہی بِٹھا لِیا۔ کھُلّہ کے گلّاں کرن دا اِہ ودھِییا مَۄکا سی۔ کِسے چںگّے مَۄکے نُۄں ہتھّۄں گوائُݨا نِربھَے سِںگھّ دی آدت نہِیں سی۔

 

 

20

ڈی.آئی.جی.دے لارے لۄکاں نُۄں بہُتے دِن خُش ناں رکھّ سکے۔

بُۄجھا سِںگھّ سی.آئی.ڈی.والے نیں سارے پاج کھۄلہ دِتّے۔

“اُہ مَۄکا دیکھݨ نہِیں سی آئِیا ڈِپٹی نُۄں سِدھّا کرن آئِیا سی۔ آپݨا اُلُّۄ سِدھّا کر کے تُر گِیا۔ دیکھ لئۄ٬ اُسے دِن دا نمبّردار پِںڈّ بڑھکاں ماردا پھِردَے۔ گریوالاں نیں ذمِین ’تے کبذا کر لِئَے۔ بںٹّی دے کاتلاں دا پتا ٹِکاݨا ناں اُس دِن سی٬ ناں ہالے تک لگَّے۔ اُہ کۄرا جھُۄٹھ مار گِئَے۔”

بُۄجھا سِںگھّ دا پرچار رںگّ لِیائِیا سی۔

بںٹّی دی مَۄت والے دِن تۄں ہڑتال جاری سی۔ ہڑتال وی بیمِسال سی۔ جدۄں دی پںجّاب وِچّ گڑبڑ ہۄئی ہَے٬ ہر تِیسرے دِن ہڑتال ہُںدّی ہَے۔ کدے سِکھّاں ولّۄں٬ کدے ہِںدُّۄیاں ولّۄں۔ سِکھّاں ولّۄں ہڑتال ہۄوے تاں ہِںدُّۄ ڈردے دُپہِر تک تاں دُکاناں بِلکُل نہِیں کھۄلہدے۔ دُپہِر تۄں بائد پہِلاں تھۄڑھا جِہا درواذا کھۄلہدے ہن تے پھیر ہَۄلی-ہَۄلی سارا۔ شام تک بذار وِچّ گہِما-گہِمی ہۄݨ لگّدی ہَے۔

ہڑتال ہِںدُّۄیاں ولّۄں ہۄوے تاں ماہَۄل تناء-پُۄرن بݨِیا رہِںدّا ہَے۔ ادھّے سِکھّ تاں دُکاناں بںدّ کردے ہی نہِیں۔ اُہناں دے بہانے کُجھّ ہِںدُّۄ وی دُکاناں کھۄلہ لَیںدے ہن۔ کُجھّ کاںگرسی ہۄݨ دا پجّ لائُںدے ہن تے کُجھّ کامریڈ ہۄݨ دا۔ اُہ آکھدے ہن٬ اُہناں دا فِرکُۄ پارٹِییاں جاں اُہناں دے پْرۄگراماں نال کۄئی سمبّںدھّ نہِیں۔ بھارتی جنتا پارٹی والے جاں پھیر وِئُپار مںڈّل والے لۄکاں تۄں دُکاناں بںدّ کرائُݨ لئی اِکّ گیڑا ماردے ہن٬ پھیر گھرۄ-گھری جا وڑدے ہن۔

اِس وار ہالات اُلٹ سن۔ بںٹّی دے کتل دے سوال نُۄں لَے کے ہۄئی ہڑتال کارن ڈھابِیاں تۄں لَے کے شراب دے ٹھیکِیاں تک سبھ دُکاناں نُۄں جِںدّے وجّے ہۄئے سن۔ کِسے راہ جاںدے نُۄں چاہ دا کپّ تک نسِیب نہِیں سی ہُںدّا۔ کِسے بِیمار نُۄں ہسپتال لِجاݨ لئی رِکشا تک نہِیں سی لبھّدا۔ آخِر وِئُپار لئی وی تاں سُکھ-شاںتی چاہِیدی ہَے۔ اجِہے رُکھّے دِناں وِچّ کمّ کرن نُۄں کِس دا دِل کردا ہَے؟ ہنیر-گردی مچّی پئی سی۔ دِن-دِہاڑے بچّے نُۄں اگوا کِیتا گِیا٬ پُلِس نیں پُۄرا ذۄر لا لِیا٬ اُہ شہِر وِچّ بَیٹھے ہۄئے وی اُس دے ہتھّ ناں آئے۔ دھمکِییاں دِںدّے رہے٬ بچّے نُۄں مار کے بھجّݨ وِچّ کامیاب ہۄ گئے۔

اجِہے ماہَۄل وِچّ آم بںدّے دا کی وٹِّیدا ہَے؟ کِنّے ہی وار لۄکاں تۄں سکُۄٹر کھۄہے گئے٬ کئی وار بذاراں وِچلِییاں بَیںکاں لُٹِّییاں گئیِیاں۔ مَۄکے ’تے کدے کۄئی نہِیں پھڑِیا گِیا۔ لۄکاں دے دِل ٹُٹّ چُکّے سن۔ کمّ ’تے آئُݨ دی کِسے دی رُۄہ نہِیں سی کردی۔

اِس مُکمّل ہڑتال لئی بُۄجھا سِںگھّ آپݨے آپ نُۄں شاباش دے رِہا سی۔ اِس دا مُڈھّ اُسے دے پَیرۄں بجھّا سی۔

بُۄجھا سِںگھّ دی سی.آئی.ڈی.وِچۄں نِکلݨ دی پہِلی چال اسفل ہۄ گئی سی۔ تلاشِییاں دَۄران اُس نیں پںجّ کیس بݨائُݨ دی کۄشِش کِیتی سی۔ پںجّاب سٹُۄڈَیںٹس یُۄنِیئن نیں اجِہا سِیاپا پائِیا کِہ شامُۄ دے نال-نال بُۄجھا سِںگھّ نُۄں باکی ساںسی وی چھڈّݨے پئے۔ کرفِئۄُ ہُںدِّیاں ہۄئِیاں وی یُۄنِیئن نیں پتا نہِیں کِتھۄں سُۄہ کڈھّی۔ خان نُۄں جھٹّ فۄن کھڑکا دِتّے۔ ترکّی دی تھاں بُۄجھا سِںگھّ نُۄں مِلِییاں خان دِییاں جھِڑکاں۔

ہڑتال اُس دی دُۄسری چال سی۔ اُہ وِستھار نال رِپۄرٹاں بھیج رِہا سی۔ گھُمّ-پھِر کے ساری گلّ پْرِیتم سِںگھّ سِر آ جاںدی۔ بُۄجھا سِںگھّ آپݨِییاں رِپۄرٹاں نال افسراں نُۄں اِہ گلّ جچائُݨ ’تے تُلِیا ہۄئِیا سی کِہ اِس ساری بدئمنی دا اِکۄ کارن پْرِیتم سِںگھّ اَیس.اَیچ.اۄ سی۔

جِنِّییاں وی خبراں چھپدِییاں٬ جِنِّییاں رَیلِییاں ہُںدِّییاں٬ سبھ وِچّ پْرِیتم ’تے سِدھّے ہملے ہُںدّے۔ اُس ولّۄں کِیتی جا رہی کُرپّشن دے کچّے چِٹھّے کھۄلہے جاںدے۔ بُۄجھا سِںگھّ دی کِرپا نال اُس دے پُلِس ’چ بھرتی ہۄݨ تۄں لَے کے اجّ تک بݨی لکھّاں رُپئے دی جائِداد دے اںکّڑے کئی پۄسٹراں وِچّ چھپ چُکّے سن۔

کِسے جتھیدار راہِیں مُکھّ مںتّری نُۄں بھیجی آپݨی خُفِییا رِپۄرٹ چِ بُۄجھا سِںگھّ نیں ساف لِکھِیا سی کِہ لۄک اسل وِچّ پْرِیتم سِںگھّ دے خِلاف ہن٬ کِئُںکِہ اُہناں دی پْرِیتم نُۄں تبدِیل کرن دی مںگّ نہِیں منّی جا رہی٬ اِس لئی ہُݨ لۄک مُکھّ مںتّری دے خِلاف ہُںدّے جا رہے ہن۔ لۄکاں دا مت بݨدا جا رِہا ہَے کِہ اِس گڑبڑ وِچّ مُکھّ مںتّری وی ہِسّیدار ہَے۔ کی ہۄ گِیا جۄ اجّ اُناں دی پارٹی چۄݨاں جِتّ گئی ہَے۔ کلّہ اُہ وی وکھّوادی نائرے ہی تاں مار رہے سن۔ جے مُکھّ مںتّری نُۄں آپݨے اِلاکے دے لۄکاں دا ہی خِیال نہِیں٬ اُہ سُۄبے دا کی سںوّاریگا؟ اُس نُۄں اِکّ بیئیِمان تھاݨیدار نال اِنا مۄہ کِئۄں ہَے؟ مںتّری دی چُپّ سگۄں پُلِس نُۄں لُٹّ-کھسُٹّ دی کھُلّہی چھُٹی دے رہی سی۔

لۄکاں دِییاں مںگّاں جائِذ سن۔ اُہ کِسے پُلِس والے نُۄں پھاہے لائُݨ دی مںگّ تاں نہِیں کر رہے۔ اِماندار افسراں دی مںگّ ہی کر رہے ہن۔ مُکھّ مںتّری نُۄں چاہِیدا ہَے٬ لۄکاں دا گُسّا شاںت کرے۔

اِہ شہِر ہی ہَے٬ جِہڑا وۄٹاں ویلے مُکھّ مںتّری دے ہکّ وِچّ بھُگتدا ہَے۔ چۄݨاں تۄں پہِلاں لۄک لکھّ سردار جی نال رُسّے ہۄݨ, وۄٹ پائُݨ ویلے اُہ سردار دے نرم سُبھاء ’تے ہی دھِجدے ہن۔ وِرۄدھی چاہے جِنّے مرذی بْراہمݨواد دے ناہرے لائُںدے رہِݨ, لۄک سردار جی نالۄں نہِیں ٹُٹّدے۔ اِس وار ماملا ناذُک ہَے۔ جے پھَۄری اُہناں دِییاں مںگّاں ناں منِّییاں گئیِیاں تا لۄکاں نیں سردار جی تۄں اجِہا مُکھّ مۄڑنا ہَے کِہ اُہناں نُۄں ہۄر ہلکا لبھّݨا پَیݨا ہَے۔ اِس وار پارلِیمَیںٹ دِییاں چۄݨاں سمیں اُہ لۄکاں دے گُسّے دا سُیاد چکّ چُکّے ہن۔

مُکھّ مںتّری پتا نہِیں کِہڑی کُمبھّکرنی نِیںد سُتّا ہۄئِیا ہَے جاں پھیر اُس نُۄں لۄکاں دے غُسّے دی کۄئی پرواہ نہِیں سی جاں پھیر اِس چُپّ وِچّ وی کۄئی سِیاسی چال سی۔

بُۄجھا سِںگھّ نُۄں آپݨی کاہل سی۔ اُس نیں مُکھّ مںتّری دے سبھ تۄں نذدِیکی جتھیدار نُۄں شِںگّار رکھِّیا سی۔ جِس دِن وی بدلِییاں ہۄئیِیاں٬ مُکھّ مںتّری تۄں فۄن کرا کے اَیس.اَیچ.اۄ.لگوا دیویگا۔

جتھیدار تاں آئی.جی.کۄل وی جا وجّا سی۔ آئی.جی.نیں اِکۄ شرت رکھّی سی۔

“پہِلاں پںجّ-چار دہِشتگرد پھڑ کے مار۔ آئُںدے دے ہی آرڈر کر دِیاںگا۔”

بُۄجھا سِںگھّ اِہ کرن لئی تِیار نہِیں سی۔ پہِلاں اِکّ مارِیا سی تاں اجّ تک تاب نہِیں سی آئِیا۔ اجِہی نَۄکری نالۄں تاں اِتھے ہی بھلا سی۔

اُںجھ بُۄجھا سِںگھّ سی.آئی.ڈی.وِچّ پہِلاں جِنّا اَۄکھا نہِیں سی۔ اِس کمّ دا ہُݨ اُس نُۄں بھُسّ پَے گِیا سی۔

جدۄں دی گڑبڑ شُرُۄ ہۄئی ہَے٬ سی.آئی.ڈی.والِیاں دِییاں وی مَۄجاں ہۄ گئیِیاں ہن۔ پہِلاں تاں سارا دِن چۄراں واںگ شَیلراں٬ پھُۄڈ سپلائی جاں مارکپھَیڈّ والِیاں پِچھّے پھِرنا پَیںدا سی٬ کدۄں دۄ نمبّر دے چَۄلاں نال بھرِیا ٹرکّ گُدامۄں باہر نِکلدا ہَے؟ کدے پی.ڈبلِیُۄ.ڈی.والِیاں پِچھّے بںدّے لائُݨے پَیںدے٬ کدے جںگّلات والِیاں پِچھّے۔ ’مُلاذم بھائی٬ مُلاذم بھائی‘ دا واستا پا کے اُہ مساں ہی دسَۄںدھ دِںدّے سن۔

اِہناں دِناں وِچّ اُہناں پِچھّے پھِرن دی کِس نُۄں وِہل ہَے؟ اُس دا ہَۄلدار بڑا سِیاݨا ہَے۔ اُس دی ساری نَۄکری سی.آئی.ڈی.دی ہَے اتے اُہ وی اِس اِلاکے دی۔ اِتھۄں دے بچّے-بچّے نُۄں جاݨدا ہَے۔ سِپاہی وی پُراݨے ہن۔ اُپّر بھیجݨ لئیِں آپے اِتلاہ اِکٹھّی کر لَیںدے ہن۔ کُجھّ پْرَیس-رِپۄرٹراں کۄلۄں٬ کُجھّ نیتاواں کۄلۄں اتے کُجھّ اِدھرۄں-اُدھرۄں۔ باکی گھڑِییاں-گھڑائیِیاں ہُںدِّییاں ہن۔ جِویں اتّواد بارے ہر پںدّراں دِناں بائد اِہۄ رِپۄرٹ بھیجݨی ہُںدّی ہَے کِہ اِلاکے وِچّ کُجھّ نویں اتِوادی پْرویش کر گئے ہن۔ کِسے وی سمیں ماڑی گھٹنا واپر سکدی ہَے جاں اتِوادی اِلاکے وِچّ آپݨا وِستھار کر رہے ہن٬ نویں مُںڈّے بھرتی کر رہے ہن۔ اِلاکے وِچّ مارُۄ ہتھِیار جمہاں کِیتے جا رہے ہن۔

اِہ خبر اُہناں آپݨے افسراں تۄں سِکھّی ہَے۔ ہر پںدّراں اگست اتے چھبّی جنوری نُۄں دِلّی پُلِس اجِہی ہی خبر نشر کردی ہَے تے پںجّ-چار مُںڈِّیاں دِییاں فۄٹۄیاں چھاپ دِںدّی ہَے کِہ اِہ خترناک اتِوادی دِلّی وِچّ پْرویش کر گئے ہن۔ کۄئی وی واردات کر سکدے ہن۔ اُہناں دی سرکاری سماگماں وِچّ گڑبڑ کرن دا یۄجنا ہَے آدِ۔ جے دِلّی والے اِںجھ کر سکدے ہن تاں اُیہ کِئۄں نہِیں کر سکدے؟ لۄکل پُلِس آپے ٹکّراں ماردی رہِںدّی ہَے۔

شہِر وِچّ ہڑتال ہۄݨی ہۄوے تاں وی رِپۄرٹ تِیار ہَے۔ اُہۄ پہِلاں والے اکھّر٬ سںگھّ ولّۄں خُۄن-خرابے لئی ذۄراں-شۄراں نال تِیاری ہۄ رہی ہَے۔ مںدّر وِچّ مِیٹِںگّاں ہۄ رہِییاں ہن۔ کُجھّ ہتھِیار اتے بہُت سارِییاں ڈاںگاں اِکٹھِّییاں کِیتِییاں جا چُکِّییاں ہن۔ دُکاناں لُٹّݨ, اگّذنی تۄں لَے کے کتلاں تک کُجھّ وی ہۄ سکدا ہَے۔ بسّاں دا گھِرائۄ کِیتا جائیگا٬ سرکاری مُلاذماں نُۄں دفتر جاݨۄں رۄکِیا جائیگا آدِ۔ اِہ رِپۄرٹ وی اُہناں اُچّ ادھِکارِییاں ولّۄں ہر تِئُہار ’تے جاری کِیتی جاںدی رِپۄرٹ دے آدھار اُپّر ہی تِیار کِیتی ہَے۔

ہڑتال اکالِییاں ولّۄں ہۄوے تاں کُجھّ شبد بدلݨے پَیںدے ہن۔ مںدّر دی تھاں گُردُیارا٬ ڈاںگاں دی تھاں کِرپاناں٬ باکی اُہۄ کُجھّ۔

کۄئی سرکاری جلسا ہۄوے تاں لۄکاں وِچّ بھاری اُتشاہ دی رِپۄرٹ۔ کۄئی وِرۄدھی پارٹی دا جلسا ہۄوے تاں لۄکاں وِچّ اُداسِینتا دی رِپۄرٹ۔ ہُکمران پارٹی دے جلسے وِچّ اِکٹھّے ہۄئے لۄکاں دی گِݨتی دِںدِّیاں اِکّ جاں دۄ بِںدِّییاں ہۄر لا دِئۄ۔ وِرۄدھی پارٹی دے اِکٹھّ نالۄں اِکّ بِںدّی کھِسکا دِئۄ۔ بسّ ) تُسِیں اِکّ کامیاب سُۄہِیئے بݨ گئے۔

اجِہِییاں رِپۄرٹاں تاں ہُݨ اُس دے کھبّے ہتھّ دی کھیڈ سی۔

اُہناں دا ذِیادا دھِیان نویں پُںگّردے اتِوادِییاں ولّ رہِںدّا سی۔ کِسے مُںڈّے نیں کیسری پگّ بنّہی نہِیں کِہ اُہناں آپݨا جال وِچھائِیا نہِیں۔ اِس کمّ لئی بُۄجھا سِںگھّ دا تاں بہُتا دِماغ کمّ نہِیں کردا٬ پر اُس دا سٹاف بہُت ماہِر ہَے۔

اُہ دُۄجے-تِیجے دِن کۄئی ناں کۄئی شِکار پھُںڈّ لَیںدے ہن۔

پہِلے دِن سِپاہی مُںڈّے دے ماپِیاں نُۄں مِلدا ہَے۔ مُںڈّے دے بُری سںگّت وِچّ پَے جاݨ دی سُۄچنا دِںدّا ہَے۔ اُس مِیٹِںگّ دی کاروائی پڑھ کے سُݨائُںدا ہَے٬ جِہڑی وِچۄں مُںڈّا اُٹھّ کے آئِیا ہُںدّا ہَے۔ بڑے سلِیکے نال اُہ ماپِیاں نُۄں سمجھائُںدا ہَے کِہ اُہ اُہناں نُۄں آپݨا سمجھ کے سُۄچِت کرن آئِیا ہَے۔ ہالے مَۄکا سمبھّالِیا جا سکدا ہَے۔ اُپرۄں چِٹھّی آئی ہَے کِہ مُںڈّے دِییاں گتِیوِدھِییاں ’تے نِگاہ رکھّی جاوے۔ نالے اُس دے چال-چلن دی رِپۄرٹ بھیجی جاوے۔ اِکّ وار سی.آئی.ڈی.والِیاں نیں لِکھ دِتّا کِہ مُںڈّا اتِوادِییاں نال مِلدا-جُلدا ہَے تاں سِیاپا کھڑا ہۄ جاݨا ہَے۔ سِپاہی کئی-کئی اُداہرݨاں دِںدّا۔ کِسے دے پُلِس مُکابلے وِچّ مارے جاݨ دی٬ کِسے دے بِناں مُکدّما جیلہ ’چ سڑدے رہِݨ دی۔ اِکّ وار ہِسٹری-شِیٹ کھُلّہ جاݨ ’تے لگّ جاݨ والی کۄڑھ دی بِیماری دی۔ پھیر کتل چاہے دِلّی ہۄئِیا ہۄوے جاں بمبّئی٬ اگلِیاں جھٹّ تھاݨے بُلا لِیا کرنَے۔ کئی-کئی دِن تھاݨے بِٹھائی رکھِّیا کرنَے۔ ہر وار پَیسے دے کے کھہِڑا چھُٹِّیا کرنَے۔

اُہ سمجھا-بُجھا کے ماپِیاں دا دِل ہِلا کے آئِیا ہی ہُںدّا ہَے کِہ بُۄجھا سِںگھّ ادھّی رات نُۄں اُہناں دے گھر ریڈ کر دِںدّا ہَے۔ مُںڈّے تۄں سبھ کُجھّ منوا کے٬ ماپِیاں دِییاں مِنّتاں نُۄں مُکھّ رکھّدِیاں اُس نُۄں اگلے دِن تک لئی چھڈّ آئُںدا۔

باکی کمّ سیوا سِںگھّ ہَۄلدار کردا۔ اُس نُۄں پتا ہُںدّا سی٬ کِسے دے کِڈّی کُ سِںگّی لائُݨی ہَے۔

اتِوادِییاں وِچّ ناں آئُݨ اتے پھیر کٹّ دیݨ دا اُہناں دا پُۄرا سِیذن لگّا ہۄئِیا سی۔ پھیر وی اُہ وجّدے تاں سی.آئی.ڈی.والے ہی سن۔ اُہ سہُۄلتاں تاں نہِیں سن٬ جِہڑِییاں تھاݨے والِیاں نُۄں ہُںدِّییاں ہن۔ اِتھے تاں سِنیما دیکھݨ وی جاݨا ہۄوے تاں پہِلاں مَینیجر نُۄں دسّݨا پَیںدا ہَے کِہ اُہ کَۄݨ ہَے؟ بسّ ’چ سفر کرنا ہۄوے تاں اڈَیںٹی کارڈ دِکھائُݨا پَیںدا ہَے۔ تھاݨے لگّا ہۄوے تاں اگلے وردی دیکھ کے ہی ڈر جاںدے ہن۔

تھاݨیدار نُۄں کۄئی وڈّا افسر وی نہِیں پُچھّدا۔ کۄئی ذمانا سی جے تھاݨیدار دے ہلکے وِچّ اِکّ کتل وی ہۄ جاںدا تاں اگلے دی بدلی ہۄ جاںدی۔ ہُݨ تاں بھاویں تھاݨے اگّے فائِرِںگّ کر جائے٬ کۄئی پُچھّ-پڑتال نہِیں ہُںدّی۔ سی.آئی.ڈی.نُۄں وکھت ذرُۄر پَے جاںدا ہَے۔ اُہناں پہِلاں سُۄہ کِئۄں ناں لائی؟ سی.آئی.ڈی.سُۄہ کِتھۄں لاوے؟ اِس مہِکمے بارے کۄئی نہِیں سۄچدا۔ دہِشتگرداں کۄل اِنپھِیلڈ مۄٹر-سائیِکل ہن۔ پُلِس کۄل سائیِکل وی نہِیں۔ مِیٹِںگّ لئی اُہناں نُۄں پںجّ سٹار ہۄٹل مِل سکدے ہن۔ سی.آئی.ڈی.والے ڈھابے ’تے چاہ دا کپّ نہِیں پی سکدے۔ سی.آئی.ڈی.والے پِچھّا کِویں کرن؟ کدے پَیر ہیٹھ بٹیرا آ وی جاوے تاں پَیسے پُلِس بݨا لَیںدی ہَے۔ دھمکِییاں سی.آئی.ڈی.والِیاں نُۄں۔

اِسے لئی بُۄجھا سِںگھّ نیں اسل کمّ چھڈّ کے چار پَیسے کمائُݨ ولّ دھِیان لائِیا ہۄئِیا ہَے۔ چار پَیسے کمائے ہن تاں ہی جتھیداراں نُۄں کاراں وِچّ ڈھۄݨ دے کابل ہۄئِیا ہَے۔ اجّ کلّہ جتھیداراں نُۄں وی کھمبھّ لگّ گئے ہن۔ بِناں کار تۄں پُلاںگھ نہِیں پُٹّدے۔

اُس لئی کئی جتھیدار مُکھّ مںتّری نُۄں آکھ چُکّے سن٬ پر اُس دے کنّ ’تے جُۄں نہِیں سی سرکی۔ اُہ ہر وار آم تبادلِیاں وِچّ تبادلا کرن دا وائدا کر کے ٹال دِںدّا۔ اِہ گلّ جتھیدار اُس نُۄں نہِیں سی سمجھا سکے کِہ پُلِس دے تبادلے باراں مہِینے تِیہ دِن ہُںدّے رہِںدّے ہن۔ جنرل تبادلے نہِیں ہُںدّے۔

مُکھّ مںتّری دا کھہِڑا چھڈّ کے بُۄجھا سِںگھّ ہڑتالاں پِچھّے پِیا ہۄئِیا سی۔ اِہ بیئرتھ نہِیں سن جاݨِییاں۔ باہرلے شہِراں وِچّ اِہناں دا اسر دِکھائی دیݨ لگّا سی۔ کئی شہِراں وِچّ اِتھۄں دے لۄکاں دِییاں مںگّاں دی ہمائِت وِچّ ہڑتال ہۄ چُکّی سی۔

کلّہ کِسے اخبار وِچّ پںجّاب بںدّ ہۄݨ دا اِشارا وی سی۔

مسلا جے پںجّاب پدھّر ’تے پہُںچّے تاں مُکھّ مںتّری دِییاں اکھّاں کھُلّہݨ۔ اُس دِییاں اکھّاں کھُلّہݨ تاں پُلِس دے تبادلے ہۄݨ۔ پُلِس دے تبادلے ہۄݨ تاں بُۄجھا سِںگھّ دا داء لگّے۔

ہال دی گھڑی اِہ ہوائی کِلہے ہی سن۔ نِراش بُۄجھا سِںگھّ نُۄں کُجھّ وی واپردا نذر نہِیں سی آ رِہا۔

 

 

21

آپݨے ہلکے وِچّ واپر رہِییاں گھٹناواں ’تے مُکھّ مںتّری برابر نذر رکھّ رِہا سی۔

ہر شام اُہ سی.آئی.ڈی.دِییاں رِپۄرٹاں اتے اخباراں وِچّ چھپدِییاں خبراں نُۄں گھۄکھدَے۔

اخباراں وِچّ بںٹّی کاںڈ بارے لِکھِیا تاں بہُت کُجھّ گِیا سی٬ پر اُہ سی کھیتری بھاشاواں دے اخباراں وِچّ۔ اِہناں اخباراں نُۄں مُکھّ مںتّری جی بہُتی اہِمِیئت نہِیں سن دِںدّے۔ پہِلا کارن تاں اِہ سی کِہ اِہناں دے ہِتّ کِسے ناں کِسے تبکے نال جُڑے ہۄئے سن۔ اِہ ہر گھٹنا نُۄں اُسے نذرِیئے نال دیکھدے سن۔ دُۄجا اِہ کِہ پاٹھکاں دا گھیرا سِیمت ہۄݨ کرکے ہر خبر نُۄں لُۄݨ مِرچ لائُݨا اِہناں دی مجبُۄری ہَے۔ اِہ اخبار تاں بات دا اجِہا بتںگّڑ بݨائُںدے ہن کِہ پڑھن والے دا سِر چکرا جاںدا ہَے۔ سُرخِییاں پڑھ کے لگّیگا٬ سارا پںجّاب جل رِہا ہَے۔ ہر ہِںدُّۄ ہر سِکھّ دا وَیری ہَے۔ گھرۄں باہر نِکلݨ نُۄں دِل نہِیں کردا۔ لگّیگا جے باہر نِکل گئے تاں گلِییاں بذاراں وِچّ گھیر لئے جائۄگے اتے گۄلِییاں نال بھُنّ دِتّے جائۄگے۔ ڈردے سفر نہِیں کرِیدا۔ کی پتَے کدۄں کۄئی بسّ رۄک لئے۔ اِکّ تبکے دِییاں سوارِییاں نُۄں ہیٹھاں اُتار کے گۄلی مار دِتّی جاوے۔

گھرۄں باہر نِکلۄ تاں ستھِتی اُلٹ نذر آئیگی۔ ناں ہِںدُّۄ دا سِکھّ وَیری ہَے٬ ناں سِکھّ دا ہِںدُّۄ۔ اُہۄ ساںجھ ہَے٬ اُہۄ اِکٹھّا کھاݨ-پِیݨ اتے اُہۄ ساںجھا سبھِیاچار۔

اِسے لئی مُکھّ مںتّری نیں اِہناں اخباراں دِییاں رِپۄرٹاں دے آدھار ’تے دخل دیݨا ٹھِیک نہِیں سی سمجھِیا۔ کِسے اِںگلِش دے اخبار نیں نۄٹِس لِیا ہُںدّا تاں اُہ وی سمجھدے کِہ ماملا گمبھِّیر ہَے۔

سی.آئی.ڈی.دِییاں رِپۄرٹاں دی وی اِہۄ ہالت سی۔ اِہ تاں ہُݨ ناں دا ہی مہِکما رہِ گِئَے۔ ہر مُلاذم نُۄں مہِسُۄس ہُںدّا رہِںدّا ہَے جِویں اُس نُۄں کھُۄںجے لائُݨ لئی ہی سی.آئی.ڈی.وِچّ لائِیا گِیا ہَے۔ سارا دِن اِکۄ تلب رہِںدّی ہَے۔ کِویں اِس مہِکمے تۄں جان چھُڈائی جاوے؟ کمّ اِہناں کی سواہ کرنا ہَے؟ سی.آئی.ڈی.والِیاں وِچّ مُکھّ مںتّری نُۄں ناں اسلِیئت کھۄج لَیݨ دی کابلِیئت نذر آئُںدی ہَے اتے ناں ہی سچّی رِپۄرٹ دیݨ دی ہِمّت۔ بِناں متلب جھُۄٹھِییاں رِپۄرٹاں دےئی جاݨگے۔

“بہُت ماڑی گھٹنا واپرن دی سمبھّاونا ہَے۔ رات نُۄں چلّدِییاں بسّاں بںدّ کرا دِئۄ۔ ہتھِیاراں ’تے پابںدّی لا دِئۄ۔ دُکاناں چھے وجے بںدّ کرا دِئۄ۔”

جے مُکھّ مںتّری اِہناں رِپۄرٹاں نُۄں گمبھِّیرتا نال لَیݨ لگّے تاں شام تک پاغل ہۄ جاوے۔ بہُتِییاں رِپۄرٹاں نُۄں تاں مُکھّ مںتّری پاڑ کے ردّی دی ٹۄکری وِچّ سُٹّ دِیا کردا سی۔

پر جدۄں اِلاکے دے ورکر ماڑِییاں خبراں سُݨائُݨ لگّے تاں مُکھّ مںتّری نُۄں کُجھّ سۄچݨ لئی مجبُۄر ہۄݨا پِیا۔

سرکل جتھیدار اجِیب گلّ دسّ رِہا سی۔ بابُۄ ہتھّ دھۄ کے ہی سردار دے پِچھّے پَے گِیا لگّدا سی۔ اُہ آکھدا پھِردا سی کِہ اِس کتل پِچھّے سردار دا سِدھّا ہتھّ ہَے۔ کارن کِسے تۄں لُکِیا نہِیں۔ اِس وار چۄݨاں وِچّ لالا جی نیں سردار دا ڈٹ کے وِرۄدھ کِیتا سی۔ سرکار دے ہامی اُسے دِن تۄں لالا جی نُۄں دھمکِییاں دِںدّے آ رہے سن۔ سردار نیں اِس وِرۄدھ دا بدلا لَیݨا سی٬ سۄ لَے لِیا۔ آپݨے دۄش دے ہکّ وِچّ اُہ دلِیل دِںدّا ہَے کِہ اِسے لئی مُکھّ مںتّری چُپّ دھاری بَیٹھا ہَے۔ نہِیں تاں مُکھّ مںتّری دے ہلکے وِچّ ہاہاکار مچّی ہۄوے تے اُہ اِلاکے دا دَۄرا تاں کی کرنا سی٬ اِکّ بِیان وی ناں داگے؟ ذرُۄر سردار نیں پُلِس نُۄں اکھّاں مِیچی رکھّݨ دا اِشارا کِیتا ہۄݨا ہَے۔ اِسے لئی پُلِس لۄکاں نُۄں دِل کھۄلہ کے لُٹّ رہی ہَے۔ شہِر وِچّ چھائے ماتم دا سردار نُۄں کۄئی افسۄس نہِیں۔ اُہ تاں سگۄں خُش ہۄ رِہا ہۄئیگا۔

بابُۄ تاں بابُۄ٬ اِس مسلے نُۄں بھارتی جنتا پارٹی وی اُچھالݨا چاہُںدّی سی۔ اںدّرے-اںدّری اُہ ’پںجّاب بںدّ‘ لئی یتن کر رہی سی۔ اجّ ’پںجّاب بںدّ‘ تاں کلّہ نُۄں ’بھارت بںدّ’۔ مسلا راشٹری پدھّر تک جا سکدا سی۔ وِرۄدھی پارٹِییاں ہمیشا اجِہے نُکتے دی تلاش وِچّ رہِںدِّییاں ہن٬ جِس ’تے اَیجِیٹیشن کِیتی جا سکے۔ ہِںدُّۄیاں دی ہمدرد اکھوائُںدی بھارتی جنتا پارٹی نُۄں اِس تۄں ودھِییا ہۄر کِہڑا مَۄکا مِلیگا؟

کتل نُۄں آپݨے ناں نال جُڑدا دیکھ کے مُکھّ مںتّری نُۄں گھبراہٹ ہۄݨ لگّی۔ اُہناں نُۄں اِلم سی کِہ اُہ پںجّاب دی وِگڑی ستھِتی نُۄں کیںدر سرکار دی اِچھّا انسار نہِیں سی سمبھّال سکے۔ اُہناں دے راج کال وِچّ ہالات ہۄر خراب ہۄئے ہن۔ اِسے لئی اُہناں ’تے کیںدر پہِلاں جِنّا مِہربان نہِیں سی۔ جدۄں کیںدر نیں کِسے مُکھّ مںتّری تۄں کھہِڑا چھُڈائُݨا ہۄوے تاں اُس نُۄں کِسے ناں کِسے سکَیںڈل وِچّ پھسا کے پہِلاں بدنام کِیتا جاںدا ہَے اتے پھیر اُس دا پتّا کٹّ دِتّا جاںدا ہَے۔ ہۄ سکدَے بابُۄ اِہ پْرچار کیںدر دے اِشارے ’تے کر رِہا ہۄوے؟ پائِل کتل کاںڈ مُکھّ مںتّری دے ساہمݨے سی۔ سِیاسی کتلاں وِچّ کئی وار وڈّے-وڈّے بںدِّیاں نُۄں وی ہوالات دیکھݨی پَے جاںدی ہَے۔ اُہ پیشے تۄں وکِیل سی۔ وکِیل دا من کمذۄر ہُںدّا ہَے۔ مُکھّ مںتّری نُۄں لگّݨ لگّا٬ جِویں کۄئی گُپت سںسّتھا جاݨ بُجھ کے اُہناں خِلاف تاݨا-باݨا بُݨ رہی سی۔ اُہ چُپّ رہِ کے خُد وی بیوکُۄفی کر رہے سن۔ اُس نُۄں تاں چاہِیدا سی٬ پہِلے دِنۄں ہی اِس کاںڈ وِرُدھّ آواذ بُلںدّ کرے۔

ڈُلّہے بیراں دا ہالے وی کُجھّ نہِیں سی وِگڑِیا۔

مُکھّ مںتّری نیں سارے مسلے نُۄں گمبھِّیرتا نال سۄچِیا۔ اُس دی چُپّ دا اسل کارن اِہ سی کِہ لالا جی دے گھر جاݨ دی گلّ تاں دُۄر رہی٬ اُس دا تاں شہِر ولّ وی مُۄںہ کرن نُۄں دِل نہِیں سی کردا۔ چۄݨ جِتّ کے مُکھّ مںتّری نیں اِہ ذرُۄر آکھِیا سی کِہ ہُݨ اُس دے وِرۄدھی وی اُس دے مِتّر ہی ہن٬ پر اِہ مہِذ اِکّ سِیاسی گلّ سی۔ اسلِیئت اِہ سی کِہ اُس دے دِل دے کِسے کۄنے وِچّ شہِرِییاں پْرتی نفرت بھری ہۄئی سی۔ لکھّ یتن کرن ’تے وی اُہ لۄڑۄں ودھّ ہی مِنّتاں کرائُںدے سن۔ اُس دا شہِرِییاں دا میںگݨاں گھۄل کے دُدھّ دیݨا پسںدّ نہِیں سی۔

ہر اِکّ اِکۄ مُدّا لَے کے اُہ سردار دا وِرۄدھ کرن لگّدے۔ سردار فسلی بٹیرا ہَے۔ چۄݨ جِتّ کے چںڈِّیگڑھ جا بَیٹھدا ہَے۔ وۄٹاں ویلے ہی نذر آئُںدا ہَے۔

جِتّ کے گِیا سردار لۄکاں نُۄں بھُلّ جاںدا ہَے۔ کۄٹھی ’تے پہِرا لا دِںدّا ہَے۔ سِرکڈھّ ورکر نُۄں وی مُلاکات کرن تۄں پہِلاں پُلِس ہتھّۄں ذلِیل ہۄݨا پَیںدا ہَے۔ تلاشی ہی نہِیں دیݨی پَیںدی٬ چۄراں واںگ وِیہ سوالاں دے اُتّر وی دیݨے ہُںدّے ہن۔ کۄٹھی وِچّ پْرویش کرن دی اِجاذت مِل جاوے تاں کِہڑا سردار مِلدا ہَے۔ کھڑے رہۄ دھُپّے۔ اِہ وی پتا نہِیں ہُںدّا٬ جدۄں تُہاڈی واری آوے تاں سردار کھاݨے لئی اُٹھّ جاوے۔ پھیر آرام کرن لگّ پئے۔ پِچھّۄں کِسے ذرُۄری مِیٹِںگّ ’تے تُر جائے۔ تُہانُۄں تِنّ دِن اُڈِیکݨا پئیگا جاں پںجّ دِن٬ کۄئی پتا نہِیں ہُںدّا۔

کدے سببّ نال مِل وی جاوے تاں وی کمّ نہِیں کرائُںدا۔ کلرکاں واںگ ٹالے لائُںدا رہِںدّا ہَے۔

“مَیں ڈائِرَیکٹر نال گلّ کرُۄں۔ مَیں سکتّر نُۄں پُچھُّۄں۔ جے کمّ ہۄݨ والا ہۄئِیا تاں ذرُۄر ہۄئۄُ۔”

دس چکّر لگوا کے جے کِسے افسر نُۄں فۄن کر دیوے تاں ذۄر لا کے نہِیں آکھدا۔ ملوِیں جِہی جِیبھ نال آکھیگا ۔

“دیکھ لَیݨا٬ ہۄ سکے تاں اڈجسٹ کر لَیݨا۔”

اِس ترہاں کِتے کمّ ہُںدّے ہن؟ اُس دا اِکّ اُدیش ہُںدّا ہَے۔ اگلا چںڈِّیگڑھ دے گیڑے مار-مار کے آپے ہمبھّ جائیگا اتے سردار دا کھہِڑا چھڈّ جائیگا۔

سردار نیں شہِرِییاں نُۄں بتھیرا سمجھائِیا۔ اگّے اُہ اِکلّا وذِیر ہُںدّا سی۔ بہُتے کمّاں لئی مُکھّ مںتّری دے ہتھّاں ولّ جھاکݨا پَیںدا سی۔ کسر تاں اُس نیں پھیر وی کۄئی نہِیں سی چھڈّی۔ جدۄں سِکھِّیا مںتّری سی تاں سَیںکڑے سکُۄل اپّ-گریڈ کرائے٬ وِیسِییاں نویں کھۄلہے۔ اُہ کمّ لۄک بھُلّ گئے۔ یاد کرا رہے ہن اُہ بدلِییاں٬ جِہڑِییاں اُہ مجبُۄری-وسّ نہِیں سی کرا سکِیا۔

اِس وار اُس نیں مُکھّ مںتّری بݨنا سی۔ کیںدر دا ہتھّ اُس دے سِر ’تے سی۔ شہِر نُۄں سورگ بݨا دیویگا۔ لۄکاں دی اِکۄ وڈّی مںگّ ہَے کِہ شہِر نُۄں ذِلہا بݨائِیا جائے۔ ذِلہا تاں کی٬ شہِر نُۄں راجدھانی والِییاں سہُۄلتاں دیویگا۔ لۄکاں نُۄں پرمِٹ٬ کۄٹے٬ نوِییاں فَیکٹرِییاں لئی لائِسَیںس اتے نَۄجواناں نُۄں نَۄکرِییاں دیویگا۔ اِلاکے نُۄں پچھّڑِیا کرار دے کے سبسِڈی نال نِہال کر دیویگا۔ بِناں وِیاج والے کرذِیاں دے گپھّے مِلݨگے۔ پہِلے کرذے مُیاف ہۄݨگے۔

پر کِسے ’تے کۄئی اسر نہِیں سی ہۄ رِہا۔

بابُۄ اتے لالا مِل کے ستھِتی نُۄں وِگاڑ رہے سن۔ چۄݨاں لڑن دا ہۄر تاں اُہناں کۄل کۄئی مُدّا نہِیں سی۔ ماہَۄل نُۄں فِرکُۄ رںگّ دیݨ ’تے تُلے ہۄئے سن۔ ستھِتی اِنی ماڑی ہۄ گئی سی کِہ سردار نُۄں کِسے ہۄر ہلکے وِچّ جاݨ دا مَۄکا نہِیں سی مِل رِہا۔ اُہناں نُۄں مہِسُۄس ہۄݨ لگّا سی٬ جِویں اُہناں دی ہار یکِینی سی۔ جے خُد ہی ہار گئے تاں کیںدر نُۄں کی مُۄںہ دِکھائُݨگے؟ آپݨی پارٹی دے وِرۄدھی دھڑے نُۄں مُکھّ مںتّری بݨائُݨۄں کَۄݨ رۄک سکیگا؟

کیںدر نیں تاں سردار ’تے اینی مِہر کِیتی سی کِہ کاںگرسِییاں نُۄں وی ٹِکٹ سردار دی مرذی نال دِتّے سن۔ بابُۄ نُۄں ٹِکٹ سردار دے آکھݨ ’تے دِتّا سی۔ سردار دا خِیال سی کِہ ہِںدُّۄ ہۄݨ کرکے اُس نُۄں پِںڈّاں وِچۄں تاں وۄٹ مِلݨی نہِیں۔ شہِر نُۄں سردار آپے کابُۄ کر لئیگا۔ شہِری سِیاݨے ہُںدّے ہن۔ سبھ نُۄں پتا ہَے٬ اِس وار اُس نیں مُکھّ مںتّری بݨنا ہَے۔ آپے سردار نال آ رلݨگے۔

اِس اِلاکے دے وۄٹراں دا سُبھاء اجِیب جِہا سی۔ ادھّی وۄٹ پیںڈُۄ سی اتے ادھّی شہِری۔ کِسے ہِںدُّۄ دے جِتّݨ دی سمبھّاونا اِس لئی گھٹّ سی کِہ اُس نُۄں پِںڈّاں وِچۄں وۄٹ نہِیں سی مِلدے۔ کاںگرس کِسے سِکھّ نُۄں ٹِکٹ دِںدّی تاں اُس نُۄں شہِر ’چۄں وۄٹاں ناں مِلدِییاں۔ سردار نیں آپݨے ہی ڈھںگّ نال سںتُّلن بݨائِیا ہۄئِیا سی۔ پِںڈّاں وِچۄں وۄٹ اِس لئی مِلدے سن کِہ اُہ اکالی اُمِیدوار ہُںدّا سی۔ شہِر ’چۄں اُہ اِس بہانے وۄٹاں بٹۄر لَیںدا کِہ اُہ شہِر دا جمّپل سی۔ جدۄں دا سِیاست وِچّ پَیر رکھِّیا سی٬ اُس نیں پِچھاںہ مُڑ کے نہِیں سی تکِّیا۔ ہر وار چۄݨ جِتّی سی۔ کِسے وِرۄدھی پارٹی دے نیتا دے اِتھے پَیر جمّ ہی نہِیں سکے۔ نِراش ہۄئِیا نیتا ہلکا بدل لَیںدا۔ سردار نُۄں ہۄر سَۄکھا ہۄ جاںدا۔

اِس نِیتی نُۄں مُکھّ رکھّ کے سردار نیں بابُۄ نُۄں ٹِکٹ دِوائِیا سی۔

شہِر دی کاںگرس پہِلاں ہی دۄ دھڑِیاں وِچّ وںڈّی ہۄئی سی۔ کاںگرس ’چ بابُۄ دے وِرۄدھِییاں دی گِݨتی اُس دے سمرتھکاں نالۄں ذِیادا سی۔ ادھّے تاں باہرلے ہلکِیاں نُۄں تُر جاݨگے۔ اِتھے رہِݨگے تاں شرمۄ-شرمی بابُۄ نال تُرنا پئیگا۔ بابُۄ نال تُرنگے تاں کُجھّ وۄٹاں اُہناں نُۄں پَے ہی جاݨِییاں سن۔ باہر جا کے آپݨے کِسے مُۄںہ- مُلاہذے والے دا ہتھّ وٹائُݨگے۔ بابُۄ نُۄں ہرائُݨ ’چ سہائی ہۄݨگے۔

کئی پُراݨے نیتاواں نیں بابُۄ دا کھُلّہ کے وِرۄدھ کرنا سی٬ جدۄں اُہناں نُۄں ٹِکٹ مِلِیا سی تاں بابُۄ نیں اِہ آکھ کے اُہناں دا وِرۄدھ کِیتا سی کِہ ہائی کماںڈ نیں بابُۄ دا ہکّ مار کے اُہناں نُۄں ٹِکٹ دے دِتّی۔ جدۄں بابُۄ اُہناں نُۄں ہرائُݨ لئی اڈّی-چۄٹی دا ذۄر لائُںدا رِہا سی تاں اُہناں کِہڑی بھلی گُذارنی سی۔

چُست باݨِیئے نیں بۄتل ’چۄں نواں ہی جِنّ کڈھّ مارِیا۔ لالے نیں اُس دا ساتھ دِتّا۔ اُہ مدارِییاں والا کھیڈ کھیڈݨ لگّے۔

اُہ اِس گلّ دا تاں پْرچار کردے ہی سن کِہ بابُۄ سارا دِن لۄکاں دے اںگّ-سںگّ رہِںدّا ہَے٬ افسراں نال لڑ-لڑ لۄکاں دے کمّ کرائُںدا ہَے اتے امِیر-غرِیب دا وِتکرا کِیتے بِناں ہر اِکّ نال اُٹھّ تُردا ہَے۔ پںجّاہ رُپئے دے کمّ لئی پںجّ سَۄ خرچ کے چںڈِّیگڑھ جاݨ دی ذرُۄرت نہِیں پَیںدی۔ اُہ اِس گلّ ’تے ذِیادا ذۄر دے رہے سن کِہ بابُۄ اُہناں دے دھرم اتے جات برادری نال سمبّںدھّ رکھّدا ہَے۔

جات برادری دے ناں ’تے وۄٹاں لَیݨ دا ٹھیکا لالے ذِمّے سی۔ اُس نیں مُہلّے-مُہلّے کمیٹی بݨا دِتّی۔ کِتے اگروال سبھا٬ کِتے بْراہمݨ سبھا۔ اگروال سبھا دا پْردھان آپ بݨ گِیا۔ بْراہمݨ سبھا دی واگڈۄر یُوا سںگھّ نُۄں پھڑا دِتّی۔ مہامبِیر دل٬ گِیتا بھون سمّتی سبھ بابُۄ دے ہکّ وِچّ راگ الاپݨ لگّے۔ مُکھّ مںتّری نُۄں کِسے مُہلّے وِچۄں وی ساتھ نہِیں سی مِل رِہا۔ اُہ اِکلّا پَے گِیا۔

سردار لالے نُۄں آخری دِن تک چۄگا پائُںدا رِہا۔ اِمپرُۄومَیںٹ ٹرسّٹ دی چیئرمَینشِپ تۄں لَے کے پبلِک سروِس کمِشن دی مَیمبری تک کُجھّ وی اُس نُۄں بھرما ناں سکِیا۔ اِکۄ جواب سی٬ اِس وار اُہ مجبُۄر ہَے۔ بابُۄ نال اُس دا بچپن تۄں یرانا ہَے۔ رام لِیلہا وِچّ جے لالا دسرتھ بݨدا تاں بابُۄ راوݨ۔ لالا اکھّاں دا کَیمپ لائُںدا تاں بابُۄ کِسے مںتّری نُۄں اُدگھاٹن ’تے بُلا کے پَیسے بٹۄر کے دِںدّا۔ مہامبِیر دل لئی راشن بابُۄ اِکٹھّا کردا٬ لںگّر لالا چلائُںدا۔ بابُۄ نُۄں تاں لالے دی اتے اُس دِییاں جتھیبںدِّییاں دی پہِلی وار ذرُۄرت پئی سی۔ لالا پِٹھّ نہِیں سی دِکھا سکدا۔ نالے جے بابُۄ جِتّیگا تاں اُہناں دِییاں سںسّتھاواں نُۄں فائِدا ہی ہۄئیگا۔ بابُۄ دی سہائِتا نال ہۄر ترکّی کرنگِییاں۔ سردار تۄں تاں کِسے نُۄں کۄئی آس نہِیں سی۔

بسّ٬ اِہۄ گلّ سردار دے دِل وِچّ کںڈّے واںگ چُبھی ہۄئی سی۔ لالے دی اڑی نُۄں سردار بھُلا نہِیں سی سکِیا۔ بںٹّی کاںڈ بارے کۄئی کاروائی کرن لگِّیاں اُس دا من باغی ہۄ جاںدا سی۔

ٹھںڈھّے دِماغ نال سۄچِیا تاں مہِسُۄس ہۄئِیا کِہ آخر اُہ مُکھّ مںتّری ہَے۔ وڈّے بںدّے دا ہِردا وِشال ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ چھۄٹِییاں-چھۄٹِییاں گلّاں نُۄں من ’چ نہِیں لِیائُݨا چاہِیدا۔ نالے اُہ سبھ سِیاسی لۄک ہن۔ کدے اِکّ کَیمپ وِچّ٬ کدے دُۄسرے کَیمپ وِچّ۔ پھیر لالا ہمیشا تاں سردار دا وِرۄدھی نہِیں رِہا۔ پہِلاں ہر اِلکَیشن وِچّ مۄڈھے نال مۄڈھا جۄڑ کے اُہ سردار دا ساتھ دِیا کردا سی۔ اِس وار بابُۄ دا ساتھ دے دِتّا تاں کی ہۄ گِیا؟ نالے بابُۄ تاں پھیر وی ہار گِیا سی۔

سگۄں اُہناں دا بْراہمݨواد سردار دے کمّ ہی آئِیا سی۔

بابُۄ کِسے ذمانے ’چ لُکے-چھُپے تَۄر ’تے گرم خِیالاں والے مُںڈِّیاں دی مدد کرِیا کردا سی۔ جدۄں اُہ اںڈّر-گرائۄُںڈ سن تاں بابُۄ اُہناں نُۄں پُلِس تۄں بچائُںدا رِہا سی۔ اِسے اہِسان بدلے اُہ بابُۄ دی اںدّرخاتے مدد کر رہے سن۔ اُہ بہُت سارِییاں پںچّائِتاں ’تے کابذ سن۔ بہُتے لۄک اُنہاں پِچھّے لگّدے سن۔ جے لالا جی جاتِیواد دا پْرچار ناں کردے تاں اُہناں مُںڈِّیاں نیں پِںڈّاں وِچۄں بہُت سارِییاں وۄٹاں بابُۄ نُۄں پوا کے سردار دا نُکسان کرنا سی۔

سردار نیں آپݨے سمرتھکاں راہِیں مُںڈِّیاں دے پْرگتِیواد ’تے کٹاخش کرائے٬ پۄسٹر لگوائے۔ پُچھِّیا٬ کی دھرم دے ناں ’تے وۄٹاں مںگّݨا ہی پْرگتِیواد ہَے؟ مُںڈِّیاں نُۄں بَیٹھ کے سۄچݨا پِیا۔ بابُۄ دی ہمائِت کر کے اُہناں دِییاں نِیتِییاں نُۄں تاں گْرہِݨ لگّݨا ہی سی٬ اُہناں دی نِجّی ساخ وی وِگڑنی سی۔ اُہ پِچھاںہ ہٹے تاں سردار نُۄں پِںڈّاں وِچۄں گھٹّ رہِییاں وۄٹاں دا خترا ٹلِیا۔ پْرگِیتوادِییاں دے چُپّ کرن نال اُہ وۄٹاں پںتھّ تۄں سِوا کِدھرے نہِیں سی جا سکدِییاں۔

کُجھّ بدماش پارٹِییاں وی بابُۄ نیں آپݨے ہکّ وِچّ کر رکھِّییاں سن۔ بابُۄ شہِر وِچّ رہِںدّا سی اتے افسراں نال لَے-دے کر لَیںدا سی۔ تھاݨے کچہِرِییاں وِچّ وی اُس دی چڑھت سی۔ ویلے-کُویلے اُہ اُہناں پارٹِییاں دی مدد کردا سی۔ ہیٹھ اُتاںہ کر کے کیس رفا-دفا کرا دِںدّا۔

اُہ وی بابُۄ دی مدد کر رہے سن۔ اُہناں نُۄں بابُۄ نالۄں تۄڑن لئی سردار نُۄں وی جاتِیواد دا سہارا لَیݨا پِیا۔ بدماشاں ’تے سردار نیں پُلِس دا پْربھاو تاں پائِیا ہی٬ پںتھّ دا واستا وی پائِیا۔ جے شہِر والے بْراہمݨ سبھا اتے اگروال سبھا بݨا سکدے ہن تاں اُہناں نُۄں اُس دا مُۄںہ-تۄڑواں جواب دیݨا چاہِیدا ہَے۔ اِہ جواب پںتھّ دے ہتھّ مذبُۄت کر کے ہی دِتّا جا سکدا ہَے۔

اِس لئی سردار نُۄں لالا جی نال ناراذ ہۄݨ دی تھاں سگۄں خُش ہۄݨا چاہِیدا سی۔ اُہناں دی کچّی سِیاسی چال نال ہی سردار نُۄں جِتّ ہاسل ہۄئی سی۔

سردار دے شہِر جاݨ تۄں ٹال-مٹۄل کرن دا اِکّ ہۄر وی کارن سی۔ اِکّ بچّے دا اپہرݨ جاں کتل اجّ دے ہالتاں وِچّ اِکّ مامُۄلی گھٹنا سی۔ اجّ-کلّہ تاں بھری بسّ دی ہر اِکّ سواری نُۄں ہیٹھاں اُتار لِیا جاںدا ہَے اتے مَۄت دے گھاٹ اُتار دِتّا جاںدا ہَے۔ سارے دا سارا ٹبّر بھُنّ دِتّا جاںدا ہَے۔ ٹبّر وِچّ اَۄرتاں وی ہُںدِّییاں ہن اتے بچّے وی۔ اِہ اجِہا مسلا نہِیں سی٬ جِس ’چ مُکھّ مںتّری نِجّی دِلچسپی لَیںدا۔ سُۄبے ’چ وا-ورۄلا اُٹھّ کھڑھنا سی۔ مُکھّ مںتّری نُۄں اِکّ خاس بچّے نال اِنا مۄہ کِئۄں ہَے؟ سارے سُۄبے دا فِکر کِئۄں نہِیں؟ اُس کۄل کی جواب سی؟

ہُݨ جتھیداراں دِییاں گلّاں تۄں سردار نُۄں لگّݨ لگّا سی جِویں سارا شہِر ہی نہِیں٬ سگۄں جتھیدار وی اُس تۄں پُچھّ رہے سن کِہ آخِر اُہ آپݨے شہِر دی بھلائی لئی کی کر رِہا ہَے؟

سردار کۄل سفائی ’چ آکھݨ لئی کُجھّ وی نہِیں سی۔

مُکھّ مںتّری نُۄں مہِسُۄس ہۄئِیا کِہ مَۄکا سمبھّالِیا جاݨا بہُت ذرُۄری سی٬ نہِیں تاں اُس دا سِںگھّاسݨ ڈۄل جاݨا سی۔

اُہ مُکھّ مںتّری ہَے۔ لۄکاں نُۄں بھرمائُݨ لئی کُجھّ وی کر سکدا ہَے۔ کُجھّ بِیان داغ کے٬ کُجھّ وڈّے-وڈّے وائدے کر کے اتے کُجھّ کمّ نیپرے چاڑھ کے بھۄلے-بھالے لۄکاں دے رۄہ نُۄں ٹھلّہِیا جا سکدا ہَے۔

ہۄر سماں گوائُݨا ہُݨ سِیاݨپ نہِیں سی۔

اُس نیں سبھ تۄں پہِلاں پْرَیس سکتّر نُۄں بُلائِیا۔ اُس نُۄں اجِہے نرم-نرم بھاشݨ اتے بِیان تِیار کرن دا ہُکم ہۄئِیا٬ جِہڑے پتھّر-دِل لۄکاں نُۄں وی ہںجھُّۄ وہا دیݨ لئی مجبُۄر کر دیݨ۔

کلّہ اُہ شہِر دا دَۄرا وی کرنگے۔ اِس دَۄرے دی خبر تُرںتّ پْرَیس نُۄں جاری کِیتی جاوے۔ ریڈِیئۄ اتے ٹی.وی.دے ہر بُلِٹِن وِچّ اِس دَۄرے دی سُۄچنا دِتّی جاوے۔ اُہناں دِییاں ٹِیماں وی ساری کاروائی دی کورِںگّ لئی مَۄکے ’تے ہاذر رہِݨ

مُکھّ سکتّر نُۄں پِچھلِییاں سارِییاں خبراں دا نچۄڑ اتے لۄکاں دِییاں مںگّاں دی سُۄچی تِیار کرن دا ہُکم ہۄئِیا۔ اُہ مںگّاں وکھّ کر لئیِیاں جاݨ, جِنہاں نُۄں پھَۄری تَۄر ’تے کبُۄل کِیتا جا سکدا ہۄوے۔

اُہ آپ سِیاسی سلاہکاراں اتے جتھیداراں دی سہائِتا نال دَۄرے دی رُۄپ-ریکھا اُلِیکݨ لگّے۔

سرکل جتھیدار دا متّ سی کِہ اِس وِچّ کۄئی شکّ نہِیں کِہ شہِر وِچّ اکالی پارٹی دا وجُۄد ناں برابر ہَے۔ پارٹی نُۄں جۄ وۄٹاں مِلدِییاں ہن٬ اُہ سردار دے نِجّی رسُۄخ کارن مِلدِییاں ہن۔ سردار دی چُپّ اتے پُلِس دی ودھِیکی کارن سردار دے پکّے سمرتھک وی ناراذ سن۔ اُہناں نُۄں بِناں متلب لۄکاں دے مِہݨے-تائنے سُݨنے پَے رہے سن۔ سارے شہِر وِچّ سۄگ سی٬ سہِم سی اتے نِراشا وی۔ بںٹّی دے کتل نالۄں وی لۄک سردار دی چُپّ ’تے دُکھی سن۔ اِس دا اِکۄ اِکّ ہلّ پُلِس دا وڈّے پدھّر ’تے تبادلا سی۔ پُلِس نیں لۄکاں نال بہُت ذِیادتی کِیتی سی۔

شہِر دی ساری پُلِس دے تبادلے ’تے سردار نُۄں تاں کۄئی گِلا نہِیں سی٬ پر ڈی.جی.پی.بڑا اڑِیئل سی۔ اُہ سارا دِن اجِہے ڈھںگّ ترِیکے سۄچدا رہِںدّا ہَے٬ جِس نال پُلِس دے گِرے منۄبل نُۄں پھِر تۄں اُچّا چُکِّیا جا سکے۔ وڈّے پدھّر ’تے کِیتے جاݨ والے تبادلِیاں دا اُس نیں وِرۄدھ کرنا سی۔ اُس نیں آکھݨا سی٬ اِس نال پُلِس ’چ پھَیلی بیچَینی ہۄر ودھݨی سی۔ لۄک تاں پہِلاں ہی دۄش لا رہے ہن کِہ ڈردی پُلِس دِن چھِپدے ہی تھاݨِیاں نُۄں جِںدّے مار لَیںدی ہَے۔ باہر کُجھّ وی ہُںدّا رہے٬ کۄئی درواذا نہِیں کھۄلہدا۔ سرہدّی ذِلہِیاں وِچّ رات نُۄں راج ہی دہِشتگرداں دا ہُںدّا ہَے۔ اِس گلّ ’تے کیںدر ڈی.جی.پی.دی ہمائِت کردا ہَے٬ پر جے مُکھّ مںتّری نُۄں آپݨی ہی کُرسی دا خترا ہۄوے تاں اُس نیں پُلِس دے منۄبل تۄں کی لَیݨا ہَے؟ نالے اگّے کِہڑا پُلِس ملّ ڈھاہُںدّی سی بئی پھیر ڈھائُݨۄں ہٹ جُۄ۔ اُہ تبادلے کریگا۔

اُہ جتھیداراں نُۄں وی خُش رکھّݨا چاہُںدّے سن۔ جے اُہ آپݨے کِسے رِشتیدار نُۄں شہِر وِچّ لگوائُݨا چاہُںدّا ہَے تاں اُس دا ناں نۄٹ کرا دیوے۔ مُکھّ مںتّری اُس نُۄں من-مرذی دی تھاں ’تے لگوا دیویگا۔

جتھیدار نیں ذِہن ’تے پُۄرا ذۄر دے کے سۄچِیا۔ اُس دا اِکّ وی رِشتیدار ڈِپٹی جاں تھاݨیدار نہِیں سی۔ کُجھّ کُ واکف ذرُۄر سن۔ چںگّے تھاݨے دے تبادلے لئی کئی جݨے کئی-کئی وار گۄڈے ہتھّ لا کے گئے سن۔ اُہناں دے ناں نۄٹ کرائُݨ نُۄں جتھیدار دا دِل ناں کِیتا۔ اُس دا تجربا دسّدا سی کِہ سارے پُلسِیئے اِکۄ تھَیلی دے چٹّے-وٹّے ہُںدّے ہن۔ پہِلاں ہۄر ہُںدّے ہن٬ کُرسی مِلدِیاں ہی پہِلاں آپݨِیاں دے چِتّڑ کُٹّدے ہن۔ جِہڑا مرذی آ جاوے٬ سبھ ٹھِیک ہَے۔ ڈردے آپے سلُۄٹ مارنگے۔ کِسے نُۄں سِفارش کر کے لگوا لِیا تاں اُس نیں سِر چڑھے رہِݨا ہَے۔ چںگّے-مںدّے کمّ وِچّ اُس دی ہمائِت کرنی پِیا کریگی۔

جتھیدار نیں اِکلّے بُۄجھا سِںگھّ دا ناں نۄٹ کرائِیا۔ اُس نُۄں ذرُۄر تھاݨے وِچّ لا دِتّا جاوے۔ جتھیدار اُس نال وائدا کر چُکّا سی۔

مُکھّ مںتّری بُۄجھا سِںگھّ ’تے خُش نہِیں سی۔ اُہ جِہڑا گںدّ پا رِہا سی٬ اُس دی ساری رِپۄرٹ مُکھّ مںتّری نُۄں پُجّ رہی سی٬ پر اُہناں من دی گلّ من وِچّ ہی رکھّی۔ سۄچِیا رۄپڑ ولّ دھکّ دِیاںگے۔ نالے جتھیدار خُش٬ نالے ہۄئے تبادلے ’تے لۄک خُش٬ نالے بُۄجھے نُۄں مُکھّ مںتّری وِرُدھّ پْرچار کرن اتے رِپۄرٹاں بھیجݨ دا سُیاد پتا لگّ جائیگا۔

سِیاسی سلاہکار سمسِّیا نُۄں گمبھِّیرتا نال لَیݨا چاہُںدّے ہن۔ اُہناں نُۄں رِپۄرٹاں مِل رہِییاں سن کِہ دُۄجا دھڑا پْردھان مںتّری دے نیڑے ہُںدّا جا رِہا سی۔ کیںدر دا کۄئی وساہ نہِیں٬ اُس نُۄں ہِکّ نال لا لئے۔

شہِر وِچّ بہُت وڈّی کانفرںسّ ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ کِسے کیںدری مںتّری نُۄں وی بُلائِیا جاوے۔ نالے تاکت دا دِکھاوا کِیتا جاوے٬ نالے مِٹھّے-مِٹھّے بھاشݨاں نال سردار دے خِلاف ہُںدّے پْرچار نُۄں نکارِیا جاوے۔ بںٹّی دی یاد وِچّ بݨائی جاݨ والی کِسے وڈّی یادگار دا اَیلان کر کے لۄکاں دے بدلے مذاذ نُۄں آپݨے ہکّ وِچّ کِیتا جاوے۔

مُکھّ مںتّری کانفرںسّ دے ہکّ وِچّ نہِیں سی۔ اِس گھٹنا نُۄں سِیاسی رںگّ دے کے آپݨے پَیر ’تے آپے کُہاڑا مارن والی گلّ ہۄئیگی۔ اِس کتل نُۄں نِجّی مسلے تک ہی سِیمت رکھِّیا جاݨا چاہِیدا سی۔ اُہ لالا جی دے گھر جاݨگے۔ دۄ گھڑی اُہناں وِچّ بَیٹھݨگے۔ لۄکاں دِییاں مںگّاں منّݨگے۔

لۄکاں دا غُسّا ٹھںڈھّا کرن لئی ذرُۄری ہَے٬ لۄکاں وِچّ بَیٹھِیا جاوے۔ اُچِّییاں- اُچِّییاں سٹیجاں تۄں بھاشݨ دیݨ نال کُجھّ نہِیں سی سںوّرنا۔

مُکھّ سکتّر دی رِپۄرٹ تِیار سی۔ دۄ کُ مںگّاں چھڈّ کے باکی مَۄکے ’تے پُۄرِییاں کِیتِییاں جا سکدِییاں سن

اِس وار مُکھّ مںتّری اِکلّے اَیلان کرن دے مُۄڈ وِچّ نہِیں سی۔ اُہ جِہڑا وی اَیلان کرنگے٬ اُس ’تے تُرںتّ ہی امل ہۄئیگا۔ اِس لئی مُکھّ سکتّر نُۄں ہدائِت ہۄئی کِہ اُہ ڈِپٹی کمِشنر اتے ہۄر ذِلہا ادھِکارِییاں نُۄں مَۄکے ’تے ہاذر رہِݨ دا ہُکم جاری کرے۔

شہِر جاݨ دا پْرۄگرام بݨا کے مُکھّ مںتّری دے من تۄں بۄجھ لہِ گِیا سی۔ بیفِکر ہۄئے اُہ سُۄبے دے ہۄر کمّاں ولّ دھِیان دیݨ لگّے۔

 

 

22

مُکھّ مںتّری دے شہِر آئُݨ دی خبر نال چارے پاسے خُشی دی لہِر دَۄڑ گئی۔

سرکاری مہِکمِیاں نُۄں سبھ تۄں ودھّ بھاجڑاں پئیِیاں۔ تِیاری لئی اُہناں نُۄں بہُت تھۄڑھا سماں مِلِیا سی۔

سبھ تۄں ذِیادا وکھت مِئۄُںسپَیلٹی والِیاں نُۄں پِیا سی۔ کارج سادھک افسر نُۄں جماںداراں دِییاں چھُٹِّییاں کَیںسل کر کے اُہناں نُۄں تُرںتّ ڈِئۄُٹی ’تے ہاذر ہۄݨ دا ہُکم جاری کرنا پِیا۔ باکی کمّاں دی ذِمّیواری تاں دُۄجے مُلاذماں دے مۄڈھِیاں ’تے وی پائی جا سکدی سی٬ پر سڑکاں٬ نالِییاں اتے گلِییاں دی سفائی تاں اُہناں بِناں کۄئی نہِیں سی کر سکدا۔

ٹُٹِّییاں سڑکاں دی مُرمّت ہۄݨ لگّی۔ گلِییاں٬ مُہلِّیاں دے ٹۄئے بھرے گئے۔ بھاویں مُکھّ مںتّری نیں رات نُۄں شہِر وِچّ نہِیں سی ٹھہِرنا٬ پھیر وی سٹرِیٹ لائیِٹاں دے پھِئۄُذ بلّب اتے ٹِئۄُباں بدل دِتِّییاں گئیِیاں۔

خُفِییا وِبھاگ نیں گھر-گھر دا جائِذا لِیا۔ کِتھے مۄرچابںدّی کرنی ہَے٬ کِتھے گھٹّ اتے کِتھے ودھّ سُۄہِیئے تائِنات کرنے ہن٬ اِس دا فَیسلا لِیا گِیا۔ گشتی پارٹِییاں دی گِݨتی تاں تُرںتّ ہی ودھا دِتّی گئی۔

باہرۄں آئے بںدّے نُۄں اِئۄں جھئُلا پَیںدا سی جِویں کِسے دھناڈھ دی کُڑی دی برات آئُݨی ہۄوے۔ وِیاہ ورگا ماہَۄل بݨِیا ہۄئِیا سی۔ سارے شہِر وِچّ پاݨی چھِڑکِیا گِیا۔ اُہناں سارِییاں سڑکاں ’تے کلی وِچھا دِتّی گئی٬ جِتھۄں لںگھّ کے سردار نیں لالا جی دے گھر جاݨا سی۔

سارے افسراں دا دھِیان لالا جی دے مُہلّے ولّ سی۔ اُتھے کۄئی کسر باکی نہِیں سی رہِݨی چاہِیدی۔ نالِییاں ’تے ڈی.ڈی.ٹی.چھِڑکی گئی۔ کُجھّ کُ تھاواں ’تے اگربتِّییاں لائیِیاں گئیِیاں۔ سۄگ دا سماں ناں ہُںدّا تاں سواگتی گیٹ وی لائے جاںدے۔

جِئۄں-جِئۄں سُۄرج اُچّا ہُںدّا گِیا٬ تِئۄں-تِئۄں لالا جی دے گھر چہِل-پہِل ودھدی گئی۔ اجّ اُہناں دے دُکھّ وںڈّائُݨ والِیاں وِچّ افسراں اتے سِیاسی نیتاواں دی گِݨتی ذِیادا سی۔ کدے اَیس.ڈی.اَیم.چکّر کٹّدا-کٹّدا اِدھر آ جاںدا٬ کدے ڈی.اَیس.پی.۔ ہر کۄئی بَیٹھک وِچّ بَیٹھے لالا جی دے گۄڈِیں ہتھّ لائُںدا اتے بڑی نِمرتا نال سیوا پُچھّدا۔ اسل اِشارا اِس گلّ ولّ ہُںدّا سی کِہ لالا جی میہر رکھّݨ۔ اُہناں دِییاں بھُلّاں بخشݨ۔ افسراں دی نالائِکی دے چِٹھّے مُکھّ مںتّری اگّے ناں کھۄلہݨ۔ ہۄر تاں سبھ ٹھِیک سی٬ پر کاںتا مُکھّ مںتّری دے سواگت لئی تِیار نہِیں سی ہۄ رہی۔ اُہ مںجّے نال چِپکی پئی سی۔ سُبہا چار-چار وجے اُٹھّ کے سارے کمّاں نُۄں مِںٹّاں-سکِںٹّاں وِچّ سمیٹݨ والی کاںتا دی ساری چُستی-پھُرتی جِویں بںٹّی آپݨے نال ہی لَے گِیا سی۔

کمرے ’چ پئی کاںتا بہُت اُداس سی۔ سںگھّ دا مُکھّ مںتّری دے سواگت لئی لٹا-پِیںگھ ہۄݨا اُس نُۄں بںٹّی دے کتل نالۄں وی بھَیڑا لگّ رِہا سی۔

سںگھّ والے مُکھّ مںتّری لئی چاہ دا اِںتذام کر رہے سن۔ اِس مکسد لئی ٹَیںٹ کۄٹھے ’تے لائِیا گِیا سی۔ کراکری مںگّوائی گئی سی۔ جدۄں سواگت دِییاں تِیارِییاں دا پْرۄگرام اُلِیکِیا جا رِہا سی تاں کاںتا نیں اُس سمیں ہی مُکھّ مںتّری نُۄں چاہ پِیائُݨ دی تجوِیذ دا وِرۄدھ کِیتا سی۔ اُہ مُںڈّے دی چھٹی ’تے نہِیں سی آ رِہا بئی اُس نُۄں برفی اتے پیڑِیاں نال چاہ پِلائی جائے۔ اجِہے سمیں چاہ پِیݨا بںٹّی دی رتّ پِیݨ برابر ہۄئیگا۔

کاںتا تاں اِہ وی چاہُںدّی سی کِہ مُکھّ مںتّری دے منہُۄس پَیر اِس گھر وِچّ پَیݨ ہی ناں۔ بںٹّی سُۄبے وِچّ پھَیلی ہپھڑا-دپھڑی اتے اراجکتا دا شِکار ہۄئِیا سی۔ اِس ساری بدئمنی لئی اُہ مُکھّ مںتّری نُۄں ذِمّیوار سمجھدی سی۔ جدۄں دا اُہ مُکھّ مںتّری بݨِیا سی اتے اکالِییاں وِچّ کُرسی-یُدھّ چھِڑِیا سی٬ اُدۄں دے لۄکاں دے گھرِیں مُڑ ستھّر وِچھݨ لگّے سن۔ کاںتا نُۄں تاں مُکھّ مںتّری ہی بںٹّی دا کاتل لگّدا سی۔ اُس دِییاں کمذۄر نِیتِییاں کارن پُلِس پُلِس نہِیں سی رہی۔ پُلِس دا منۄبل اِنا گِر گِیا سی کِہ اُہ کۄل کھڑے مُجرم نُۄں وی ہتھّ پائُݨ تۄں ڈردی سی۔

جۄ ہۄݨا سی سۄ ہۄ گِیا۔ ہُݨ مگرمچھّ والے ہںجھُّۄ وہائُݨ دا کی فائِدا؟ گھر تاں کاںتا دا اُجڑِیا ہَے۔ مُکھّ مںتّری آپݨا راجپاٹ ماݨدا رہے۔

رات کاںتا نیں آپݨے من دی اِہ ساری بھڑاس لالا جی اگّے کڈھّ لئی سی۔

لالا جی اُس نال سہِمت تاں سن٬ پر سن مجبُۄر۔ اُس دا من اُہناں کلمُۄںہیں کاتلاں نُۄں دیکھݨ لئی کاہلا پَے رِہا سی٬ جِنہاں اںدّرلی ساری مانوتا مر چُکّی سی٬ جِہڑے بںٹّی ورگے ماسُۄماں دا گلا گھُٹّݨ لگّے وی ’سی‘ نہِیں کردے۔ اُہ تاں ہی بینکاب ہۄ سکدے سن جے مُکھّ مںتّری پُلِس نُۄں سِر-دھڑ دی باذی لا کے کاتلاں نُۄں پھڑن دا ہُکم دیوے۔

لالا جی اتے اُس دے چیلِیاں دی اکل ’تے کاںتا نُۄں رۄݨا آئِیا سی۔ بںٹّی دے کاتلاں دی جھلک دیکھݨی ہَے تاں کِسے وی سِیاسی نیتا دے چِہرے ’چۄں دیکھ لَیݨ۔ پْردھان مںتّری٬ مںتّری سبھ کاتل ہن۔ کۄئی بںٹّی دا کاتل ہَے٬ کۄئی اُس ورگے لکھّاں ہۄراں دا۔ مُکھّ مںتّری تۄں کاتلاں دی شناخت دی آس رکھّݨا سںگھّ دی اکل دے نِکلے جناذے دا سبُۄت سی۔ کۄئی آپݨے پَیرۄکاراں نُۄں وی کٹہِرے وِچّ کھڑا کر سکدَے بھلا؟

کاںتا دِییاں دلِیلاں دا لالا جی کۄل کۄئی جواب نہِیں سی۔ اُس نیں اَۄرتاں واںگ اکھّاں بھر لئیِیاں۔ مُکھّ مںتّری نُۄں گھرے آئُݨ تۄں رۄکݨ دی لالا جی وِچّ ہِمّت نہِیں سی۔ آپݨی اِذّت دا واستا پا کے اُہ کاںتا نُۄں منائُݨ لگّے۔

سہُرے اگّے ہتھِیار سُٹّݨ تۄں سِوا کاںتا کر وی کی سکدی سی؟ ہُݨ کِہڑے مُۄںہ کاںتا مُکھّ مںتّری دے سواگت لئی ہار-شِںگّار کرے؟

کاںتا دی مرذی نُۄں کۄئی پہِلی وار تاں اݨڈِٹھّا نہِیں سی کِیتا گِیا۔ اِس گھر وِچّ اُس نُۄں پُچھّدا ہی کَۄݨ سی؟ کئی وار کاںتا نُۄں لگّدا سی٬ اُہ پَیدا ہی لتاڑے جاݨ لئی ہۄئی سی۔

بںدّے تاں بںدّے٬ اُس دے تاں کُدرت وی ہتھّ دھۄ کے پِچھّے پَے گئی لگّدی سی۔

ہالے دۄ سال پہِلاں ہی اُس دے متھّے تۄں سُہاگ دی بِںدّی پُۄںجھی گئی سی۔ ہسّدی- کھیڈدی کاںتا اچانک ہی وِدھوا ہۄ گئی سی۔ اُس دا بلدیو ٹرکّ ہیٹھ کُچلِیا گِیا سی۔

کاںتا نُۄں اجّ تک یکِین نہِیں آئِیا کِہ اُس دا بلدیو کدے وی مُڑ کے گھر نہِیں آئیگا۔ یکِین آوے وی کِویں؟ اُس نُۄں کِہڑا بلدیو دے آخری درشن کرائے گئے سن۔ درشن کِتھۄں کرائُںدے؟ ٹرکّ نیں دیکھݨ والا چھڈِّیا ہی کی سی؟ سارا سرِیر ہی پھِیتا-پھِیتا کر دِتّا سی۔

کاںتا نُۄں بںٹّی دے مرن ’تے وی یکِین نہِیں۔ کاںتا نُۄں پہِلاں آکھِیا گِیا سی کِہ بںٹّی نُۄں گھر لِیاںدا جائیگا۔ اُس دی گۄد وِچّ پائِیا جائیگا۔ پھیر اُس نُۄں دسِّیا گِیا٬ پۄسٹمارٹم نُۄں دیر ہۄ گئی سی۔ لاش دا گھر لِیائُݨا مُشکل سی۔ سُۄرج چھُپݨ والا سی۔ کاںتا نُۄں ڈَیڈّ ہائۄُس ولّ دھُۄہِیا گِیا۔ کاںتا نال دھۄکھا ہۄئِیا سی٬ سارا دھۄکھا۔

جِہڑے گِݨویں پل بںٹّی دے درشناں لئی مِلے٬ اُہناں وِچّ اُہ بںٹّی نُۄں چجّ نال دیکھ وی ناں سکی۔ جِہڑی لاش اُس نُۄں دِکھائی گئی سی٬ اُہ بںٹّی دی نہِیں سی لگّدی۔ اُہ بچّا تاں ماڑچُۄ جِہا سی٬ ہڈِّییاں دا ڈھاںچا۔ اُس دا بںٹّی تاں لُگ-لُگ کردا سی۔ اُس بچّے دا چِہرا کالا شاہ سی٬ بںٹّی گۄرا نِچھۄہ سی۔ لاش دا تاں کُجھّ وی بںٹّی نال نہِیں سی مِلدا۔

ہِمّت کر کے کاںتا نیں پیٹ نںگّا کِیتا۔ بںٹّی ہۄئِیا تاں پیٹ ’تے لسݨ دا نِشان ذرُۄر ہۄئیگا۔ پیٹ سِئۄُݨ نال بھرے وڈّے-وڈّے سڑۄپے دیکھ کے کاںتا دِییاں اکھّاں اگّے بھمبُّۄ-تارے نچّݨ لگّے۔ اُہ دھڑمّ دیݨے پِچھاںہ گِر گئی۔ لسݨ دیکھݨ دا سماں ہی ناں مِلِیا۔

جدۄں ہۄش آئی٬ بںٹّی مِٹّی نال مِٹّی ہۄ چُکّا سی۔

لالا جی دے من وِچّ وی اِہۄ شکّ سی۔ اُہ ساف-ساف تاں نہِیں سی آکھدے٬ پر شںکّا اکسر پْرگٹ کردے سن۔ اُہناں دے مُۄںہۄں کئی وار نِکلِیا سی کِہ مرن والا اُہناں دا پۄتا نہِیں سی۔

کاںتا نُۄں لگّدا سی٬ گُردُیارے دی تلاشی تۄں ڈردی پُلِس نیں کِسے ہۄر ماں دے ڈھِڈّ دے آںڈے نُۄں کاںتا دی جھۄلی پا دِتّا سی۔

کاںتا نُۄں سَۄ فِیسدی یکِین سی کِہ بںٹّی ذِںدّا سی۔ اُہ کاںتا نُۄں چھڈّ کے کِدھرے جا نہِیں سکدا۔

پھیر وی سارا ٹبّر اُس دا وَیری بݨ گِیا لگّدا سی۔ اُس دے ادھّۄ-راݨے کپّڑے غرِیب بچِّیاں وِچّ وںڈّ دِتّے گئے سن۔ اُس دے سارے کھِڈَۄݨے٬ نویں کپّڑے٬ کِتاباں اتے فۄٹۄیاں الماری وِچّ سامبھ دِتِّییاں گئیِیاں سن۔ بہانا ودھِییا سی٬ کاںتا سارا دِن پاغلاں واںگ کھِڈَۄݨِیاں نال گلّاں کردی رہِںدّی ہَے۔ اُہناں نُۄں ساہمݨے رکھّ کے بںٹّی نُۄں آواذاں ماردی ہَے۔

گھر وِچۄں بںٹّی دا نامۄ-نِشان ہی مِٹا دِتّا گِیا سی۔ اِس کارن کاںتا دا من ہۄر وی مسۄسِیا گِیا سی۔ اُہ سچّمُچّ ہی پاغل ہۄ کے گھرۄں نِکل گئی ہُںدّی٬ جے اُس دِییاں دۄویں دھِییاں اُس دا رستا رۄکی ناں کھڑِییاں ہُںدِّییاں۔

دھِییاں کدے کاںتا نُۄں دُدھّ دِییاں نالاں لگّدِییاں٬ کدے وِہُ دِییاں گںدّلاں۔

وِہُ دِییاں گںدّلاں اِس لئی کِہ اُہ سارا دِن بںٹّی نال کھہِبڑدِییاں رہِںدِّییاں سن۔ کدے اُس دے کھِڈَۄݨے کھۄہ لئے٬ کدے بِسکُٹ اتے کدے کاپی پَیںسل۔ ذِدّی سُبھاء کارن اُہ کاںتا تۄں وی دۄ-چار کھا لَیںدا۔ بںٹّی دا ہۄر تاں کۄئی ذۄر ناں چلّدا٬ اُہ کںدھّاں نال ٹکّراں مارن لگّدا۔ اِکّ وار رۄݨ لگّدا تاں گھںٹّا-گھںٹّا رۄںدا رہِںدّا۔ کاںتا دے ہاڑھے کڈھّݨ ’تے وی چُپّ ناں کردا۔ بںٹّی نُۄں دُکھی کرن والِییاں اِہ بھَیݨاں کاںتا نُۄں کِویں چںگِّییاں لگّݨ۔

جِس دِن دا بںٹّی گُمّ ہۄئِیا سی٬ اِہ وی بلُۄںگڑِیاں واںگ سہِم گئیِیاں سن۔ اُہناں دے اِس سائۄُپُݨے تۄں کاںتا چِڑن لگّدی۔

“ہُݨ نسال لئۄ ٹںگّاں بھُۄتنِیئۄں … پھِردِییاں رہۄ کلّ-مُکلِّییاں … سامبھ لئۄ سارے کھِڈَۄݨے … کاپِییاں پَیںسلاں … اُہ تاں گِیا وِچارا … “

اُہ دھاہاں مار-مار کاںتا نُۄں چِمبّڑ جاںدِییاں۔ کنّاں نُۄں پھڑ کے آکھدِییاں ۔

“ممّی اِکّ وار بںٹّی نُۄں گھر لَے آئۄ … مُڑ کے کدے نہِیں لڑدے٬ اسِیں اُس تۄں کۄئی چِیذ نہِیں مںگّدِییاں … مۄڑ لِیا ساڈے وِیر نُۄں … ۔”

چھۄٹی نیں تاں آپݨِییاں سارِییاں کھیڈاں کاںتا دے مںجّے ہیٹھ لِیا رکھِّییاں۔ جدۄں بںٹّی آوے٬ اُس نُۄں دے دیوۄ۔

بچِّییاں دِییاں گلّاں سُݨ-سُݨ کاںتا وی پرل-پرل ہںجھُّۄ وہائُݨ لگّدی۔ کِتھۄں مۄڑ لِیاوے اُہ بںٹّی نُۄں؟

لاڈلِییاں بچِّییاں کدے کاںتا نُۄں ڈَیݨاں لگّݨ لگّݨگِییاں٬ اِہ تاں اُس نیں کدے سۄچِیا وی نہِیں سی۔ کاںتا تاں بڑے فخر نال آکھِیا کردی سی کِہ دھِییاں اتے پُتّاں وِچّ کۄئی فرک نہِیں ہُںدّا۔

جدۄں شِیلُۄ پَیدا ہۄئی سی تاں سارے ٹبّر دے چِہرے مُرجھا گئے سن۔ اِکّ کاںتا ہی سی٬ جِس تۄں چاء سامبھِیا نہِیں سی جاںدا۔ اُہ کُڑی نُۄں مُںڈِّیاں نالۄں ودھّ لائِک بݨائُݨ دے سُپنے دیکھدی سی۔

“کُڑی لچھّمی دا رُۄپ ہُںدّی ہَے۔” ہار کے گھر دے کاںتا دی ہاں وِچّ ہاں مِلائُݨ لئی مجبُۄر ہۄئے سن۔

نِیرُۄ پیٹ وِچّ آئی تاں بلدیو ذِدّ پھڑ کے بَیٹھ گِیا۔ اُہناں نُۄں کیول دۄ بچّے چاہِیدے سن۔ اِکّ لڑکا اتے اِکّ لڑکی۔ اُہ پیٹ وِچلے بچّے دا سَیکس ٹَیسٹ کروائُݨا چاہُںدّا سی۔ کاںتا نیں ساف ناںہ کر دِتّی۔ جۄ وی ہۄئِیا٬ اُس نُۄں منذُۄر ہۄئیگا۔ گھر وِچّ لڑکے دا ہۄݨا کۄئی ذرُۄری نہِیں۔ جے ذرُۄری ہَے وی تاں کِسے نُۄں گۄد لِیا جا سکدا ہَے۔ وِیاہ پِچھّۄں کِسے جوائی نُۄں وی گھر رکھِّیا جا سکدا ہَے۔

نِیرُۄ ہۄئی تاں گھر وِچّ ماتم چھا گِیا۔ آںڈھ-گُیاںڈھ اِئۄں سۄگ کرن آئِیا٬ جِویں گھر وِچّ کۄئی جمِّیا نہِیں٬ مرِیا ہۄوے۔ کاںتا نیں کِسے نُۄں مُۄںہ نہِیں سی لائِیا٬ سبھ نُۄں پھِٹکارِیا سی۔ اُس نُۄں دھِییاں جمّݨ ’تے افسۄس نہِیں سی۔

بلدیو کئی مہِینے کاںتا نال رُسِّیا رِہا۔ اُس دا کہِݨا سی کِہ کاںتا دی اڑی کرکے اُس دے مۄڈھِیاں ’تے بۄجھ آ پِیا ہَے۔ لالا جی وی کدے پۄتِییاں نُۄں ہِکّ نال نہِیں سی لائُںدے۔

بںٹّی پیٹ وِچّ آئِیا تاں کاںتا اِس اݨچاہے گربھ تۄں چھُٹکارا پائُݨا چاہُںدّی سی۔ تِیجے بچّے دی کۄئی ذرُۄرت نہِیں سی۔ بلدیو نیں سَیکس ٹَیسٹ کرائُݨ دی ذِدّ کِیتی اتے دھمکی وی دِتّی۔ ہار کے کاںتا نُۄں ہتھِیار سُٹّݨے پئے۔ شُکر سی اُہ بںٹّی سی۔

بںٹّی دے پَیدا ہُںدِّیاں ہی بلدیو چھۄٹے پرِوار دِییاں گلّاں بھُلّ گِیا۔ مُںڈِّیاں دی جۄڑی دی اِچھّا رکھّݨ لگّا۔ کُڑِییاں نیں تاں آپݨے گھر تُر جاݨا ہَے۔ اِکلَۄتے پُتّر دا کی پتَے٬ کی بݨے؟ دۄ ہۄݨگے تاں اُہناں دا بھوِکھّ سُرکھِّئت رہیگا۔

بلدیو کۄل آپݨی دلِیل دے ہکّ وِچّ کئی اُداہرݨاں سن۔

سبھ تۄں پہِلاں اُہ کاںتا دے مامے دی گلّ چھیڑدا۔ اُہناں اِکۄ پُتّر جمّ کے بسّ کر دِتّی سی۔ مُںڈّا بیہدّ لائِک نِکلِیا۔ اٹھّوِیں تک وذِیفے لَیںدا رِہا٬ نَۄوِیں ’چ جا کے دِماغ دا کَیںسر ہۄ گِیا۔ تِنّ سال اِلاج چلّدا رِہا٬ گھر-بار سارا اُس دی بِیماری ’تے لگّ گِیا۔ پلّے پِیا تاں رۄݨ-دھۄݨ۔ ساہمݨے کھڑی مَۄت نُۄں دیکھ مامی نیں رۄ-رۄ آپݨِییاں اکھّاں گالہ لئیِیاں۔ دُکھّ ’چ بچّیدانی ’چ نُکس پَے گِیا۔ مُڑ بچّا پَیدا نہِیں ہۄئِیا۔ اُہناں دی ترسیۄگ ہالت دیکھی نہِیں جاںدی۔ دۄ بچّے ہُںدّے تاں اِہ دِن تاں ناں دیکھݨے پَیںدے۔

بلدیو دے بَیںک مَینیجر دا وی کُجھّ اجِہا ہی ہال سی۔ وِیاہ اُس نیں لیٹ کرائِیا۔ پھِر بچّا دیر نال جمِّیا۔ لاڈ لڈا-لڈا ماں نیں وِگاڑ دِتّا۔ کالج اپّڑدا-اپّڑدا اسبھِّئتا دِییاں سارِییاں ہدّاں ٹپّ گِیا۔ نشے٬ چۄرِییاں٬ سارے وَیل-اَیب سہیڑ لئے۔ کئی وار پُلِس نیں پھڑِیا۔ نمۄشی تۄں ڈردے مَینیجر نیں گھرۄں کڈھّ دِتّا۔ نشے ’چ دھُتّ کدے سٹیشن ’تے پِیا ہُںدَّے٬ کدے بسّ سٹَیںڈ ’تے۔ اِس اُمر وِچّ ہۄر بچّا وی پَیدا نہِیں ہۄ سکدا۔ در-در دِییاں ٹھۄکراں کھاںدے پھِردے ہن۔

کاںتا دا آپݨا ترک سی۔ دۄ کِہڑا مر نہِیں سکدے۔ پںجّ-پںجّ کِہڑا بدماش نہِیں نِکل سکدے۔ کاںتا اُہناں دِییاں اُداہرݨاں دِںدّی٬ جِہڑے پںجّ-پںجّ٬ ستّ-ستّ پُتّاں دے ماپے ہُںدِّیاں وی رۄٹی نُۄں ترسدے پھِردے سن۔ کئی وار سارے ہی پُتّر دھکّے مار کے گھرۄں کڈھّ دِںدّے ہن۔ اُہناں دے تاں پھِر وی دۄ دھِییاں ہن۔ دھِییاں نُۄں ماپے ذِیادا پِیارے ہُںدّے ہن۔ اُہناں دے بھوِکھّ نُۄں کۄئی خترا نہِیں سی۔

کاںتا ہۄر گربھ دھارن تۄں ٹلدی سی۔

اُس نُۄں کی پتا سی کِہ اِکّ دِن بلدیو دی بھوِکھّباݨی سچّ ہۄ جاݨی سی۔

بلدیو اتے بںٹّی بِناں کاںتا دی ذِںدّگی ارتھہِیݨ ہۄ گئی سی۔

ہالے پہاڑ جِڈّی اُمر اگّے کھڑی سی۔ متھّے ’تے دۄ کلںکّ آ لگّے سن۔ نِپُتّی اتے وِدھوا۔ اُس دی ہالے اُمر ہی کی سی؟ ساری بتّی سال۔ اُس دِییاں کئی سہیلِییاں دے تاں ہالے وِیاہ وی نہِیں سی ہۄئے۔

لالا جی پِچھّے لگّ کے کاںتا نَۄکری دا اِکّ مَۄکا گوا چُکّی سی۔ بلدیو دی تھاں اُس نُۄں بَیںک وِچّ نَۄکری مِل سکدی سی٬ پر لالا جی نُۄں اِہ پسںدّ نہِیں سی کِہ اُہناں دی نُۄںہ مرداں ’چ بَیٹھ کے ہِیں-ہِیں کرے۔ وِدھوا اَۄرت دا آںچل تاں پوِتّرتا دی ہۄر وی مںگّ کردا ہَے۔ مرداں وِچّ بَیٹھیگی تاں من ’چ مَیل آئیگی ہی۔ اُس سمیں کاںتا اِس ترک نال سہِمت سی۔ جدۄں سُہاگ ہی اُجّڑ گِیا تاں کاہدی ذِںدّگی۔ کاںتا دا من بھٹکِیا ہۄئِیا سی۔ بچّے ناں ہُںدّے تاں اُہ سنِّیاس لَے لَیںدی۔

لگِّییاں ٹھۄکراں نیں اُس دی سۄچ بدل دِتّی سی۔ بلدیو دی گرَیجُئِٹی دے سہارے اُہ کِنّے کُ دِن کٹّ سکیگی؟ بںٹّی دے مرن نال لالا جی تاں کُجھّ دِناں وِچّ ہی ادھّے رہِ گئے۔ اُہ ساری اُمر تاں ساتھ نہِیں دے سکدے۔ کاںتا نہِیں سی چاہُںدّی٬ اُس دِییاں دھِییاں نُۄں لۄکاں دے ہتھّاں ولّ جھاکݨا پئے۔ دھِییاں نُۄں پَیراں سِر کرن لئی پہِلاں کاںتا نُۄں پَیراں سِر کھڑھنا پئیگا۔

کاںتا نَۄکری کرن دا من کافی چِر تۄں بݨا چُکّی سی۔ لالا جی تۄں چۄری رۄذگار دفتر وِچّ ناں درج وی کرا آئی سی۔ اُہ دسوِیں پاس سی۔ شائِد کدے نَۄکری مِل جاوے۔

دۄ دھِییاں اتے بںٹّی ناں ہُںدّے تاں اُس نیں کدۄں دا وِیاہ کرا لَیݨا سی۔ آخر مرِیاں نال کاہدا مۄہ؟ ناں مرِیاں نیں واپس آئُݨا سی٬ ناں کُربانی دی شاباش دیݨی سی٬ پر آپݨے آرام بدلے اُہ تِنّ بچِّیاں دا بھوِکھّ خراب نہِیں سی کر سکدی۔

آپݨے آپ نال جُۄجھدی کاںتا ذِںدّگی نُۄں دھُۄںہدی آ رہی سی۔

بںٹّی دی مَۄت نیں اُس نُۄں جھںجّۄڑ سُٹِّیا سی۔ اُس دِییاں سارِییاں یۄجناںواں دھرِییاں- دھرائیِیاں رہِ گئیِیاں۔

جدۄں تۄں بںٹّی دے سہی-سلامت گھر مُڑن دی آس مُکّی سی تاں کاںتا پتھّر بݨ کے رہِ گئی سی۔ اُس نُۄں کھاݨا-پِیݨا بھُلّ گِیا۔ بںٹّی دے سںسّکار تۄں بائد اُہ کیول اِکّ وار نہاتی سی۔ اُس دے والاں دا جھتھرا بݨ گِیا سی۔ کپّڑے مَیلے ہۄ گئے سن۔ گھڑی-گھڑی وہِںدّے ہںجھُّۄیاں کارن چِہرے ’تے سَیںکڑے نِشان پَے گئے سن۔

درشن نُۄں کاںتا دا اِہ بھُۄتنِییاں والا ہُلِییا پسںدّ نہِیں سی۔ مُکھّ مںتّری کِسے وی سمیں گھر آ سکدا سی۔ کاںتا دا اِس ترہاں مُکھّ مںتّری اگّے پیش ہۄݨا اجِیب- اجِیب جِہا لگّیگا۔

اِس سمیں درشن بِسکُٹاں والِییاں پلیٹاں کۄٹھے ’تے پہُںچّا رِہا سی۔ ہر وار اُہ کاںتا دے کمرے ’چ جھات مار جاںدا۔ اُمِید سی٬ شائِد اگلے چکّر ’چ سمبھّل جائے۔ جدۄں کاںتا اُسے ترہاں پئی رہی تاں درشن تۄں رِہا ناں گِیا۔ کُجھّ سمجھائُݨ دی نِیئت نال اُہ کاںتا دے کمرے وِچّ داخل ہۄئِیا۔

“بھَیݨ جی٬ ذرا ہَۄںسلا کرۄ … ہۄر نہِیں تاں مُۄںہ-ہتھّ ہی دھۄ لئۄ … مُکھّ مںتّری جی کِسے وی سمیں آ سکدے ہن۔”

“تِیار ہۄݨ نُۄں مَیں مُکلاوے جاݨَیں؟ بھٹھّ ’چ پئے تیرا مُکھّ مںتّری نالے تیرا سںگھّ … مَیں کِسے دے متھّے نہِیں لگّݨا۔” درشن دے چِہرے ’تے ٹپکدی خُشی کاںتا دے سِینے ’چ بلدی اگّ لئی بالݨ بݨ گئی۔ اُس نُۄں درشن اتے سردار اِکۄ سِکّے دے دۄ پاسے لگّے۔ دۄویں بںٹّی دی مَۄت تۄں سِیاسی لابھ لَیݨ ’تے تُلے ہۄئے سن۔ غُسّے کارن بھر آئیِیاں اکھّاں نُۄں لُکائُݨ لئی کاںتا نیں آپݨا مُۄںہ کںدھّ ولّ کر لِیا۔ اُہ درشن تۄں پُچھّݨا چاہُںدّی سی کِہ جے مُکھّ مںتّری آ رِہا ہَے تاں اِس وِچّ خُش ہۄݨ والی کِہڑی گلّ ہَے؟ اُس نیں کۄئی بںٹّی نُۄں مۄڑ لِیائُݨا ہَے؟

کھرِییاں-کھرِییاں سُݨ کے درشن دا سِیت نِکل گِیا۔ ڈھِلّا جِہا مُۄںہ بݨا کے کمرے ’چۄں باہر جاݨ تۄں سِوا اُس کۄل کۄئی چارا نہِیں سی۔ جاںدا-جاںدا اُہ دۄ-دۄ بِسکُٹ کُڑِییاں نُۄں پھڑا گِیا۔

بِسکُٹ کاںتا نیں گِرجھ واںگ جھپٹ لئے۔ اِس دا اِہ وی متلب سی٬ منہاں کرن دے باوجُۄد وی گھر وِچّ بِسکُٹ لِیاںدے گئے ہن۔ اِس دا اِہ وی متلب سی کِہ کاںتا دی ہُݨ اِس گھر وِچّ کۄئی گلّ منّی ہی نہِیں جائِیا کریگی۔

بِسکُٹاں نُۄں ترسدا بںٹّی اُس دِییاں اکھّاں اگّے آ کھڑۄتا۔

بںٹّی بِسکُٹاں نُۄں بہُت پِیار کردا سی۔ کاںتا ہر وکت ڈبّا بِسکُٹاں نال بھری رکھّدی۔ اُسے دِن اُس دی یادداشت نُۄں پتا نہِیں کی ہۄ گِیا؟ بِسکُٹ رات دے مُکّے ہۄئے سن۔ اُہ مںگّوائُݨا بھُلّ گئی۔ سکُۄل جاݨ لگّے بںٹّی نُۄں جدۄں بِسکُٹ ناں مِلے٬ اُہ دھُۄںیاں ستھّر پا کے بَیٹھ گِیا۔ آکھے بِسکُٹاں بِناں سکُۄل نہِیں جاݨا۔ فرش ’تے لِٹ-لِٹ وردی خراب کر لئی۔ وال پُٹّ سُٹّے۔ کاںتا نُۄں وی جِویں کۄئی ماڑا دِکھائی دے گِیا سی۔ اُس نیں وی بںٹّی نُۄں چُپّ ناں کرائِیا۔ اُہ بںٹّی دِییاں ذِداں تۄں تںگّ آ گئی سی۔ سۄچِیا رۄ-رۄ آپے ہمبھّ جائیگا۔ کُدرتی لالا جی وی گھر نہِیں سن۔ گھر ہُںدّے تاں اُہۄ بںٹّی نُۄں ہِکّ نال لا لَیںدے۔ مۄم واںگ پِگھلی کاںتا بںٹّی دے چُپّ ہۄݨ نُۄں اُڈِیکدی رہی۔ آخر بںٹّی نُۄں ہی ہتھِیار سُٹّݨے پئے۔ کُجھّ کُ مِںٹّ ہئُکے بھر کے اُہ چُپّ کر گِیا۔

بگھّی والا آئِیا تاں بستا چُکّ کے سکُۄل تُر گِیا۔ خرچݨ لئی ناں پَیسے لئے ناں لںچّ-بَۄکس۔ کاںتا دِییاں تاں اُسے وکت بھُبّاں نِکل گئیِیاں سن۔ کی پتا سی اُہ ساری اُمر لئی رُسّ کے جا رِہَے؟ بںٹّی نیں جاݨا سی تاں ماں تۄں خُشی-خُشی تاں وِدا ہُںدّا۔ رجّ-پُجّ کے گھرۄں جاںدا۔ ماں دے من ’چ اِہ تاں ناں رہِ جاںدا کِہ بںٹّی بھُکھّݨ-بھاݨا ہی تُر گِیا۔ اُہ وی چںدّرے بِسکُٹاں نُۄں۔

جدۄں کاںتا نیں سہُں کھادھی سی کِہ جِئۄُںدے-جی اُہ بِسکُٹاں نُۄں گھر نہِیں وڑن دیویگی تاں گھر وِچّ بِسکُٹ کِئۄں لِیاںدے گئے؟ بِسکُٹاں نیں کاںتا اںدّر مچّدی وِدرۄہ دی لاٹ نُۄں ہۄر اُچّا کر دِتّا۔ اُس دا من کرن لگّا کِہ بھُۄتری گاں واںگ اُہ سارے بھڑتھُۄ پا دیوے۔ ٹَیںٹ پُٹّ سُٹّے٬ کراکری تۄڑ دیوے۔ بِسکُٹاں اتے برفی نُۄں پَیراں ہیٹھ مسل دیوے۔ سہُرے دی اِذّت نُۄں دھِیان ’چ رکھّدِیاں اُہ اِںجھ تاں ناں کر سکی٬ پر آپݨِییاں دھِییاں ’تے ذۄر ذرُۄر چلا لِیا۔ اُہناں تۄں کھۄہ کے بِسکُٹ گلی ’چ وگاہ مارے۔

مُکھّ مںتّری شہِر ’چ پہُںچّ چُکّا سی۔ سںگھّ دے کِسے ورکر نیں لالا جی نُۄں دسِّیا سی۔ رَیسٹ ہائۄُس وِچّ کُجھّ مِںٹّ رُکݨ تۄں پِچھّۄں اُہ اِدھر آئُݨ والے ہن۔

مِںٹّاں وِچّ سارا مُہلّا پُلِس نال بھر گِیا۔ اِکّ-اِکّ بںدّے پِچھّے دۄ-دۄ پُلسِیئے لگّ گئے۔ سی.آر.پی.نیں کۄٹھِیاں ’تے پۄذِیشناں لَے لئیِیاں۔ خُفِییا وِبھاگ دِییاں اَۄرتاں وی لالا جی دے گھر اِکٹھِّییاں ہۄئیِیاں اَۄرتاں وِچّ جا بَیٹھِییاں۔

باہرۄں آئے پْرَیس رِپۄرٹر کاںتا نال مُلاکات کرنا چاہُںدّے سن۔ اُہناں کۄل وڈّے-وڈّے کَیمرے وی سن۔ اُہ فۄٹۄ وی لَیݨا چاہُںدّے سن۔ اخبار کاںتا دے دُکھّ لۄکاں نال ساںجھے کرنے چاہُںدّے سن۔ کاںتا سبھ نُۄں ناںہ کر رہی سی۔ کرن نُۄں نوِییاں گلّاں سن ہی کِہڑِییاں؟ جۄ واپرِیا سی سبھ نُۄں پتا سی۔

اِکّ بہُت ہی چُست فۄٹۄگْرافر نیں کاںتا دی مںجّے ’چ پئی دی ہی فۄٹۄ کھِچّ لئی۔ بِٹر-بِٹر تکّدِییاں دۄہاں بچِّییاں دی وی۔ اِکّ دُکھی پرِوار دا اِس تۄں ودھّ یتھارتھک چِتْرݨ کی ہۄئیگا؟

کاںتا دے رۄس پْرگٹ کرن ’تے پتّرکار باہر چلے گئے۔

کاںتا نُۄں اِکلّی پئی دیکھ کے دُۄرۄں لگّدی اُس دی پھُۄپھس اُس کۄل آ بَیٹھی۔

اُہ کاںتا نُۄں ہَۄسلا رکھّݨ اتے بھَیڑے دِناں نُۄں دلیری نال لںگھّائُݨ دی سِکھِّیا دیݨ لگّی۔ اُہ کِسے ہۄر دی نہِیں٬ آپݨی اُداہرݨ دے رہی سی۔ کاںتا واںگ اُہ وی بھر جوانی وِچّ رںڈّی ہۄئی سی۔ دۄ جوان پُتّراں دا ہتھِّیں سںسّکار کِیتا۔ دھِییاں سہُرے تۄرِییاں۔ کدے بال-بچِّیاں نال چہِکدے گھر وِچّ ہُݨ اُہ اِکلّی ہی رُلدی ہَے٬ پر اُس نیں دُکھّاں تۄں ہار نہِیں منّی۔ کاںتا نُۄں وی ہِمّت بٹۄرنی چاہِیدی ہَے۔ جاݨ والے چلے گئے۔ گئے تاں جاݨ۔ کاںتا نُۄں اُہناں لئی جِئۄُݨا چاہِیدا ہَے٬ جۄ جِئۄُںدے ہن۔ کھاݨا-پِیݨا چھڈّ کے کِسے واپس تھۄڑھا مُڑ آئُݨا سی؟ اُس نُۄں کُجھّ ہۄ گِیا تاں اِہناں اناتھ کُڑِییاں دا کی بݨیگا؟

کاںتا لئی اُہ پہِلاں وی چاہ دا گلاس رکھّ گئی سی٬ جۄ پئی-پئی ٹھںڈھّی ہۄ گئی سی۔ پھُۄپھس دُۄسرا گلاس لَے آئی٬ نال برَیڈ پِیس وی۔ نالے بھۄرا آپݨے اںدّر پائے نالے اِہناں ماسُۄماں دا پیٹ بھرے۔ اُہ سویر تۄں کاںتا دے مُۄںہ ولّ تکّ رہِییاں سن۔ مُکھّ مںتّری دے شۄر-شرابے کارن کِسے نیں اُہناں دی جات نہِیں سی پُچھّی۔ ماں نیں وی اُہناں دے ہتھّۄں بِسکُٹ کھۄہ لئے۔ جے ماں ہی وَیرن بݨ گئی تاں بِگانِیاں نُۄں کی چٹّی پئی ہَے٬ اِہناں دا خِیال رکھّݨ دی؟

پھُۄپھس دے بۄل کاںتا نُۄں شہِد ورگے لگّے۔ اُس نیں کُڑِییاں نُۄں گھُٹّ کے ہِکّ نال لا لِیا۔ ہںجھُّۄ کاںتا دِییاں اکھّاں وِچۄں وہِ تُرے۔ کُڑِییاں دے ہںجھُّۄیاں دے وی جِویں کڑ پاٹ گئے۔ اُہ ہُبکِیں-ہُبکِیں رۄݨ لگِّییاں۔ کئی دِناں بائد کاںتا وِچۄں اُہناں نُۄں آپݨی گُیاچی ماں لبھّی سی۔

کاںتا نیں دۄہاں نُۄں گۄد وِچّ بِٹھا لِیا۔ ہَۄلی-ہَۄلی اُہناں نُۄں برَیڈّ کھوائُݨ لگّی۔

“مَیں تُہانُۄں رُلݨ نہِیں دِیاںگی٬ میرِیئۄ بچِّیئۄ … مَیں ہر ترہاں دی کُربانی لئی تِیار ہاں … مَیں ذرُۄر کۄئی اجِہا ساتھی لبھّاںگی جِہڑا تُہانُۄں پِئۄ دا پِیار دیݨ لئی تِیار ہۄوے … آپاں اِہ گھر چھڈّ جاواںگِییاں …”  آپݨے من دا فَیسلا اُہ بچِّییاں نال ساںجھا کرنا چاہُںدّی سی٬ پر ہالے اُہناں نُۄں اِس فَیسلے دی سمجھ کِتھے سی؟

بچِّییاں نُۄں کھُیا-پِیا کے باہر بھیج دِتّا۔ باہر کافی اِکٹھّ ہۄ گِیا سی۔ اُہناں دا من پرچ جائیگا۔

کۄئی ہۄر فۄٹۄ ناں کھِچّی جاوے٬ اِس لئی کھیس تاݨ کے اُہ لمّی پَے گئی۔

کُجھّ ہی دیر بائد ’آ گئے٬ آ گئے‘ دا شۄر کاںتا دے کنّ کھاݨ لگّا۔ پُلِس دے کاشن سُݨائی دیݨ لگّے۔ وِسلاں وجّݨ لگِّییاں۔ لالا جی دے گھر جِویں بھُچال جِہا آ گِیا۔ لۄک اِدھر-اُدھر دَۄڑن لگّے۔

مںتّری جی نُۄں بَیٹھک تک پہُںچّدِیاں ادھّا گھںٹّا لگّ گِیا۔ باہر اُپاشکاں دا تاںتا لگّا ہۄئِیا سی۔ ہر اِکّ دی اِچھّا سی کِہ اُہ مُکھّ مںتّری نال ہتھّ مِلائے۔ ہتھّ مِلائُںدے دی فۄٹۄ کھِچّی جاوے۔ اِس مکسد لئی کئیِیاں نیں تاں فۄٹۄگْرافر نال لِیاںدے سن۔ باکِییاں نیں ہاذر فۄٹۄگْرافراں نُۄں اِس گلّ دی خاس ہدائِت دِتّی سی٬ جدۄں وی اُس نُۄں مُکھّ مںتّری دے نیڑے ہۄݨ دا مَۄکا مِلے٬ جھٹّ فۄٹۄ کھِچّ لئی جاوے۔

مںتّری جی نُۄں بَیٹھک وِچّ بِٹھائِیا گِیا۔ بَیٹھک وِچّ سںگھّ دے چۄݨویں ورکر٬ کُجھّ جتھیدار٬ مںتّری دا سٹاف اتے کُجھّ افسراں نُۄں ہی بَیٹھݨ دِتّا گِیا سی۔

اکھّاں نم کر کے مُکھّ مںتّری جی بںٹّی بارے پُچھّݨ لگّے۔ اُہ کِنّے سال دا سی؟ کِہڑی کلاس وِچّ پڑھدا سی؟ کِنّے وجے سکُۄل گِیا؟ پُلِس نیں کِنّے کُ یتن کِیتے؟ آدِ۔

لالا جی اِکّ-اِکّ کر کے سوالاں دا جواب دِںدّے رہے۔

جدۄں مںتّری جی ولّۄں کِیتے جاݨ والے اہِم اَیلاناں دا سماں آئِیا تاں مںتّری جی نُۄں کِسے خاس وِئکتی دی غَیر-ہاذری رڑکݨ لگّی۔ اُہناں نُۄں ’بِیبی‘ نذر نہِیں سی آئی۔

بِیبی نُۄں بَیٹھک ’چ لِیائُݨ لئی لالا جی نُۄں خُد اُس دے کمرے وِچّ جاݨا پِیا۔

اُہ ہالے وی کھیس تاݨی پئی سی۔ کاںتا نُۄں منائُݨ لئی لالا جی بچِّیاں واںگ لیلہڑِییاں کڈھّݨ لگّے۔ تماشا بݨن تۄں ڈردی کاںتا آخر اُٹھّ کھلۄتی۔

کاںتا دے بَیٹھک وِچّ پَیر دھردِیاں ہی کَیمرِیاں دے فلَیش وجّݨ لگّے۔ ٹی.وی.سٹیشن دی کَیمرا ٹِیم نیں وی کَیمرے دا فۄکس مُکھّ مںتّری تۄں ہٹا کے کاںتا ’تے کر لِیا۔

مُکھّ مںتّری نیں کاںتا نُۄں آپݨے کۄل بِٹھائِیا۔ پِیار بھرِیا نرم-نرم ہتھّ اُس دی پِٹھّ ’تے پھیرِیا۔ ’بھاݨا منّݨ’ دی گھسی-پِٹی سِکھِّیا دِتّی۔

کاںتا سِر سُٹّ کے بَیٹھی رہی۔ کمرا چھۄٹا سی٬ اِکٹھّ ذِیادا۔ کاںتا دِییاں وکھِّییاں وِچّ گۄڈے وجّ رہے سن۔ کاںتا نیں چۄر اکھّاں نال دیکھِیا۔ جتھیداراں اتے سںگھّ دے ورکراں دِییاں نِگاہاں ٹی.وی.کَیمرے ’تے سن۔ کَیمرا مُکھّ مںتّری اتے کاںتا ’تے فۄکس ہۄئِیا ہۄئِیا سی۔ وکھّی وِچّ گۄڈے مارن والے اِس تاک وِچّ سن کِہ کِویں ناں کِویں مُکھّ مںتّری جاں کاںتا دے نیڑے ہۄ جاݨ تاں جۄ اُہناں دِییاں شکلاں وی کَیمرا آپݨے وِچّ سمۄ سکے۔ سبھ نُۄں اِکۄ تلب سی۔ کِویں ناں کِویں شام نُۄں ٹی.وی.’تے اُس دی فۄٹۄ آ جاوے۔ کاںتا اُہناں وِچۄں ہٹ جاݨا چاہُںدّی سی۔ اُس نیں آپݨے کمرے وِچّ جاݨا چاہِیا۔

مُکھّ مںتّری جی نیں کاںتا نُۄں رۄک لِیا۔ جِس کمّ لئی اُہ اِنی دُۄرۄں آئے سن٬ اُہ تاں ہالے رہِںدّا سی۔ بہُتا سماں تاں مںتّری جی کۄل وی نہِیں سی۔ کاںتا دی تیذی دا فائِیا اُٹھائُںدِیاں اُہ اَیلان کرن لگّے۔

پہِلاں اُہناں بںٹّی دی ماں لئی اِکّ لکھّ رُپئے دی سہائِتا دا اَیلان کِیتا۔ نال ہی اُہناں سمجھائِیا کِہ دہِشتگرداں ہتھّۄں مرن والے دے وارِساں نُۄں سرکار وَیسے تاں کیول وِیہ ہذار رُپِیا ہی دِںدّی ہَے٬ پر کِئُںکِہ بںٹّی اُہناں دا آپݨا بچّا سی٬ اِس لئی اُہ آپݨے وِشیش اختِیاراں دی ورتۄں کر رہے سن۔ مُکھّ مںتّری دا اَیلان مہِذ اَیلان ہی نہِیں سی٬ اُہناں نیں چَیک بھروا کے لِیاںدا سی۔ ڈی.سی.نیں چَیک جھٹّ مُکھّ مںتّری جی نُۄں پھڑا دِتّا۔

مُکھّ مںتّری جی کاںتا نُۄں چَیک اِس ڈھںگّ نال دیݨا چاہُںدّے سن جِویں کِسے جیتُۄ نُۄں ٹرافی دِتّی جاںدی ہَے۔ جِنّا چِر کَیمرے والِیاں نیں پۄذِیشناں ناں سمبھّال لئیِیاں٬ اُہ رُکے رہے۔

کاںتا بںٹّی دی جان دی کِیمت لَیݨ لئی تِیار نہِیں سی۔ اُس نیں چَیک لئی ہتھّ پھَیلائُݨۄں ناںہ کر دِتّی۔ اُہ ڈُنّ بݨی بَیٹھی رہی۔

لالا جی نیں مَۄکا سمبھّالِیا۔ اُہناں اگّے ہۄ کے چَیک پھڑِیا۔ دھڑا-دھڑ فۄٹۄیاں ہۄئیِیاں۔

دُۄسرا اَیلان وی گھٹّ اہِم نہِیں سی۔ کاںتا نُۄں سِکھِّیا وِبھاگ وِچّ کلرک دی نَۄکری دِتّی گئی سی۔ اُہ پڑھی ہی دس جماتاں سی۔ بی.اے.ہُںدّی تاں مُکھّ مںتّری اُس نُۄں پی.سی.اَیس.کِہڑا ناں بݨا دِںدّے۔ اُہناں اِہ وی یکِین دِوائِیا کِہ کاںتا جِتھے آکھیگی٬ اُس دی پۄسٹِںگّ اُتھے ہی ہۄئیگی۔

اَیلان ہُںدِّیاں ہی ڈی.ای.اۄ.اگّے ودھِیا۔ نِیُکتی پتّر والا لِفافا اُس نیں مُکھّ مںتّری نُۄں پھڑائِیا۔

لِفافا کاںتا ولّ ودھائُںدے مُکھّ مںتّری جی جھِجک رہے سن۔ کِدھرے پہِلاں والی گلّ ہی ناں ہۄوے۔ اِس وار کاںتا نیں ہتھّ اگّے ودھائے۔ اُہ نَۄکری کریگی۔

اِہ تاں دُکھی پرِوار نُۄں راہت دیݨ سمبّںدھّی اَیلان سن۔ اُہ بںٹّی دی شہادت نُۄں وی امر کرنا چاہُںدّے سن۔ پہِلا کمّ اِہ کِیتا گِیا کِہ شہِر دے سدر بذار دا ناں بدل کے بںٹّی بذار رکھِّیا گِیا۔ کِسے وڈّی یادگار لئی ڈِپٹی کمِشنر پہِلاں ہی اَیلان کر چُکّا سی۔ مُکھّ مںتّری نیں اُس یادگار لئی اِکّ لکھّ رُپئے دی گراںٹ دا اَیلان کِیتا۔

اِہناں اَیلاناں تۄں بائد مُکھّ مںتّری جی نیں لۄکاں نُۄں سماں دِتّا۔ اُہ آپݨے دُکھّڑے دسّݨ۔ مُکھّ مںتّری سارے دُکھّڑے دُۄر کریگا۔

لۄک خامۄش بَیٹھے رہے٬ جِویں کِسے نُۄں کۄئی دُکھّ ہی ناں ہۄوے۔

کُجھّ پل مںتّری جی بھِیڑ ولّ تکّدے رہے۔ جدۄں خامۄشی ناں ہی ٹُٹّی تاں اُہ اُٹھّݨ دی تِیاری کرن لگّے۔

درشن تۄں رِہا ناں گِیا۔ مُکھّ مںتّری نُۄں اُٹھّدا دیکھ کے اُس نیں پُلِس دے اتِّیاچاراں دی کہاݨی چھیڑ دِتّی۔

درشن دے گلّ شُرُۄ کرن دی ہی دیر سی کِہ شِکائِتاں دے ڈھیر لگّ گئے۔

مُکھّ مںتّری جی تاں پہِلاں ہی اِس دی تِیاری کر کے آئے سن۔ آپݨے آپ تاں پُلِس دے تبادلِیاں دا اَیلان نہِیں سی کرنا۔ لۄکاں تۄں اکھوا کے ہی کرنا سی۔

“ساری پُلِس دا تبادلا کرۄ۔ اِماندار اتے سخت افسر بھیجۄ … جِہڑے کِسے دا وی لِہاذ ناں کرن۔” ہلّ پُچھّے جاݨ ’تے درشن نیں سُجھاء دِتّا۔

“ٹھِیک ہَے٬ تُسِیں ہَۄلداراں اتے تھاݨیداراں دے تبادلِیاں دی گلّ کردے ہۄ٬ مَیں ذِلہے دے کپتان تک ساری پُلِس دے تبادلے دا اَیلان کردا ہاں۔ نال اِہ وی وائدا کردا ہاں کِہ اجِہے پُلِس افسر اِتھے بھیجاںگا٬ جِہڑے بںٹّی دے بھۄگ تۄں پہِلاں-پہِلاں کاتل تُہاڈے ساہمݨے لِیا کھڑھائُݨ۔”

لۄک اِہ بھُلّ-بھُلا گئے سن کِہ اِہ سۄگ سماگم سی۔ خُشی ’چ پاغل ہۄئے لۄکاں نیں تاڑِییاں دی جھڑی لا دِتّی۔

ہُݨ بھِیڑ دا مُۄڈ ٹھِیک سی۔ مُکھّ مںتّری جی واپس جاݨ لئی اُٹھّ کھلۄتے۔

لالا جی نیں اگّے ہۄ کے اُہناں دا رستا رۄکِیا۔ چاہ تِیار سی۔

اِہ کِس ترہاں ہۄ سکدا سی؟ مُکھّ مںتّری دے چاہ کِویں لںگھّ سکدی ہَے؟

مُکھّ مںتّری نُۄں تۄر کے باکی بچے لۄک کۄٹھے ’تے جا چڑھے۔ مُکھّ مںتّری نیں چاہ نہِیں پِیتی تاں ناں سہی۔ اُہ تاں چُسکِییاں لَے-لَے چاہ پِیݨگے۔ مُکھّ مںتّری تۄں وڈّے-وڈّے اَیلان کرا کے اُہناں مۄرچا مار لِیا سی۔

 

 

23

یُوا سںگھّ والِیاں دا دھرتی ’تے پتھّ نہِیں سی پَیںدا۔ اُہناں دے سںگھّرش اگّے مُکھّ مںتّری نُۄں جھُکݨا پِیا سی۔ سبھ تۄں ودھّ تسلّی والی گلّ اِہ سی کِہ اُس دے اَیلاناں ’تے بڑی پھُرتی نال امل ہۄ رِہا سی۔

پُراݨے افسراں دا تُرںتّ بۄرِییا بِسترا گۄل کرائِیا گِیا۔ نویں افسر کِدھرۄں برساتی کھُمبّاں واںگ آ نِکلے اتے شام تک کُرسِییاں ’تے آ بِراجے۔

سی.آر.پی اتے بی.اَیس.اَیف.وی ٹِڈّی-دل واںگ آ اُتّری۔ شہِر دِییاں سارِییاں دھرمشالاواں اتے مںدّر اُہناں نال بھر گئے۔ کُجھّ سرکاری سکُۄل وی خالی کرائُݨے پئے۔ آئُںدِیاں ہی اُہناں گلی-گلی دی گشت شُرُۄ کر دِتّی۔ لۄکاں وِچّ پھَیلِیا آتںکّ کھمبھّ لا گِیا۔

نوِییاں نِیُکتِییاں سرکار دی نوِیں پالِسی ادھِین ہۄئیِیاں سن۔ لۄکاں نُۄں اِس شِکائِت دا مَۄکا ہی نہِیں سی دِتّا گِیا کِہ پھلاݨا افسر اِکّ تبکے نال سمبّںدھّ رکھّدا ہَے٬ اِس لئی اُس تبکے دی مدد کردا ہَے۔ ذِلہے دا ڈِپٹی کمِشنر ہِںدُّۄ سی۔ پُلِس دا مُکھی سِکھّ لائِیا گِیا۔ اَیس.ڈی.اَیم.سِکھّ سی٬ اِس لئی ڈِپٹی ہِںدُّۄ بھیجِیا گِیا۔ تھاݨے دا واستا پِںڈّاں نال ہَے٬ اِس لئی اَیس.اَیچ.اۄ.سِکھّ سی۔ سِٹی ادھِین شہِر آئُںدا سی اِس لئی سِٹی اِںچارج ہِںدُّۄ سی۔ سی.آئی.ڈی.دی دیکھ بھال لئی کۄئی مُسلمان ہی کڈھّ مارِیا۔ اِتھے ہی بسّ نہِیں سی٬ ہیٹھلے پدھّر دِییاں نِیُکتِییاں وی اِسے نِیتی دے آدھار تے ہی ہۄئیِیاں سن۔

پُلِس افسر وی چُݨ-چُݨ بھیجے گئے سن۔ اڑِیئل اتے خُۄںخار۔ ناں پرواہ کرن تاں مُکھّ مںتّری دی وی ناں کرن۔ مُجرماں دی سِفارش کرن والِیاں دی بھری پںچّائِت وِچّ بیئِذتی کرن والے۔ کسُۄرواراں نُۄں چَۄںک وِچّ پُٹھّے لٹکائُݨ والے۔ بںٹّی دے کاتلاں نُۄں لبھّݨ لئی اجِہے پُلِس افسراں دی ہی ذرُۄرت سی۔

ہۄر تاں سبھ ٹھِیک سی٬ پر سںگھّ والِیاں نُۄں اِکّ گلّ سمجھ نہِیں سی آ رہی۔ مُکھّ مںتّری ساہمݨے تاں کِسے دی پُلِس خِلاف چُۄں تک کرن دی ہِمّت ناں پئی۔ ہُݨ اُہ شہِر وِچّ جِتھے وی جا کھڑۄںدے ہن٬ ہر کۄئی پھڑھاں ماردا سُݨائی دِںدّا ہَے۔ پھلاݨے افسر دی بدلی پِچھّے پھلاݨے بںدّے دا ہتھّ ہَے۔

سبھ تۄں ودھّ پھڑھاں ٹھیکیدار مار رہے سن۔ اُہ چَۄںک ’چ کھڑۄ کے شرییام آکھدے سن کِہ ڈِپٹی دا پتّا اُہناں نیں کٹائِیا ہَے۔ سارے شہِر نُۄں پتا سی کِہ بںٹّی دے کیس دی تفتِیش کردِیاں اُس نیں ٹھیکیداراں نال پںگّا لَے لِیا سی۔ اُدۄں جے سپِیکر اُس دی مدد ناں کردا تاں مُکھّ مںتّری نیں پہِلاں ہی تبادلا کر دیݨا سی۔ سردار نیں ٹھیکیداراں نُۄں یکِین دِوائِیا ہۄئِیا سی کِہ مَۄکا لگّدے ہی اُہ ڈِپٹی نُۄں جھۄٹِییاں چُںگھّا دیویگا۔ مُکھّ مںتّری نیں ٹھیکیداراں نال کِیتا وائدا نِبھائِیا سی۔ اُہ ڈاہڈے خُش وی سن۔ نواں افسر اُہناں دے ٹھیکِیاں ولّ جھاکݨ تۄں پہِلاں پںجّاہ وار سۄچیگا۔

کھُڈّی والا نمبّردار وی کملی تِیوِیں واںگ گھر-گھر گیڑا دِںدّا پھِردا سی۔ اُہ آکھدا سی ٹھیکیدار تاں اَیویں پھڑھاں ماردے ہن۔ اسل ’چ ڈِپٹی دا تبادلا تاں ڈی.آئی.جی.دی رِپۄرٹ دے آدھار ’تے ہۄئِیا ہَے اتے اِہ کِس نُۄں نہِیں پتا بئی نِربھَے سِںگھّ نمبّردار دا لںگّۄٹِییا یار ہَے۔ نمبّرداراں دے بِیاناں دے آدھار ’تے نِربھَے سِںگھّ نیں ڈِپٹی خِلاف اجِہی رِپۄرٹ تِیار کِیتی کِہ مُکھّ مںتّری نُۄں مجبُۄر ہۄ کے تبادلا کرنا پِیا۔ سںگھّ دا اِس وِچّ کۄئی رۄل نہِیں۔

سٹّے والا ویدُۄ تاں درشن نال کھہِبڑ ہی پِیا۔ اکھے سںگھّ نُۄں کَۄݨ پُچھّدا ہَے؟ جے مُکھّ مںتّری سںگھّ دی اِنی ہی منّدا ہُںدّا تاں اُدۄں تہِسِیلدار دا تبادلا ناں کر دِںدّا٬ جدۄں سںگھّ نیں پںدّراں دِن اِسے مںگّ نُۄں لَے کے دھرنے لائے سن۔ اُس سمیں سںگھّ نیں اِس تۄں کئی گُݨا ودھّ ذۄر لائِیا سی۔

اکالی سرکار نیں گدّی سمبھّالدِیاں ہی کِرساناں نُۄں لُٹّ تۄں بچائُݨ لئی تہِسِیلاں وِچّ کٹّے جاںدے رَیڈّ کراس دے ٹِکٹ بںدّ کروا دِتّے۔

پر تہِسِیل والِیاں نُۄں اِس کانُۄنی رِشوت دا اجِہا بھُسّ پِیا سی کِہ اُہ اِس پابںدّی تۄں تِلمِلا اُٹھّے۔ اُہناں ہۄر راہ لبھِّیا۔ رَیڈ کراس دِییاں ٹِکٹاں ناں سہی٬ ’گُرداس مان نائیِٹ‘ دِییاں سہی۔ اِہ سکِیم تہِسِیلدار دے ہمپِیالا دۄستاں دی کاڈھ سی۔ اِس بہانے نالے تہِسِیل والے چار پَیسے بݨا لَیݨگے٬ نالے یار دۄست رںگّ-رلِییاں۔ ’نائیِٹ‘ لئی ودھِییا-ودھِییا ڈاںسراں بُلائیِیاں جاݨِییاں سن۔

سںگھّ نیں اِس لُٹّ دے خِلاف جہاد چھیڑِیا۔ لۄکاں دی دُۄہری لُٹّ ہۄ رہی سی۔ پہِلی تاں اِہ کِہ لۄکاں دی خُۄن پسِینے دی کمائی نُۄں کںجّرِییاں دے ناچاں ’تے خرچِیا جاݨا سی۔ دُۄجا اِہ کِہ اوّل تاں لۄکاں نُۄں ٹِکٹ دِتّے ہی نہِیں سی جاںدے٬ جے دِتّے وی جاںدے سن تاں باہر بَیٹھے ارذی نوِیس ادھّ وِچّ خرِید کے بابُۄیاں نُۄں واپس دے آئُںدے سن۔ اِس ترہاں اِکّ-اِکّ ٹِکٹ کئی-کئی وار وِک رِہا سی۔

سںگھّ نیں دھرنے لائے٬ ہڑتالاں کِیتِییاں۔ پتّرکاراں تۄں اخباراں وِچّ وڈِّییاں- وڈِّییاں سُرخِییاں لگوائیِیاں۔ کئیِں ڈَیپُۄٹیشن مُکھّ مںتّری نُۄں مِلے٬ پر پرنالا اُتھے دا اُتھے رِہا۔ کِسے دے کنّ ’تے جُۄں ناں سرکی۔ ہمبھّ کے سںگھّ نُۄں راذِیناما کرنا پِیا۔ تہِسِیلدار نیں پْرۄگرام کَیںسل کر دِتّا تے اِکٹھّے ہۄئے پَیسے رَیڈ کراس پھںڈّ وِچّ جمہاں کروا دِتّے۔ مہِینا کُ چُپّ رہِ کے اُہۄ چالے پھیر پھڑ لئے۔

اِس لئی ویدُۄ غلت نہِیں سی۔ سِٹی پُلِس دے تبادلِیاں وِچّ سںگھّ دی نہِیں٬ سگۄں سٹّے والِیاں دی سُݨی گئی لگّدی سی۔

سِٹی پُلِس نیں سٹّے والِیاں دے نکّ وِچّ دم کر رکھِّیا سی۔ مہِینا تاں لَیںدے ہی سن٬ دِہاڑی الگّ بھالدے سن۔ منبِیر سِںگھّ تاں ٹھِیک سی٬ ہیٹھلِیاں نیں اتّ چُکّی ہۄئی سی۔ دِن ڈھلدِیاں ہی سارے ہَۄلدار واری-واری اُس دے چُبارے آ کھڑھدے۔ دارُۄ-سِکّے دا خرچ تاں اُہ برداشت کر لَیںدے٬ پر جِہڑی جِیپ گلی وِچّ کھڑھدی سی٬ اِہ خترناک سی۔ چار سٹینگنّاں والے سِپاہی گلی ’چ گیڑے دیݨ لگّدے۔ پُلِس مُہلّے ’چ پھِردی ہۄوے تا گاہک نیں آ کے پُلِس تۄں ٹںگّاں تُڑائُݨِییاں ہن؟ اِہۄ وکت چار پَیسے کمائُݨ دا ہُںدّا ہَے۔ سٹّا لائُݨ کِسے آڑھتِیئے جاں کارخانیدار نیں تاں آئُݨا نہِیں۔ مذدُۄراں٬ دِہاڑِیداراں نیں ہی آئُݨا ہُںدّا ہَے۔ پُلِس نُۄں دیکھ کے اگلے ٹل جاںدے سن۔ اِہ کِہڑا نشا ہَے بئی جے ناں کھادھا تاں جان نِکل جائۄُ۔ اجّ نہِیں تاں کلّہ سہی۔ جِس دِن وی جِیپ گلی ’چ آ لگّدی٬ آمدن ادھّی رہِ جاںدی۔ جے جِیپ دُۄر کھڑھائُݨی ہَے تاں سِپاہِییاں نُۄں نالے فِیس دِئۄ نالے بۄتل۔ سٹّے والِیاں دی تۄبا ہۄئی پئی سی۔

آپݨے آڑھتِییاں راہِیں ویدُۄ نیں افسراں کۄل دُکھڑے رۄئے ہۄئے سن۔ سٹّا برادری دی کرامات کرکے ہی سارا گںدّا انسر تبدِیل کِیتا گِیا سی۔ نہِیں تاں منبِیر سِںگھّ تۄں سِوا باکی دی سِٹی پُلِس دا بںٹّی دے کیس نال کی سمبّںدھّ سی؟ ویدُۄ دی رائے سی کِہ سںگھّ نُۄں بِناں متلب ہی اُتلی ہوا وِچّ نہِیں اُڈّدے رہِݨا چاہِیدا۔

ہلوائی یُۄنِیئن دا پْردھان گِیان اڈّ ڈپھلی وجائُںدا پھِردا سی۔ اُہ کہِںدّا سی یُۄنِیئن نیں پِچھلے چار مہِینِیاں تۄں پُلِس خِلاف ٹھںڈھّا یُدھّ شُرُۄ کِیتا ہۄئِیا سی۔ اُہ پُلِس دی مُناسب وگار تاں کردے آ رہے سن۔ جِس مرذی دُکان وِچّ وڑ کے پُلِس چاہ پی لئے۔ کۄئی پَیسا نہِیں مںگّدا۔ کۄئی دۄ-چار برفی دے ٹُکڑے جاں لڈُّۄ چُکّ لئے تاں اُہ وی مُیاف سی٬ پر اِہ کی متلب ہۄئِیا کِہ کِسے افسر دے دَۄرے سمیں کاجُۄیاں والے مرتبان ہی چُکّ لئے جاݨ۔ افسر اِکّ آئُݨا ہُںدّا تاں وگار وِیہ دُکانداراں نُۄں پَیںدی۔ کِسے تۄں برفی٬ کِسے تۄں پنِیر٬ کِسے تۄں سمۄسے۔

پِچھلے کُجھّ مہِینِیاں تۄں پُلِس دا ذِیادا ہی مُۄںہ کھُلّہ گِیا سی۔ کِسے ناں کِسے پُلسِیئے دے گھر وِیاہ-شادی آئی ہی رہِںدّی ہَے۔ کِسے وڈّے افسر دے وِیاہ ہۄوے تاں بݨی-بݨائی مِٹھائی وی اِتھۄں جاںدی اتے مُفت وِچّ ہلوائی وی۔ دِل کِیتا تاں چار ڈھۄل دُدھّ دے مںگّوا دِتّے٬ ناں دِل کِیتا تاں اُپرۄں-اُپرۄں ہی سار دِتّا۔ چھۄٹے مُلاذم دے وِیاہ ہۄوے تاں کھۄئے٬ پنِیر بھیجۄ۔ پںجّ سَۄ دی چِیذ دے پںجّاہ رُپئے وی پلّے نہِیں سی پَیںدے۔

پھیر وگار دا اہِسان کۄئی نہِیں۔ دُدھّ تۄں مٹھِیائی بݨائُݨ ’تے پابںدّی تاں پِچھّۄں لگّدی٬ ہلوائیِیاں دے چھاپے پہِلاں پَے جاںدے۔ سارا دِن گدِّییاں ’تے بَیٹھݨ کرکے ہلوائیِیاں دِییاں گۄگڑاں تاں پہِلاں ہی ودھِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ اُپرۄں اِہ کِسے نیتا دے پہُںچّݨ تۄں پہِلاں-پہِلاں اگلے دِییاں ڈںڈّ-بَیٹھکاں لگوا-لگوا بلڈّ پْرَیشر ہائی کر چُکّے ہُںدّے۔ بِناں پَیسا لئے کۄئی چھڈّݨا نہِیں۔ نۄٹ اِئۄں گِݨ-گِݨ لَیںدے٬ جِویں ہلوائی اُہناں دے کرذائی ہۄݨ۔

ہلوائی یُۄنِیئن نیں باکائِدا لِکھتی رُۄپ وِچّ مُکھّ مںتّری نُۄں شِکائِت بھیجی ہۄئی سی۔ پِچھلی وار جدۄں سردار جی شہِر ’چ آئے سن تاں اُہناں دی یُۄنِیئن دا ڈَیپُۄٹیشن اُہناں نُۄں مِلِیا وی سی۔ یُۄنِیئن نیں سردار نُۄں دھمکی وی دِتّی سی کِہ جے ہلوائیِیاں دی ناں سُݨی گئی تاں اُہ اگّۄں تۄں سردار دا بائیِکاٹ کرنگے۔

اِہ ہلوائیِیاں دی یُۄنِیئن دے سںگھّرش دا نتِیجا سی کِہ اُہناں دے گلۄں جُۄلا لہِ گِیا سی۔ مُڑ ناں ہلوائی کِسے پُلسِیئے نُۄں مُفت ’چ چاہ پِیائُݨگے٬ ناں وگار کرنگے۔

درشن نُۄں پتا سی٬ پْردھان اینا خُش کِئۄں سی۔ اِہ تاں ٹھِیک سی کِہ ڈردِیاں- ڈردِیاں یُۄنِیئن نیں پُلِس دی شِکائِت کِیتی سی٬ پر پْردھان نیں اِہ شِکائِت یُۄنِیئن دے بھلے لئی نہِیں سی کرائی٬ سگۄں آپݨی بیئِذّتی دا بدلا لَیݨ لئی کرائی سی۔ سِٹی پُلِس نیں اُس دے سالے دا سِیمِںٹّ دا بھرِیا ٹرکّ پھڑ لِیا سی۔ اُس دا سالا پی.ڈبلِیُۄ.ڈی.مہِکمے وِچّ اۄورسِیئر سی اتے سرکاری سِیمِںٹّ اتے لۄہا تھۄک دے بھاء ویچݨ وِچّ مشہُۄر سی۔ اُہ ٹرکّ اُس نیں سرکاری گُداماں وِچۄں چۄری کِیتا سی۔ پْردھان چاہُںدّا سی بِناں دِتّے-لئے ٹرکّ چھُٹّ جاوے۔ پُلِس پھسی مُرگی ہتھّۄں جاݨ نہِیں سی دیݨا چاہُںدّی۔ کۄئی ہۄر ہُںدّا تاں پْردھان پُلِس دے خِلاف نائرے مار کے باہر آ جاںدا۔ اگلے اُپر بھاویں وِیہ مُکدّمے بݨ جاںدے۔ آپݨے سالے لئی اُہ مُکدّمے دا جۄخم نہِیں سی اُٹھا سکدا۔ مجبُۄری وِچّ پْردھان نُۄں پَیسے دیݨے پئے سن۔ اُسے دِن تۄں پْردھان نُۄں لگدا سی اُہ شہِر وِچّ کِسے نُۄں مُۄںہ دِکھائُݨ جۄگا نہِیں رِہا۔ سارا دِن پُلِس خِلاف پْرچار کردا رہِںدّا سی۔

اِہ اُس لئی ودھِییا مَۄکا سی۔ پُلِس دے تبادلِیاں دا سِہرا آپݨے سِر بنّہ کے اُہ آپݨی کھۄئی لِیڈری پْراپت کرن دے یتن کر رِہا سی۔

تھاں-تھاں ہُںدّے اِس ترہاں دے پْرچار نال سںگھّ دے نیتاواں نُۄں فِکر ہۄݨ لگّا۔ لڑائی سںگھّ نیں لڑی٬ ہڑتالاں سںگھّ نیں کرائیِیاں٬ سردار کۄل سںگھّ نیں شِکائِت کِیتی٬ پر سںگھّ دا کۄئی ناں ہی نہِیں سی لَیںدا۔ جے اِس ترہاں پْرچار ہُںدّا رِہا تاں لۄکاں نیں اِس کۄرے جھُۄٹھ نُۄں سچّ منّ لَیݨا سی اتے سںگھّ دی کِیتی کرائی کھُۄہ ’چ پَے جاݨی سی۔

لۄکاں نُۄں سںگھّ دِییاں پْراپتِییاں بارے دسّݨا بہُت ذرُۄری سی۔ شہِر وِچّ تھاں-تھاں کھڑۄ کے تاں سںگھّ دا پْرچار نہِیں کِیتا جا سکدا۔ اِس دا اِکۄ-اِکّ ہلّ سی۔ اِکّ سرب-پارٹی کانفرںسّ رکھّی جاوے۔ مُکھّ مُدّا سردار ولّۄں دِکھائی گئی کھُلّہدِلی دے دھنّواد دا ہۄوے۔ نال ہی اِس مںگّ ’تے ذۄر دِتّا جاوے کِہ کِیتے وائدے انُسار مُکھّ مںتّری بںٹّی دے کاتلاں نُۄں بھۄگ تک ہر ہالت وِچّ گْرِفتار کرائے۔ سںگھّ دا پْرچار آپے ہی ہۄ جاݨا سی۔

سںگھّ کۄل آپݨے تاں بہُتے ورکر نہِیں سن۔ ناں ہی چںگّے بُلارے۔ کِسے اِکّ سِیاسی پارٹی ’تے وی نِربھر نہِیں سی کرنا چاہِیدا۔ بھروِیں کانفرںسّ لئی ذرُۄری سی کِہ سارِییاں پارٹِییاں دے نُمائِںدے سدّے جاݨ۔

سںگھّ نیں کانفرںسّ دی تِیاری تاں ذۄر-شۄر نال کِیتی٬ پر اُہ نتِیجے ناں نِکلے٬ جِنہاں دی اُہناں نُۄں آس سی۔

کِسے وی پارٹی دا سِرکڈھّ نیتا سماگم وِچّ شامل ناں ہۄئِیا۔ دُۄسرے-تِیسرے درجے دے نیتا ہی بھیجے گئے٬ سںگھّ دا سماگم جِویں کۄئی ٹْرینِںگّ سَیںٹر ہۄوے۔ درشن نُۄں اِس دے دۄ کارن نذر آئے۔ پہِلا اِہ کِہ لِیڈر دہِشتگرداں دے خِلاف بۄلݨ تۄں ڈردے سن۔ دُۄجا اِہ کِہ سماگم دا مُکھّ مُدّا مُکھّ مںتّری دا دھنّواد سی۔ وِرۄدھی دھِر مُکھّ مںتّری دی تارِیف کِویں کر سکدی ہَے؟ اُس دا کمّ تاں سرکار ’تے نۄک-جھۄک کرنا ہَے۔

سںگھّ نُۄں اِس گلّ دا وی افسۄس سی کِہ کانفرںسّ نال سںگھّ دا پْرچار نہِیں سی ہۄئِیا۔ ہر بُلارے دا اِکۄ اُدیش ہُںدّا سی لۄکاں نُۄں اِہ دسّݨا کِہ پُلِس بہُت ذالم ہَے۔ پُلِس دے تبادلے لئی وکتا جاں اُس دی پارٹی ذِمّیوار سی۔ ناں کۄئی کاتلاں دی گلّ چھیڑدا ناں بںٹّی دی۔

درشن نیں سماگم دا اُدگھاٹن ذَیلدار تۄں کرائِیا۔ خِیال سی مُکھّ مںتّری دے ہکّ وِچّ اُہ سبھ تۄں ودھّ بۄلیگے۔ اُہ پہِلے ہلّے ہی بُۄجھا سِںگھّ ’تے ورہن لگّا۔ اُس کۄل اںکّڑِیاں دی کِتابچی سی۔ بُۄجھے نیں کِس سِکھّ نَۄجوان تۄں کِنّے پَیسے لئے٬ سبھ اُس نُۄں ذبانی یاد سی۔ اُہ دُکھی سی کِہ بُۄجھا سِںگھّ کِسے نُۄں وی نہِیں سی بخشدا۔ اِکّ وار چُپکے جِہے اُہ ذَیلدار دے پۄتے دے ساںڈھُۄ تۄں دس ہذار لَے گِیا۔ ذَیلدار لمبّے سمیں تۄں اُس دے خِلاف سںگھّرششِیل سی۔ اُہ ہر تھاں بُۄجھے دِییاں ذِیادتِییاں دے خِلاف آواذ اُٹھائُںدا سی_پارٹی مِیٹِںگّاں وِچّ٬ گرِیوِیئَںس کمیٹی وِچّ اتے مُکھّ مںتّری کۄل۔ اُہ مُکھّ مںتّری دا دھنّوادی سی کِہ مُکھّ مںتّری نیں دیر تاں ذرُۄر کِیتی سی٬ پر ہنیر نہِیں سی پائِیا۔ سِکھّ اُہناں دے دھنّوادی سن۔ اُہناں سِکھّاں نُۄں اِس کۄہڑ تۄں راہت دِکھائی سی۔

بُۄجھا سِںگھّ نال دُشمݨی دا اسل کارن اُس دی لُٹّ نہِیں سی۔ درشن نُۄں پتا سی بُۄجھا سِںگھّ نیں ذَیلداراں دے کُڑماں دا ڈۄڈِیاں دا ٹرکّ پھڑ لِیا سی۔ اُہ ذَیلدار دے رۄہب اگّے جھُکِیا وی نہِیں سی۔ اُلٹا بُۄجھا سِںگھّ نیں پہِلاں ہی مُکھّ مںتّری دے کنّ بھر دِتّے۔ بھجّا-بھجّا ذَیلدار جدۄں مُکھّ مںتّری کۄل گِیا تاں اگّۄں جھِڑکاں کھاݨِییاں پئیِیاں۔ گِیان چںدّ واںگ اُس دِن تۄں ذَیلدار وی بُۄجھا سِںگھّ وِرُدھّ ذہِر گھۄل رِہا سی۔ اُس نُۄں وی بُۄجھا سِںگھّ دے تبادلے لئی آپݨے آپ نُۄں ذِمّیوار ٹھہِرائُݨ دی کاہل سی تاں ہی لۄکاں ’چ نکّ رہِݨا سی۔

اکھِل بھارتی مذدُۄر سںگھّ دے بُدھّ رام دا سارا ذۄر سِپاہِییاں نُۄں بھںڈّݨ ’تے لگّا سی۔ کِویں اُہ اَیف.سی.آئی دی لیبر نُۄں تںگّ کردے ہن۔ کِویں غرِیب اِستری مذدُۄراں ’تے بُری نذر رکھّدے ہن۔ کِویں ڈُلّہے چَۄل اِکٹھّے کردِییاں مںگّتِییاں دی اِذّت لُٹّدے ہن۔ کِویں کِسے کݨک دی سپَیشل گڈّی لگّݨ دی خبر سُݨ کے گِرجھاں واںگ اُہناں دے سِر ’تے مںڈّرائُݨ لگّدے ہن۔ افسراں دی وگار دے بہانے٬ کدے تھاݨے دی مَیس دے بہانے کِویں دس-دس بۄرِییاں کݨک چُکّ کے لِجاںدے ہن۔ کݨک چۄری دے جھُۄٹھے اِلذام لا کے کِویں لیبر تۄں شراباں پِیںدے اتے مُرغے کھاںدے ہن۔

جدۄں لیبر کۄئی جائِذ ہڑتال کرے تاں ڈںڈّا پریڈ وی لیبر ’تے ہی کردے ہن۔ اُس سمیں سِپاہی لیبر دِییاں دۄستِییاں بھُلّ جاںدے ہن۔ اُہناں نُۄں سرمائیداراں دی مائِیا اتے وِسکی دی یاد رہِںدّی ہَے۔ اُس نُۄں گِلا سی٬ ادھّے نالۄں ودھّ سِپاہی پںدّراں-پںدّراں سال تۄں اِتھے لگّے ہۄئے سن۔ جھُۄٹھی مُخبری کر-کر اُہ افسراں نُۄں بھٹکائُںدے سن۔ اِس تبادلے وِچّ وی اُہناں نُۄں نہِیں سی چھیڑِیا گِیا۔ پتا نہِیں مُکھّ مںتّری نُۄں اُہناں نال مۄہ کِئۄں سی؟

بُدھّ رام دے بھاشݨ نُۄں اُلٹ دِشا ولّ جاںدا دیکھ کے درشن تِلمِلا اُٹھِیا۔ کانفرںسّ مُکھّ مںتّری دے سواگت لئی بُلائی گئی سی ناں کِہ وِرۄدھ کرن لئی۔ اُس دا سِپاہِییاں وِرُدھّ بۄلݨ دا کارن نِجّی سی۔ اُہ آپ تاں سارا دِن لِیڈری ’تے رہِںدّا سی٬ پر اُس دے دۄویں مُںڈّے چۄری دی کݨک خرِیدݨ لئی مال گُدام ’تے بَیٹھے رہِںدّے سن۔ سِپاہِییاں نیں اُہناں نُۄں کئی وار پھڑِیا سی۔ اُہ سِپاہی اِس سمیں کانفرںسّ وِچّ ہاذر سن۔ بُدھّ رام نُۄں کئی سالاں بائد سٹیج ’تے چڑھن دا مَۄکا مِلِیا سی۔ اُہ سِپاہِییاں نُۄں ڈرائُݨ ’تے تُلِیا ہۄئِیا سی۔

بُدھّ رام دِییاں اُۄٹ-پٹاںگ گلّاں درشن تۄں برداشت ناں ہۄئیِیاں۔ پہِلاں اُس نیں اُس نُۄں بھاشݨ دا رُخ بدلݨ لئی اِشارے کِیتے۔ جدۄں اُہ ناں ہی ہٹِیا تاں درشن نُۄں ’سماں سماپت ہۄ گِیا‘ آکھ کے اُس تۄں مائیِک کھۄہݨا پِیا۔

اگلا بُلارا اُس دا وی گُرُۄ نِکلِیا۔ اُہ *تِیکاری فرںٹّ دا راجِںدّر سی۔ اُہ مُکھّ مںتّری اتے پُلِس نُۄں تاں گیڑا دے ہی رِہا سی٬ نال ہی سںگھّ ’تے وی وِئںگّ کرن لگّا۔

اُہ پُچھّ رِہا سی کِہ مُکھّ مںتّری دا دھنّواد کِس خُشی وِچّ کِیتا جاوے؟

کی اِس لئی کِہ اُہ دس دِن چُپّ کر کے بںٹّی دی مَۄت اُڈِیکدا رِہا؟ جاں اِس لئی کِہ اُس نیں بںٹّی دی شہادت دا مُلّ اِکّ لکھّ رُپِیا پائِیا سی جاں پھِر اِس لئی کِہ اُس دی ساری پُلِس نِکمّی سی۔

اِس گلّ دی کی گارںٹّی ہَے کِہ اگّۄں تۄں کۄئی بںٹّی اگوا نہِیں ہۄئیگا جاں آئُݨ والی پُلِس اِیماندار اتے دِیانتدار ہۄئیگی۔

مُکھّ مںتّری لۄکاں نال ہمدردی پْرگٹائُݨ نہِیں٬ اُہناں نُۄں بُدھُّۄ بݨائُݨ آئِیا سی۔ لۄکاں دے جذبات بھٹک گئے سن۔ مجبُۄر ہۄ کے اُس نُۄں شہِر آئُݨا پِیا سی۔ لۄک اُس دِییاں لُۄمبڑ-چالاں وِچّ آ گئے سن۔

کی اِکّ لکھّ رُپئے دی سہائِتا نال لۄکاں دے مسلے ہلّ ہۄ گئے؟ اۄنا چِر سَیںکڑے بںٹّی اگوا اتے شہِید ہُںدّے رہِݨگے٬ جِنّاں چِر لۄکاں نُۄں سچّ اتے جھُۄٹھ دی پہِچاݨ نہِیں ہُںدّی۔ سُۄبے وِچّ امن بہال کرنا ہَے تاں مُۄلوادی شکتِییاں دے تتّ نُۄں پچھاݨۄ۔ اِہناں وکھّوادی اتے اتِوادی تاکتاں نُۄں اُبھارن والے باہرۄں کِدھرۄں نہِیں آئے٬ ساڈے آپݨے ہن۔ ساڈے سُۄبے وِچّ مُۄلواد دی جڑھ جے مُکھّ مںتّری دی پارٹی نیں لائی ہَے تاں کیںدری سرکار اِس نُۄں ودھݨ-پھُلّݨ وِچّ سہائی ہۄ رہی ہَے۔ دۄہاں دا مکسد اِکۄ ہَے۔ کِویں ناں کِویں ستّا ’تے کابذ رِہا جاوے جاں پھیر ستّا ہتھِیائی جاوے۔ اِس گڑبڑ تۄں دۄویں فائِدا اُٹھا رہے سن۔ لۄک اِس چال نُۄں سمجھݨ۔

اُہ سںگھّ نُۄں وی سمجھا رِہا سی۔ سمسِّیا اِکلّے بںٹّی دی نہِیں۔ ناں اِکّ لکھّ رُپئے دی گراںٹ نال ہلّ ہۄئی سی۔ ہذاراں بںٹّی اِس سمسِّیا دا شِکار سن۔ سںگھّ آپݨی تاکت مُکھّ مںتّری دے دھنّواد دی تھاں اُس دی اسلِیئت نُۄں بینکاب کرن اتے لۄک-شکتِییاں نُۄں اِکّ پلیٹفارم ’تے اِکٹھِّیاں کرن وِچّ لائے۔ اِہۄ بںٹّی لئی سچّی شردھاںجلی سی۔

راجِںدّر دا بھاشن درشن نُۄں بھمبّل-بھُۄسِیاں ’چ پائُݨ لگّا۔

ہُݨ تک تاں سںگھّ سمجھدا سی کِہ مُکھّ مںتّری نُۄں جے کِسے نیں جھُکائِیا سی تاں اُہ سںگھّ ہی سی۔ سںگھّ دِییاں ہڑتالاں اتے دھمکِییاں اگّے مُکھّ مںتّری ہتھِیار سُٹّݨ لئی مجبُۄر ہۄئِیا سی٬ پر لۄکاں دے دائوِیاں اتے نیتاواں دے بھاشݨاں تۄں اُس نُۄں مہِسُۄس ہۄݨ لگّا سی کِہ مُکھّ مںتّری دے اَیلاناں پِچھّے ناں سںگھّ دا ہتھّ سی٬ ناں جتھیداراں دا اتے ناں ہی کِسے یُۄنِیئن دا۔

اِس پِچھّے کۄئی ہۄر ہی کارن سی٬ جِہڑے درشن دی سمجھۄں باہر سی۔ ہۄ سکدَے اُہناں وِچۄں اِکّ راجِںدّر دے کہِݨ مُتابک٬ سںگھّ نُۄں بُدھُّۄ بݨائُݨا وی ہۄوے۔

 

 

24

جے پالا چاہُںدّا تاں گھرۄں بھجّ کے آپݨی جان بچا سکدا سی۔

بلوںتّ سِپاہی اُس نُۄں رات ہی دسّ گِیا سی کِہ نوِیں پُلِس نیں پُراݨے بستے کھۄلہ لئے ہن۔ پُلِس نیں ہر اُس مُجرم تۄں پُچھّ-گِچھّ کرنی ہَے٬ جِس خِلاف کدے اِکّ وی مُکدّما درج ہۄئِیا ہَے۔ پالا تاں دس نمبّرِییا رِہا ہَے۔ اُس دے گھر پہِلی ہی رات چھاپا پئیگا۔

بلوںتّ نیں اِہ وی دسِّیا سی کِہ سٹاف بڑا خُۄںخار ہَے۔ کِسے دی ہڈّی پسّلی تۄڑنا اُہناں لئی مامُۄلی گلّ ہَے۔ اِہ بںدّا مارن لگّے وی ’سی‘ نہِیں کردے۔ اِکّ-اِکّ نیں کئی-کئی بںدّے مارے ہۄئے ہن۔ وڈّا تھاݨیدار امّْرِتسر دے اِںٹَیرۄگیشن سَیںٹر وِچۄں آئِیا ہَے٬ بڑا ذالم ہَے۔ بںدّے دی گردن اِئۄں مرۄڑ دِںدّا ہَے٬ جِویں بںدّا بںدّا ناں ہۄوے٬ مُرغا ہۄوے۔ وڈّے ساہِب نیں اُس نُۄں اختِیار وی پُۄرے دِتّے ہن۔ کاتل ہر ہالت وِچّ بھۄگ تۄں پہِلاں-پہِلاں پھڑے جاݨ۔ اِس مکسد دی پْراپتی لئی اُہ بھاویں وِیہ بںدّے مار دیوے٬ اُس نُۄں کھُلّہی چھُٹّی ہَے۔

پالے دا اِسے وِچّ فائِدا ہَے کِہ اُہ دۄ-چار دِن اِدھر-اُدھر ہۄ کے آپݨی جاݨ بچا لئے۔

بُڈھّے سِپاہی دی گھبراہٹ تۄں پالے نیں اںدّاذا لا لِیا سی کِہ بلوںتّ دی گلّ وِچّ سَۄ فِیسدی سچّ سی۔ بلوںتّ اُہناں دا پُراݨا جُٹّ ہَے۔ مَۄکے-بیمَۄکے پالے ہُراں دے کمّ آئُںدا رِہا ہَے۔ نوِیں یۄجنا دا پتا لگّدے ہی اُہ بھجّا-بھجّا آئِیا۔ اِکّ مِںٹّ وی ناں رُکِیا۔ ہالے اُس نیں بہُت مِتّراں دے گھر جاݨا سی۔

رۄݨ-ہاکا ہۄ کے تھر-تھر کمبّݨ تۄں سِوا پالا کُجھّ وی نہِیں سی کر سکدا۔ بلوںتّ دِییاں گلّاں سُݨ کے پالے دا سارا سرِیر درد کرن لگّا۔ پُلِس دی پَیݨ والی مار دی کلپنا کر کے اُس دِییاں چِیکاں نِکلݨ والِییاں ہۄ گئیِیاں۔ پہِلاں اُہ تکڑا سی۔ پُلِس دی مار جھلّ جاںدا سی۔ ہُݨ تاں اُس دا ہر اںگّ ٹُٹِّیا-بھجِّیا پِیا ہَے۔ پُرے دی ہوا چلّدے ہی سارے جۄڑاں وِچّ درد شُرُۄ ہۄ جاںدا ہَے۔ پالے دا سرِیر ہُݨ مار کھاݨ دے کابل نہِیں رِہا۔

گھرۄں بھجّ کے کھہِڑا چھُٹّ سکدا ہُںدّا تاں اُہ ذرُۄر گھرۄں بھجّ جاںدا۔ کئی وار اُس نیں گھرۄں بھجّ-بھجّ دیکھِیا سی۔ پالے دے سارے ٹبّر نُۄں بگل لِیا جاںدا۔ بُڈھّے باپ دی داڑھی پُٹّی جاںدی۔ بھراواں نُۄں پُٹھّا لٹکائِیا جاںدا۔ ماں اتے بھَیݨاں نال جۄ سلُۄک ہُںدّا٬ اُس بارے سۄچ کے پالے نُۄں آپݨے-آپ نال نفرت ہۄݨ لگّدی ہَے۔ اُس دِییاں بھَیݨاں نُۄں٬ باپ اتے بھراواں اگّے نںگّا ہۄݨا پَیںدا۔ اِکّ تۄں دُۄجے دے گُپت اںگّاں دے وال پُٹوائے جاںدے۔ بھَیݨاں پُلسِییاں دی ہوس دا شِکار ہی نہِیں سی ہُںدِّییاں٬ اُنّا چِر گۄہا-کُۄڑا وی کردِییاں جِنّا چِر پالا ہاذر ناں ہُںدّا۔

ماں-باپ نُۄں اِہۄ تاہنے دِتّے جاںدے کِہ اُہناں نیں پالے ورگا نالائِک پُتّ کِئۄں جمِّیا ہَے؟ جدۄں پالا ہاذر ہُںدّا تاں سبھ نُۄں نںگّے کر کے اُہۄ کاروائی پھیر دُہرائی جاںدی۔

ماں-باپ دی بیئِذّتی ’تے پالے نُۄں کۄئی رںجّ نہِیں سی ہُںدّا۔ اُس سمیں اُہ سمجھدا سی کِہ پالے نُۄں چۄر بݨائُݨ وِچّ اُہۄ بھائیِوال سن۔ اُہناں نال جِنّی ہۄوے٬ اۄنی ہی تھۄڑھی سی۔

آڑھت دی دُکان ’تے ماپِیاں نُۄں چںگّی مذدُۄری مِلدی سی۔ کمّ کرن والے بتھیرے جِیء سن۔ کُل مِلا کے پُۄرے گِیاراں۔ پںجّاہ-سٹھّ دی دِہاڑی کِدھرے نہِیں سی جاںدی۔ سِیذن وِچّ داݨے-پھکّے دے بۄہل لگّ جاںدے۔ پھیر اُہناں نُۄں کی لۄڑ سی٬ پِڑاں ’چۄں کݨکاں٬ کپاہاں تے جھۄنا چۄری کرن دی؟ کدے کِسے ڈھیر وِچۄں کݨک دا پِیپا بھر لِیا٬ کدے کِسے ڈھیر ’چۄں رُگّ کپاہ دا کھِسکا لِیا۔ اُہناں نُۄں ناں آڑھتِییا کُجھّ آکھدا ناں مُنِیم۔ اِس گلّ دی پالے نُۄں پِچھّۄں سمجھ آئی سی کِہ آڑھتِیئے دی اِس مِہربانی دا مُلّ ماں کِس رُۄپ وِچّ اُتاردی سی۔

پالا وڈّا ہۄئِیا تاں اُس نُۄں اِہۄ جاچ سِکھائی گئی۔ جِڈّی وڈّی چۄری کردا٬ اۄڈی وڈّی تھاپی مِلدی۔ کدے-کدے جھۄلی داݨِیاں دی وی مِلدی۔ داݨے ویچ کے جۄ مرذی کھاوے۔

خرچݨ لئی پَیسے ہۄݨ تاں کھاݨ-پِیݨ دِییاں چِیذاں دی تاں کۄئی کمی نہِیں۔ واسدیو دی برف٬ رام دِییاں کچَۄرِییاں٬ لِیلے دے لڈُّۄ اتے مۄٹے دِییاں جلیبِییاں٬ ننّے دی کراری چاٹ اتے مِٹھُّۄ دے بھلّے۔

کرارِییاں چِیذاں کھاݨ دا اجِہا بھُسّ پِیا کِہ رۄٹی سواد لگّݨۄں ہٹ گئی۔ پالا سابت کݨک دا پِیپا ویچ کے پَیسے جیب ’چ پائُݨ لگّا۔ اُہناں پَیسِیاں نال اُہ فِلم دیکھدا٬ بِیڑِییاں پِیںدا اتے دۄستاں نال رل کے مچھّی کھاںدا۔ سِنیمے وِچّ اُس دی مُلاکات مِیتے٬ نِںدّے اتے گھارُۄ نال ہۄئی۔ مِیتا جیباں کٹّدا سی۔ نِںدّا اتے گھارُۄ چۄری کردے سن۔ اُہناں دِییاں شکلاں٬ کد-کاٹھ اتے پہِراوا پالے نال مِلدا- جُلدا سی۔ ماں-باپ وی اِکۄ جِہے اتے گھر-بار وی۔ اُہ سارے ہی چۄری فِلماں دیکھدے سن۔ کُجھّ دِناں وِچّ اُہ سارے دۄست بݨ گئے۔

پَیسے کمائُݨ دا گھارُۄ نیں بڑا ودھِییا ترِیکا دسِّیا۔ سِنیما اگّے کھڑے سائیِکلاں دِییاں گھںٹِّییاں تۄں پِتّل دِییاں کَۄلِییاں لاہ لئۄ۔ اِکّ کَۄلی بدلے ننّا چاٹ والا پُۄرا پتّا چاٹ دا دِںدّا ہَے۔ وَیسے اِہ کمّ سَۄکھا نہِیں سی۔ ٹھیکیدار اکسر اُناں دی مُرمّت کر دِںدّے۔ اُہ ڈاکخانے٬ ہسپتال اتے بَیںک اگّے کھڑے سائیِکلاں ’تے ہتھّ پھیرن لگّے۔

نِںدّے نیں کھۄج کڈھّی۔ اُس نُۄں پتا لگّ گِیا کِہ ننّا کَۄلِییاں کِتھے ویچدا ہَے۔ نِںدّا کباڑِیئے نُۄں مِل وی آئِیا۔ جے سِدھّی کَۄلی اُس کۄل ویچی جاوے تاں دۄ رُپئے مِل سکدے سن۔ چاٹ والا پتّا تاں سارا اٹھّ آنے دا ہُںدّا سی۔

اُہناں دی کباڑِیئے نال دۄستی ہۄ گئی۔

کدے-کدے اُہ گلِییاں وِچّ چکّر کڈھّدے۔ چبُۄترِیاں ’تے پئے گلاس٬ کَۄلِییاں کھِسکا لَیںدے۔ اِہناں چِیذاں دے چںگّے پَیسے مِلدے۔

“گھںٹِّییاں لاہُݨ نُۄں تُسِیں ہُݨ جواک نہِیں رہے۔ سائیِکل ہی اُڈا لِیا کرۄ۔ پںجّاہ رُپئے فی سائیِکل مِلِیا کرنگے۔” کباڑِیئے نیں اِکّ دِن اُہناں نُۄں وڈّے ہۄݨ دا اہِساس کرائِیا۔

مِیتا جیباں کٹّݨ وِچّ ماہِر ہۄ گِیا۔ اُہ کدے-کدے ہی مِلدا۔ پکّی دۄستی تِنّاں وِچّ ہی رہِ گئی۔

سچّمُچّ سائیِکلاں والا دھںدّا ودھِییا سی۔ چۄری دا ڈھںگّ وی کباڑِیئے نیں ہی دسِّیا سی۔ جِس سائیِکل نُۄں چۄری کرنا ہۄوے٬ اُس کۄل آپݨا سائیِکل کھڑا کر دِئۄ۔ کُجھّ دیر اِدھر-اُدھر گھُمّ کے چۄری والا سائیِکل کھِسکا کے تُردے بݨۄ۔ جے پھڑے جائۄ تاں غلتی ہۄݨ دی مُیافی مںگّۄ۔ پئے بھُلیکھے دا اہِساس کرائۄ۔ آپݨا سائیِکل چُکّ کے تُردے بݨۄ۔ جے سائیِکل تھاں سِر پہُںچّائُݨ وِچّ کامیاب ہۄ گئے تاں تھۄڑھی دیر بائد آپݨا سائیِکل وی چُکّ لِیائۄ۔

اِکّ وار سائیِکل کباڑخانے تک پہُںچّا دِئۄ٬ پَیسے کھرے۔ کباڑخانے پُجّدِیاں ہی سائیِکل دا پُرذا-پُرذا ہۄ جاںدا سی۔

کئی سال اُہ مَۄجاں کردے رہے۔ پالا گھرے وڑنۄں ہٹ گِیا۔ سارا دِن دۄستاں نال پھِردا رہِںدّا۔ کمّ-کار اُکّا چھڈّ دِتّا۔ دِل کِیتا گھر چلا گِیا٬ ناں دِل کِیتا تاں کباڑخانے پِیا رِہا۔

پھیر اُہناں نُۄں لگّا٬ سائیِکلاں دی چۄری نال گُذارا ہۄݨا مُشکِل سی۔ پںجّاہ رُپئے نال تِنّ جݨِیاں دا کی بݨدا ہَے؟ پںجّاہ دی تاں شراب آئُںدی ہَے۔ اُپرلا خرچ کِتھۄں آوے؟

کباڑِییا پھیر اُہناں دی سہائِتا لئی بہُڑِیا۔ اُہ سکُۄٹراں ’تے ہتھّ اذما کے دیکھݨ۔ گھارُۄ سکُۄٹر چلا لَیںدا سی۔ پالے ہُرِیں اُس دی ہِفاذت کرن لگّے۔ ترِیکا اُہۄ پُراݨا۔ بسّ تھۄڑھا جِہا خِیال رکھّݨا پَیںدا سی۔ کمّ-کار دا گھیرا وڈّا کرنا پَیݨا سی۔ باہرلے کسبِیاں تک جاݨا پَیݨا سی۔ کمّ شُرُۄ کرن لئی کباڑِیئے نیں اُہناں نُۄں اِکّ سکُۄٹر وی دے دِتّا۔

اِہ دھںدّا بہُتا چِر ناں چلِّیا۔ سکُۄٹر دا اکسر بِیما ہۄئِیا ہُںدّا سی۔ بِیمے دی رکم لَیݨ لئی چۄری دی رِپۄرٹ درج ہۄݨی ذرُۄری سی۔ سائیِکل دی چۄری تھۄڑھا سی کِہ مالک سبر دی گھُٹّ بھر کے بَیٹھ جائے۔ کۄئی تھاݨے چلا وی جاںدا تاں تھاݨے والے رسِیداں پیش کرن دے بہانے ٹال دِںدّے۔ سکُۄٹراں والے پرچا درج کرا کے ہی ہٹدے۔

سکُۄٹر چۄری ہۄݨ دے دۄ-چار مُکدّمے درج ہۄئے تاں پُلِس نُۄں فِکر ہۄ گِیا۔

چَۄتھا سکُۄٹر چُکّدے ہی اُہ پھڑے گئے۔

تھاݨے دی اِہ اُس دی پہِلی سَیر سی۔

اِکّ-دۄ وار تھاݨے جا کے پُلِس دا ہئۄُیا چُکِّیا گِیا۔ پُلِس والے ذالم گھٹّ تے دۄست ذِیادا سن۔ پہِلاں-پہِلاں دبّ کے کُٹّدے سن٬ پر سٹّاں ٹھِیک ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی گہِری دۄستی وی گںڈھّ لَیںدے سن۔ ہِسّا-پتّی آپے تہِ کر لَیںدے۔

تھاݨے-جیلہاں وِچّ اُہناں دی دۄستی دا گھیرا وِشال ہُںدّا گِیا۔ چۄراں دے کئی گرۄہ اُہناں دے سمپّرک وِچّ آ گئے۔ سائیِکلاں دی چۄری وی کۄئی چۄری ہَے؟ کۄٹھِییاں نُۄں پاڑ لائۄ۔

تھاݨے-کچہِری اُہناں لئی آم گلّ ہۄ گئی۔ وکِیلاں نیں بری ہۄݨ دے سارے داء-پیچ سِکھا دِتّے۔ بِناں جھِجک گھراں ’چ چۄرِییاں کرن لگّے۔ بہُتِییاں چۄرِییاں وِچّ اُہ پھڑے ہی ناں جاںدے جاں آکھۄ پُلِس پھڑدی ہی ناں۔ کدے پھڑے جاںدے تاں پُلِس نُۄں مال خرِیدݨ والِیاں دے گھر لِجا کے پَیسے کھٹا دِںدّے۔

کۄئی دھڑلّیدار تھاݨیدار ہُںدّا تاں مہِینا-وِیہ دِن جیلہ ’چ رہِ کے جُرم دا اِکبال کر لَیںدے٬ اُہ خُش ہۄ جاںدا۔ اُس دا مُکدّما کامیاب ہۄ گِیا۔

ماڑا ہُںدّا تاں ذمانت کرا کے باہر آ جاںدے۔ گواہ کچہِری دے چکّر کٹّ-کٹّ ہمبھّ جاںدے۔ اکّ کے پَیروائی چھڈّ جاںدے۔ ادھّے گواہ آپݨی دھرم دی سہُں کھا کے جھُۄٹھ بۄلݨ تۄں ناںہ کر دِںدّے۔ سچّ بۄلے تاں اُہ بری۔ کۄئی بہُتا ہی چُست مُدئّی ہُںدّا تاں پالے ہُرِیں سرکاری وکِیل نُۄں پَیسے دے دِںدّے۔ اُہ آپے ہیٹھ-اُتاںہ کر کے بری کروا دِںدّا۔

پالے نُۄں اِہ کمّ بڑا راس آ گِیا سی۔ مَۄجاں ہی مَۄجاں سن۔ جیلہاں ’چ بݨے دۄست بڑے کمّ آئُںدے سن۔ کدے بھِیڑ پَیںدی تاں وڈّے سمگّلراں دی اۄٹ مِل جاںدی۔

پھیر بی.اے.ناں نال مشہُۄر اِکّ اجِہا تھاݨیدار آئِیا کِہ اُہناں نُۄں نانی یاد آ گئی۔ تیذ رۄشنِییاں اگّے بِٹھا-بِٹھا کے پہِلاں پالے دی نِگاہ کمذۄر کِیتی۔ جدۄں دِکھیگا ہی نہِیں چۄری کِویں کریگا؟ پِچھّۄں چُۄلا لاہ دِتّا۔ مہِینا تھاݨے پائی رکھِّیا۔ اِلاج وی ناں کروائُݨ دِتّا٬ اُہ لںگّڑا ہۄ کے تُرن لگّا۔

گھارُۄ دِییاں دۄویں باہاں تۄڑ دِتِّییاں۔ نِکّے کے کنّاں وِچّ کۄئی چِیذ پا دِتّی٬ اُہ بۄلا ہۄ گِیا۔

اُہناں وِچۄں کۄئی وی چۄری دے کابل ناں رہِݨ دِتّا۔

سال بھر ہسپتالاں دے دھکّے کھا کے پالے نُۄں مساں دھُپّ-چھاں دِکھائی دیݨ لگّی سی۔ بساکھِییاں تاں لہِ گئیِیاں٬ پر تیذ تُرن لگِّیاں ساری ٹںگّ درد کرن لگّدی۔

جِیون آڑھتِییا اُس دی باںہ ناں پھڑدا تاں پالے نُۄں کِسے مںدّر-گُردُیارے اگّے بَیٹھ کے بھِیکھ مںگّݨی پَیںدی۔ باپ نیں جِیون دے پَیرِیں پگّ دھری٬ ماں نیں ہاڑھے کڈھّے۔ ساری اُمر جِیون دی کِیتی غُلامی دی یاد دِوائی۔ پالے نیں وی نکّ نال لکِیراں کڈھِّییاں۔ ماڑے کمّاں دی اسل سذا اُہ ہُݨ بھُگتݨ لگّا سی۔ پںجھِّییاں دی اُمر وِچّ سٹھّاں دا لگّݨ لگّا سی۔ اُہ ہۄر پاپ نہِیں کریگا۔

پالے نُۄں سُدھرن دا مَۄکا مِلِیا۔ جِیون نیں اکھّاں والے ڈاکٹر تۄں اُس دا اِلاج وی کروا دِتّا۔ مۄٹے-مۄٹے شِیشِیاں والِییاں اَینکاں لا کے اُہ ٹھِیک دیکھ سکدا سی۔

مُڑ اُس نُۄں ناں گھارُۄ دے درشن ہۄئے ناں نِںدّے دے۔ پالا اُہناں نُۄں بھُلّ-بھُلا گِیا۔

پالے دا پِچھلے سال وِیاہ وی ہۄ گِیا سی۔ اُہ باپ بݨن والا سی۔

بلوںتّ سِپاہی دے آکھے لگّ کے جے اُہ گھرۄں بھجّ وی جاںدا تاں پِچھّۄں کی ہۄݨا سی٬ اُس تۄں بھُلّا نہِیں سی۔ بھَیݨاں تاں وِیاہِییاں ورِییاں گئیِیاں۔ ماں تھاݨے جاݨ جۄگی نہِیں سی۔ ساری اُمر دھُۄڑ پھکّدی رہِݨ کارن اُس نُۄں ٹی.بی.ہۄ گئی۔ پُلِس دی اِکۄ گھُرکی نال اُس نیں مر جاݨا سی۔ نںگّی کرن لئی اُس دی پتنی ہی رہِ جاݨی سی۔ پتنی نُۄں پُلِس دے ہتھّ اُہ دیݨا نہِیں سی چاہُںدّا۔

پالا مۄڈھے ’تے بھُۄرا رکھّ کے جِیون آڑھتِیئے کۄل چلا گِیا۔ کِسے جاݨ-پہِچاݨ والے راہِیں اُہ پالے نُۄں پُلِس کۄل پیش کرا دیوے۔

جِیون سۄچِیں پَے گِیا٬ کِس افسر راہِیں پالے نُۄں پیش کرے۔ ہَۄلدار تۄں لَے کے ڈِپٹی تک سارے افسراں دا اِکدم تبادلا ہۄ گِیا سی۔ پہِلاں کدے اِس ترہاں نہِیں سی ہۄئِیا۔ پہِلاں اِکّ-دۄ دے تبادلے ہُںدّے سن۔ پُراݨِیاں راہِیں نویں افسراں نال جاݨ-پہِچاݨ ہۄ جاںدی۔

پہِلا ڈِپٹی ہُںدّا تاں پالے نُۄں کِسے نیں تھاݨے بُلائُݨا تکّ نہِیں سی۔ پالے دا ٹھِیک رِکارڈ دیکھ کے دۄ سال پہِلاں اُس نیں پالے دی ہِسٹری-شِیٹ بںدّ کروا دِتّی سی۔ ہِسٹری-شِیٹ بںدّ کروائُݨی کۄئی کھیڈ نہِیں ہُںدّی۔ سَیںکڑے رِپۄرٹاں ہُںدِّییاں ہن٬ پر ڈِپٹی جِیون دا ہم-پِیالا سی۔ اُس دی گرںٹّی دے آدھار ’تے ہی پالے نُۄں دس نمبّرِییاں وِچۄں کڈھّ دِتّا گِیا سی۔

ہتھِیار سُٹّݨ والا جِیون وی نہِیں سی۔ واکف تاں اُس دے ججّ وی سن۔ اِس کمّ لئی تاں سرکاری وکِیل دی سِفارش ہی کافی سی۔

گُرمِیت راہِیں پالا پیش ہۄ گِیا۔

پالا آپے پیش ہۄئِیا سی٬ اِس لئی اُہ پُلِس دے غُسّے تۄں بچِیا ہۄئِیا سی۔ اُس نُۄں مذار والے چبُۄترے کۄل بَیٹھ کے آپݨی واری دی اُڈِیک کرن دا ہُکم ہۄئِیا سی۔

پالے دی نذر تھاݨے دے وڈّے درواذے ’تے ٹِکی ہۄئی سی۔ ہر دس-پںدّراں مِںٹّاں بائد گیٹ ’تے پُلِس دی کۄئی گڈّی رُکدی۔ اُس وِچۄں پالے ورگا کۄئی دس نمبّرِییا اُتردا جاں دس نمبّرِیئے دے وارِس۔

تھاݨے وِچّ ودھ رہی بھِیڑ نُۄں دیکھ کے پالے نُۄں کامبا چھِڑ رِہا سی۔ کِسے وی سمیں اُس ’تے تشدّد بھارُۄ ہۄ سکدا سی۔

ہُݨ بھاویں دۄ-تِنّ سالاں تۄں اُہ ٹِکِیا ہۄئِیا سی٬ پر اُس دے خِلاف درج ہۄئے مُکدّمِیاں دی لِسٹ بہُت لمبّی سی۔ کئیِیاں وِچّ اُس نُۄں سذا ہۄئی سی٬ کئیِیاں وِچۄں بری ہۄئِیا سی۔ اِہناں سذاواں دے آدھار ’تے ہی اُس نُۄں دس نمبّرِییا بݨائِیا گِیا سی۔ اُہۄ سذاواں اُس نُۄں کِسے وی سمیں پُٹھّا لٹکݨ لئی مجبُۄر کر سکدِییاں سن۔

پالے نُۄں تاں اُس دِن دی ہی پُلِس دی اُڈِیک سی٬ جِس دِن بںٹّی دی لاش مِلی سی۔ اجِہے مَۄکے پُلِس نُۄں اُس ورگے مُجرماں دی لۄڑ پَیںدی٬ پر اُہ اِس لئی بچ گِیا سی٬ کِئُںکِہ ساری پُلِس جِیون آڑھتِیئے دی واکف سی۔ جِیون آڑھتِیئے نُۄں وی پتا سی کِہ اُہ ہُݨ گھںٹّے لئی وی دُکان تۄں غَیر-ہاذر نہِیں ہُںدّا۔ سارِییاں کہاݨِییاں بھُلا کے پالے نیں دُکان سُمبھّرن٬ داݨِیاں نُۄں جھار لائُݨ, بۄرِییاں بھرن اتے سِلائی دا کمّ شُرُۄ کر دِتّا سی۔

چۄری-یاری تۄں پالے نُۄں نفرت ہۄ گئی سی۔ مہِںگّائی دے اِہناں دِناں وِچّ مذدُۄری دُگّݨی-تِگّݨی ہۄ گئیِں سی۔ نالے چار سیر داݨے وی اِکٹھّے ہۄ جاںدے سن۔ دۄ-تِنّ ڈھِڈّ بھرن لئی اِنی کُ کمائی بہُت سی۔

پھیر وی نوِیں پُلِس نُۄں اُس دی ذرُۄرت مہِسُۄس ہۄئی سی۔

اُہ پُلِس دے سوالاں دا جواب دیݨ لئی خُد ہی ہاذر ہۄ گِیا سی۔

پتا نہِیں کِتھۄں پُلِس پالے دے سارے پُراݨے دۄست لبھّ لِیائی سی۔ کئی اجِہے بںدّے وی پھڑ لئے گئے سن جِہڑے پالے نُۄں کدے-کدائیِں جیلہ جاں تھاݨے وِچّ ہی مِلدے سن۔ باہر کدے اُہناں دے درشن نہِیں سی ہۄئے۔

سبھ تۄں پہِلاں پُلِس دے ہتھّ آئُݨ والِیاں وِچّ اُس دے ساتھی بارُۄ اتے نِںدّا سن۔

اُسے ڈھاݨی دے سںتُّۄ٬ مِہرُۄ٬ پالُۄ٬ گھِیچر اتے بںتُّۄ۔ پُراݨا جیب-کترا مِیتا اتے اُس دے چیلے دارُۄ٬ رامُۄ اتے سُںدّر۔ ناجائِذ شراب کشِید کرن والے نِںدّر٬ مُرلی اتے ساتھی۔ نمبّرداراں دی افِیم ڈھۄݨ والے بِہاری بھئیِئے۔ ویدُۄ سٹّے والے دے کرِںدّے رمیش٬ درشی اتے جنک۔ رِکشے والا بںتُّۄ اتے جسّا۔ جُۄیا کھیڈݨا جِنہاں دی آدت سی۔ دۄ پَیسے آ جاݨ تاں سٹیشن ’تے ہی جُۄیا کھیڈݨ بَیٹھ جاںدے۔ کئی وار پھڑے گئے۔ جُرمانے بھر کے چھُٹّ آئُںدے سن۔ دانکِیاں دے گھِیچر اتے نِہالا جِہڑے جںگّلات مہِکمے دِییاں لکّڑاں چۄری کرن لئی مشہُۄر ہن۔ پِیلُۄ اتے دھِچکُۄ جِنہاں نُۄں بݨ-سںوّر کے رہِݨ اتے بدماش اکھوائُݨ دا شَۄک ہَے۔ پبّی نیں جدۄں وی ذمِین ’تے کبذا کرن جاݨا ہۄوے٬ اُہ مُچھّاں نُۄں وٹّ دے کے٬ پْرَیس کِیتے کُڑتے-چادرے پا کے اتے مۄڈھے ’تے بںدُّۄکاں لٹکا کے سبھ تۄں اگّے جاںدے ہن۔ کئی بںدّے مارے۔ کدے بری ہۄ جاںدے٬ کدے دۄ-چار سال دی کٹّ آئُںدے۔ ودھِییا تۄں ودھِییا وکِیل اُہناں دی پَیروائی لئی ہاذر ہُںدّا۔ دارُۄ دا گھُٹّ پی کے آپݨے ہی بھائیِچارے دا سِر پاڑن والے ڈھِیچُۄ اتے سادھُۄ۔ ساںسی اتے باذِیگر۔ سبھ پُراݨے مُجرم٬ پالے دے یار۔

نویں چِہرِیاں دی وی گھاٹ نہِیں سی٬ پر اُہ سن پالے دی جات-برادری وِچۄں ہی۔

جِہڑے گھراں وِچۄں مُجرم نہِیں سی مِلے٬ اُہناں وِچۄں مُجرماں دے وارِس دھُۄہے گئے سن۔ پْرِںسّ دِییاں بھَیݨاں اتے نانُۄ دی ماں۔ شالُۄ دا باپ لِیاںدا گِیا سی۔ شںکّر دا چاچا۔ جِس دا کۄئی وی ناں مِلِیا٬ اُس دا سامان چُکِّیا گِیا۔ باکِییاں دے ڈںگّر-پشُۄ کھۄلہ لِیاںدے گئے۔ دُپہِر تک تھاݨا مُجرماں نال بھر چُکّا سی۔ چارے پاسے چِیک-چِہاڑا پَے رِہا سی۔

مُجرم دا تھاݨے وڑدِیاں ہی سواگت شُرُۄ ہۄ جاںدا۔ دۄ سِپاہی درواذے اگّے کھڑے سن۔ اںدّر وڑدِیاں ہی ہُۄرے مارنے شُرُۄ کر دِںدّے۔ دھَۄݨ ’چ٬ جابھاں ’تے٬ مَۄراں ’چ۔ اگلے دا ہُلِییا وِگڑ جاںدا۔ پگّ کِتے ہُںدّی اگلا کِتے۔ دھکّے مار-مار دھرتی ’تے ڈیگ لَیںدے٬ ٹھُڈّے ماردے۔ کیساں تۄں پھڑ کے کھڑا کردے۔ دھِییاں-بھَیݨاں دِییاں گالہاں کڈھّدے اَیس.اَیچ.اۄ.دے پیش کردے۔

ناں پتا پُچھّ کے اَیس.اَیچ.اۄ.ہِسٹری-شِیٹ کھۄلہدا۔ اُس دے پُراݨے رِکارڈ نُۄں دیکھ کے فَیسلا کِیتا جاںدا کِہ اُس نُۄں کِس تفتِیشی پارٹی دے ہوالے کرنا ہَے۔

پالا بیسبری نال اُڈِیک رِہا سی۔ کۄئی پتا نہِیں اُس نُۄں کِس پارٹی دے ہوالے کِیتا جاوے؟

 

 

25

بلوںتّ سِپاہی دی گلّ غلت نہِیں سی۔

نواں تھاݨیدار سچّمُچّ دِئۄ ورگا سی٬ چھے فُٹّ کدّ۔ بِلِّییاں اکھّاں۔ کُںڈھِّییاں مُچھّاں۔ تُردا تاں دھرتی کمبّݨ لگّدی۔ بۄلدا تاں سبھ دے دِل ہِلا دِںدّا۔

اُسے جِنّا خترناک سی٬ اُس دا سہائِک٬ چھۄٹا تھاݨیدار ناجر سِںگھّ۔ کُئِںٹل دیہ٬ چَۄڑی چھاتی٬ سُۄہِییاں اکھّاں ’چۄں کہِر ورسائُݨ والا۔ جِس کۄل وی جا کھڑدا٬ اگلا ڈردا آپے بکݨ لگّدا۔

ہَۄلدار وی جِنّاں دا رُۄپ۔ سِپاہی اُہناں دے وی گُرُۄ۔

تھاݨے دا وِہڑا یُدھّ-بھُۄمی بݨ گِیا لگّدا سی۔ اِکّ پاسے سن ماڑچُۄ جِہے نِہتھّے مُجرم٬ دُۄجے پاسے سن جھۄٹِیاں ورگے ہتھِیاربںدّ پُلسِیئے۔

اَیس.اَیچ.اۄ.لال سِںگھّ نیں تفتِیشی افسراں دی یۄگتا دا پَیمانا اُہناں دی کُٹّ-مار کر سکݨ دی شکتی رکھِّیا سی۔ پارٹی دی یۄگتا دے آدھار ’تے ہی اُہناں نُۄں مُجرم سمبھّالے جاںدے سن۔

کِسے پارٹی نُۄں گھۄٹا لائُݨ دا ہُکم ہۄئِیا سی٬ کِسے نُۄں کُرسی اتے کِسے نُۄں مںجّا۔

کُجھّ نُۄں پِپّل نال بنّہِیا گِیا سی۔ کُجھّ ٹاہݨِییاں ’تے تۄرِییاں واںگ لٹک رہے سن۔ کۄئی پُٹھّا لٹک رِہا سی٬ کۄئی سِدھّا۔ رسّا کِسے دے گِٹِّیاں وِچّ پائِیا گِیا سی اتے کِسے دے گُٹّاں وِچّ۔

کِسے نُۄں پِںجّرے وِچّ تاڑ کے تڑپائِیا جا رِہا سی٬ کِسے نُۄں برف دِییاں سِلِییاں ’تے پا کے۔

ٹٹِّییاں کۄل گںدّ دا بٹھّل بھری بَیٹھی جماںدارنی بڑی خُش سی۔ اُس دے کۄل گںدّ چُکّݨ والا کڑچھا پِیا سی۔ رمیش٬ درشی اتے جنکا اُس دے ہوالے سن۔ بڑے مذے نال اُس نیں تِنّاں دے مُۄںہ ’تے گںدّ بنّہِیا سی۔ اُہناں دے ہتھّ پِچھاںہ پِٹھّ ’تے لِجا کے بنّہ دِتّا گِیا سی۔ تھاݨیدار دی سخت تاڑنا سی۔ اُہ جِنّا چِر کُجھّ بکݨ دا اِشارا ناں کرن٬ اُہناں دے مُۄںہاں تۄں گںدّ ناں لاہِیا جاوے۔ اُہ تھاݨے کچہِری گھُمّدے رہِںدّے ہن۔ ہۄ سکدَے اُہناں کدے مُجرماں نُۄں ساذِش کردے سُݨِیا ہۄوے۔

گھِیچر اتے نِہالا اُہناں نالۄں کُجھّ تکڑے سن۔ اِس لئی اُہناں ’تے سختی دی ذرُۄرت سی۔ کتل بارے جاݨکاری رکھّݨ دی سمبھّاونا ردّ نہِیں کِیتی جا سکدی۔ اُہناں نُۄں مُنشی دے دفتر اگّے کُرسی ڈاہی بَیٹھے ہَۄلدار دے ہوالے کِیتا گِیا سی۔ ہَۄلدار دے دۄہاں ہتھّاں وِچّ ڈںڈّے پھڑے ہۄئے سن۔ مُجرماں نُۄں اُس دے ساہمݨے پَیراں بھار بَیٹھݨ دا ہُکم ہۄئِیا۔ اُہناں دے وِگڑے دِماغ نُۄں درُسّت کرن لئی اُہناں دے سِراں نُۄں چھلِّییاں واںگ کُٹِّیا گِیا۔ دۄ کُ وار اُہناں سِراں ’تے ہتھّ رکھّ کے ماراں نُۄں ٹھلّہݨا چاہِیا٬ اُلٹا ڈںڈِّیاں دی بارش تیذ ہۄ گئی۔

بِناں کۄئی اِکبال کرے اُہ اِکّ پاسے نُۄں لُڑھک گئے۔

دۄ سِپاہی آئے اتے باہاں تۄں پھڑ کے بَیرکاں نُۄں لَے تُرے۔

اِس تفتِیش تۄں وِہلا ہۄ کے اگلے ہُکماں لئی ہَۄلدار نیں تھاݨیدار نُۄں سلُۄٹ مارِیا۔

پُلِس کۄل بںدّے بہُت سن٬ پر سماں گھٹّ سی۔ دِن چھِپݨ نُۄں آئِیا سی۔ کمّ ادھّا وی نہِیں سی نِبّڑِیا۔

لال سِںگھّ دا سارا سماں سِفارشِییاں دے ہڑھ ٹھلّہݨ ’تے لگّ گِیا سی۔ ججّ تۄں لَے کے ڈی.سی.تک دِییاں سِفارشاں آ گئیِیاں سن۔ اکّ کے اُس نیں فۄن ہی کٹوا دِتّا۔ کاںگرسِییاں تۄں لَے کے کامریڈ تک سبھ تھاݨے دا چکّر مار گئے سن۔ لال سِںگھّ جاݨ-بُجھّ کے اُہناں نُۄں پُٹھّا ہی پَیںدا رِہا تاں جۄ مُڑ اُہ سِفارش کرن دی ہِمّت ناں کرن۔ کھِجھے تھاݨیدار نیں تھاݨے دے گیٹ نُۄں جِںدّا لگوا دِتّا۔ جِنّا چِر اںدّرلے مُجرماں تۄں پُچھّ-گِچھّ نہِیں ہۄ جاںدی٬ کِسے لئی درواذا ناں کھۄلہِیا جاوے۔

جے تھاݨیدار چلاک سی تاں مُجرم وی دۄ چںدّے ودھّ سن۔ کپتان تک پہُںچّ کر کے وائِرلَیسّ کروا سکدے سن۔ کِسے سِفارش دے آئُݨ تۄں پہِلاں پہِلاں ہی اُہ آپݨی تسلّی کرنا چاہُںدّا سی۔

ناذر سِںگھّ ڈھِیچُۄ اتے سادھُۄ دی تفتِیش کر کے ہٹِیا سی۔ اُہناں نُۄں کُٹاپا چاڑھدے ناذر دا آپݨا بلڈّ پْرَیشر ہائی ہۄ گِیا سی۔ اُس دا ساہ نال ساہ نہِیں سی رلدا۔ متھّا پسِینے نال تر ہۄ گِیا سی۔ تفتِیش دی رِپۄرٹ دِںدّے ناذر نُۄں کئی وار رُکݨا پَیںدا سی۔

اُس نیں سِٹّا کڈھِّیا سی کِہ ڈھِیچُۄ اتے سادھُۄ نِردۄش سن۔ اُہ تاں سادھارن جِہے لڑکے سن۔ بںٹّی دے کتل ورگی گُںجھّلدار ساذِش اُہناں دے وسّ دا رۄگ نہِیں سی۔

پِیلُۄ اتے پِچکُۄ دی تفتِیش سِپاہِییاں دے وسّ دی نہِیں سی۔ اُہناں ’تے گھۄٹا لگّݨا چاہِیدا سی۔ جِہڑے کئی-کئی کتل بھُگت چُکّے ہۄݨ, اُہ ماڑی-مۄٹی تفتِیش نُۄں کی سمجھدے ہن؟ اُہناں تۄں ناذر سِںگھّ ورگا تھاݨیدار ہی کُجھّ ہاسل کر سکدا سی۔

ناذر چاہُںدّا سی٬ پِیلُۄ ہُراں ’تے جھٹّ لائُݨ تۄں پہِلاں اُس نُۄں کُجھّ سماں آرام لئی دِتّا جاوے اتے کُجھّ ہۄر بںدّے وی۔ گھۄٹا لائُݨ لئی گھٹّۄ-گھٹّ اٹھّ-دس بںدِّیاں دی لۄڑ پَیںدی ہَے۔

لال سِںگھّ ناذر نُۄں سماں نہِیں سی دے سکدا٬ بںدّے ذرُۄر دے سکدا سی۔

وَیسے تاں اُس کۄل ہَۄلدار وی وِہلا سی٬ پر اِس ہَۄلدار لئی اُس کۄل ہۄر بتھیرے بںدّے بَیٹھے سن۔ ناذر سِںگھّ سِپاہِییاں نال کمّ چلا سکدا سی۔

کِہڑے بںدّے فارگ کِیتے جا سکدے سن٬ اِس دا جائِذا لَیݨ لئی لال سِںگھّ نیں سارِییاں پارٹِییاں ’تے نذر ماری۔

دۄ سِپاہی تاں اُس نُۄں اُہ وادھُۄ لگّے٬ جِہڑے اِکّ ساںسی دا جمُۄراں نال ماس کھِچّ رہے سن۔ کِسے باذِیگر دے نہُں اُکھاڑدے دۄ سِپاہی وی اُتھۄں ہٹائے جا سکدے سن۔ ساںسی باذِیگراں دا کی ہَے؟ جدۄں مرذی وںجھّ ’تے چاڑھ دیوۄ۔ اِہناں دی کِہڑی سِفارش آئُݨی سی۔

پِیلُۄ اتے پِچکُۄ پارٹِیباذ سن۔ اُہناں دی سِفارش مُکھّ مںتّری تک کِسے وی پدھّر تۄں ہۄ سکدی سی۔

اَۄکھا-سَۄکھا ناذر اُہناں دی تفتِیش ذرُۄر کر لئے۔ شکّی بںدِّیاں نال آپ گھُلݨ دی ذرُۄرت نہِیں۔ اُہ چُپّ کر کے کُرسی ’تے بَیٹھا رہے٬ سوال پُچھّدا رہے۔ باکی کمّ ٹریںڈ سِپاہِییاں تۄں کرائے۔

اُکت چارے سِپاہی اُس نیں ناذر نُۄں دے دِتّے۔ جے ہۄر بںدّے دی ذرُۄرت ہَے تاں سویر تۄں وِہلے بَیٹھے پالے نُۄں نال لَے لئے۔ تھاݨے ’چ مار کھاݨ دا اُس دا بہُت تجربا ہَے۔ مُستوِیاں دِییاں ٹںگّاں-باہاں تاں کابُۄ کر ہی لئیگا۔

ناذر منّ گِیا۔ جے اِنے بںدّے مِل جاݨ تاں اُہ کمّ چلا لئیگا۔

“کھڑا ہۄ اۄئے گدھی دِیا پُتّرا۔ کِویں لاٹ ساہِب واںگ کچھّاں ’چ ہتھّ دےئی بَیٹھَیں؟” ڈھُۄہی ’تے ڈںڈّے دی ہُجھّ ماردے ناذر نیں پالے نُۄں کھڑا ہۄݨ دا اِشارا کِیتا۔

ناذر دا ہُکم سُݨ کے پالے دِییاں اکھّاں اگّے بھمبُّۄ-تارے نچّݨ لگّے۔ ہڈّاں نُۄں جرکائُݨ والا ڈںڈّے دا درد تاں اُہ بھُلّ گِیا٬ پر اِس گلّ دا فِکر کھاݨ لگّا کِہ پالے دا نمبّر ہُݨ لگّا سی۔ پتا نہِیں کی واپرن والا سی۔

ڈھِیچُۄ اتے سادھُۄ اُتّے ناذر دی ورسدی ڈاںگ پالے نیں دیکھی سی۔ جے مامُۄلی مُجرماں تے گھںٹّا ڈاںگ ورس سکدی سی تاں پالے ورگے چۄر دی خَیر کِتھے؟ اُس نال کُجھّ وی واپر سکدا سی۔

تھر-تھر کمبّدا پالا ہتھّ بنّہ کے کھڑا ہۄ گِیا۔ اُس دے سارے سرِیر وِچّ درد دِییاں تْراٹاں چھِڑ پئیِیاں۔ اُس نُۄں کُجھّ نہِیں سی سُجھّ رِہا۔ چڑھن والے کڑک لئی کِس اںگّ نُۄں تِیار کرے؟ پالے دا تاں کۄئی وی اںگّ تفتِیش دے کابل نہِیں سی رِہا۔

“چلّ گھۄٹا چُکّ کے لِیا۔” پالے دے جُڑے ہتھّاں ’تے ڈںڈّا ماردے ناذر نیں پِپّل ہیٹھاں وادھُۄ پئے اِکّ بالے نُۄں چُکّ لِیائُݨ دا ہُکم سُݨائِیا۔

گھۄٹے دا ناں سُݨدِیاں ہی پالے نُۄں تریلی آ گئی۔ اِس گھۄٹے دی تاب ناں جھلّدِیاں اِکّ وار اُس دے گۄڈے دی چپّݨی لہِ گئی سی۔ اجّ تک اُس دے گۄڈے وِچّ درد رہِںدّا ہَے۔ دۄبارا گھۄٹا لوائُݨ دی ہِمّت کِتھّے؟

نِیم-بیہۄشی دی ہالت وِچّ پالے نُۄں کۄئی پتا ناں لگّا٬ کدۄں اُس نیں گھۄٹا چُکِّیا اتے کدۄں کمبّل وِچھائِیا۔

اِکّ وار اُس نُۄں جھئُلا جِہا پِیا٬ جِویں کپّڑے لاہُݨ دا ہُکم پالے نُۄں نہِیں٬ پِچکُۄ نُۄں ہۄئِیا سی۔

“دھَۄݨ ’تے بَیٹھ جا۔ دیکھِیں ہِلّ ناں سکے۔” جدۄں پالے دے گِٹِّیاں ’تے ڈںڈّا مار کے پالے نُۄں پِچکُۄ دی گردن نُۄں چںگّی ترہاں نپّݨ دا ہُکم ہۄئِیا تاں کِتے جا کے اُس دے ہۄش پرتے۔

“بںٹّی دے کاتلاں بارے کُجھّ پتَے تاں بھلماݨسی نال دسّ سکدَیں۔ نہِیں تاں جھُرلُۄ تِیار ہَے۔” الف نںگّا کر کے کمبّل ’تے پَیݨ دا ہُکم دیݨ تۄں پہِلاں ناذر نیں پِچکُۄ نُۄں اِکّ مَۄکا دِتّا۔

“واہِگُرُۄ دی سہُں مَینُۄں کُجھّ نی پتا۔ جِہڑے کتل اسِیں کِیتے آ‘, اُہ سارے دسّ دِنّا۔” پِچکُۄ نیں لیلہڑی کڈھّی۔

“جے تُسِیں آسانی نال منّ جائۄ تاں تُہانُۄں بدماش کِہڑا آکھے؟ دیکھدا جا بںٹّی دا کتل وی کِویں منّدَیں تُۄں … ? رکھّۄ بئی گھۄٹا جوانۄ۔” بَیٹھ کے گلّ کرن لئی اُٹھّݨ لگّے پِچکُۄ دی ڈھُۄہی ’چ ٹھُڈّا مار کے دُبارا ہیٹھاں سُٹّ کے ناذر نیں کاروائی شُرُۄ کرن دا ہُکم دِتّا۔

پالے نیں پِچکُۄ دی گردن نپّی۔ دۄ سِپاہی باہاں پھڑ کے بَیٹھ گئے۔ اِکّ نیں پہِلاں کھُچّاں ’چ پرنا رکھِّیا۔ پھیر گھُما-پھِرا کے گھۄٹا پھِٹّ کِیتا۔ باکی دے دۄ نیں ٹںگّاں نُۄں گِٹِّیاں کۄلۄں پھڑ کے ہَۄلی-ہَۄلی ٹںگّاں نُۄں پِچکُۄ دی پِٹھّ ولّ دبائُݨا شُرُۄ کِیتا۔

جِئۄں-جِئۄں گِٹِّیاں ’تے ذۄر ودھدا گِیا٬ تِئۄں-تِئۄں پِچکُۄ دِییاں چِیکاں اُچِّییاں ہُںدِّییاں گئیِیاں۔ سارے سرِیر ’چۄں وہِ تُرِییاں پسِینے دِییاں ندِییاں دا وہا تیذ ہۄ گِیا۔

پالا پِچکُۄ دے درد نُۄں چںگّی ترہاں سمجھ رِہا سی۔ اُس نُۄں پتا سی جدۄں گھۄٹا لگدا ہَے تاں ہڈِّییاں کھِچّ ناں سہاردِییاں ہۄئیِیاں٬ ٹُٹُّۄں-ٹُٹُّۄں کرن لگّدِییاں ہن۔ دِل ذۄر-ذۄر دی دھڑکدا ہَے۔ دِماغ وِچّ وا-ورۄلے اُٹھّ کھڑۄںدے ہن۔ ماس پھٹݨ لگّدا ہَے٬ ہفدِیاں دا مُۄںہ سُکّ جاںدا ہَے۔ جِیبھ تالُۄئے نال جا لگّدی ہَے۔ اکھّاں باہر نُۄں آ جاںدِییاں ہن۔ بںدّا جِئۄُݨ نالۄں مرن نُۄں ترجِیہ دیݨ لگّدا ہَے۔ اُہناں گھڑِییاں نُۄں بیسبری نال اُڈِیکدا ہَے٬ جدۄں گھۄٹا کھُچّاں ’چۄں کڈھِّیا جاݨا ہُںدّا ہَے۔ اِہ کُجھّ کُ پل سدِییاں جِڈّے لمبّے لگّݨ لگّدے ہن۔ اُہ من ہی من تۄبا کردا ہَے۔ اگّے تۄں ماڑے کمّ ناں کرن دی سہُں کھاںدا ہَے۔

اِہۄ ہالت پِچکُۄ دی ہۄ رہی سی۔ اُہ ہال-دُہائی پا رِہا سی۔ گِٹِّیاں ’تے ودھ رہے ذۄر نُۄں گھٹائُݨ لئی ارذاں کر رِہا سی۔ سہُںیاّں کھا-کھا نِردۄش ہۄݨ دے سبُۄت دے رِہا سی۔

جدۄں پِچکُۄ دِییاں چِیکاں مدھّم پَے گئیِیاں اتے لتّاں-باہاں دی پھڑپھڑاہٹ گھٹ گئی تاں گِٹِّیاں تۄں دباء گھٹائِیا گِیا۔ ہَۄلی-ہَۄلی ٹںگّاں نُۄں اسلی تھاں لِیاںدا گِیا۔ کھُچّاں تۄں گھۄٹا چُکّ کے٬ جمّے خُۄن دا دَۄرا ودھائُݨ لئی کھُچّاں اتے پِںجّݨِییاں دی مالش کِیتی گئی۔ سُکّے بُلّہاں ’تے پاݨی لائِیا گِیا۔ جدۄں اُس نیں اکھّاں کھۄلہ لئیِیاں تاں دۄ سِپاہِییاں نیں مۄڈھِیاں دا سہارا دے کے اُس نُۄں تُرن دا ابھِیاس کرائِیا۔ کُجھّ کدم سِپاہِییاں دے سہارے تُر کے پِچکُۄ آپے تُرن لگّا۔

اُس نُۄں کُجھّ سُستائُݨ لئی اِکّ پاسے بِٹھا دِتّا گِیا۔

جِس پھُرتی نال پالے نیں ناذر دی سہائِتا کِیتی سی٬ اُس ’تے ناذر گد-گد ہۄ گِیا۔ اگّۄں تۄں اُہ پالے نُۄں ہر تفتِیس وِچّ آپݨے نال رکھّݨ لگّا۔

پالا خُش سی۔ پُلِس اُس نُۄں کُٹّݨا بھُلّ گئی سی۔