سال 1978

مَیں آپݨے پِںڈّ سُر سِںگھّ دے ہائی سکُۄل وِچّ آپݨی جمات دا پِیرڈ لا کے دفتر وِچّ آݨ کے بَیٹھا ہی ساں کِہ سکُۄل دے گیٹ اگّے اِکّ جِیپ رُکی۔ اُس وِچۄں خاکی وردی والا افسر٬ اگّے نُۄں تھۄڑھے کُ مۄڈھے جھُکا کے تُردا ہۄئِیا اِںج لگّا جِویں مۄڈھِیاں ’تے لِشکدے سٹار وِکھائُݨ لئی اُچیچ کر رِہا ہۄوے۔ اُسدے پِچھّے پِچھّے اُسدا سہائِک۔ اُہ دفتر وِچّ آ وڑے۔

مَیں سۄچِیا٬ “لَے پَے گِیا پھیر کۄئی سِیاپا!”

افسر نیں پُچھّدِییاں نذراں نال ساہمݨی کُرسی ’تے بَیٹھے مُکھّ ادھِیاپک نُۄں پُچھِّیا٬ “ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ؟”

مُکھّ ادھِیاپک نُۄں میرے والا فُرنا ہی پھُرِیا ہۄݨا ایں۔ مُسکرا کے بڑے ادب نال کہِںدّا٬ “ساہِب بہادر! تُسِیں بَیٹھۄ تاں سہی کُرسی لَے کے۔ سںدھُّۄ سابہ ایتھے ای نیں۔ آہ ویکھۄ۔ لِیا بئی بُڈھّا سِئہاں! پاݨی دا گِلاس سردار سابہ لئی۔”

پر ’ساہِب بہادر‘ کُرسی ’تے نہِیں بَیٹھا۔ میری کُرسی ولّ ودھِیا۔ بڑے تپاک نال میرے نال ہتھّ مِلائِیا۔ اُسدے مِلݨ وِچلی گرمجۄشی نیں میرا ساہ سَۄکھا جِہا کر دِتّا۔ مَیں ہَیران وی ہۄئِیا۔ پُلِس وِچّ ’ایڈا میرا کِہڑا دردی!’

 

ہُݨ تُسِیں اںدّرے اںدّر ہسّدے ہۄوۄگے کِہ ایڈا ناٹکی دْرِش سِرجݨ دی بھلا کی لۄڑ سی! سارے جاݨدے نیں اُہ ’ساہِب بہادر‘ آپݨا کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ہی سی۔

مَیں کدۄں مُکّرداں۔ ہَے تاں کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ہی سی پر اِکّ وار تاں جناب نیں میرا تراہ کڈھّ دِتّا سی۔ اجّ تکّ مَینُۄں پُلِس ’لَیݨ’ ای آئُںدی رہی سی٬ ’مِلݨ’ کدی نہِیں سی آئی تے اُہ وی ایس مُہبّتی تے مِلاپڑے اںدّاذ وِچ! اُہنِیں دِنِیں سرکار دا کُجھّ ودھیرے ہی ’چہیتا‘ ہۄݨ کرکے پُلِس دے ’آئُݨ’ تے مَینُۄں ’لَے جاݨ’ دا ماݨ اکسر مِلدا رہِںدّا سی۔ ہُݨ وی مَیں اُہناں نُۄں ویکھ کے اِہۄ ہی لکھّݨ لائِیا سی کِہ ’لال پگڑِییاں والے آلۄچک‘ میرے ’کِیتے کمّاں تے لِکھتاں دی داد دیݨ مُڑ تۄں آݨ دھمکے ہن۔‘

کُرسی اُتّے بَیٹھ کے پنُّۄں میرا وجّ بݨا رِہا سی۔ پِچھلے دِن اُہ امّْرِتسر دے بسّ اڈّے ’تے کِتاباں رِسالے ویکھ رِہا سی تے کُجھّ وِشیش ساہِتکاراں دِییاں نوِییاں چھپِییاں کِتاباں بارے پُچھّ رِہا سی کِہ سٹال ’تے کھلۄتے میرے کِسے جاݨُۄ پاٹھک نیں پُچھِّیا٬ “تُسِیں ساڈے اِلاکے دے لیکھک ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ نُۄں پڑھِیا اے؟” تے پھِر میرِییاں گلّاں چلّ پئیِیاں۔ پنُّۄں نیں اُستۄں میرے پِںڈّ تے تھاں-ٹِکاݨے بارے پُچھِّیا۔ مَیں تاں اُسدی پہُںچّ وِچّ ساں۔ پنُّۄں اُدۄں میرے پِںڈّ تۄں سوا-ڈیڈھ مِیل دی وِتھّ ’تے بݨی بی اَیس اَیف دی چھائُݨی وِکھے تائِنات سی۔ اگلے دِن چھائُݨِیئۄں نِکلدِیاں اُسنے ڈرائیِور نُۄں جِیپ میرے پِںڈّ ولّ مۄڑن لئی کِہا تے ہُݨ اسِیں آہمۄ-ساہمݨے ساں۔

اۄتھۄں اُٹھّ کے اسِیں گھر چلے گئے۔ جل-پاݨی پِیتا٬ گلّاں-باتاں ہُںدِّییاں رہِییاں۔ جاݨ لگّا اُہ میرے رۄکدِیاں رۄکدِیاں تے کہِںدِّیاں کہِںدِّیاں کِہ ’اِہ میرے کمّ دی چِیذ نہِیں‘ اُہ اُچیچے تَۄر ’تے میرے لئی لِیاںدی رمّ دی بۄتل رکھّ گِیا تے میرے کۄلۄں کُجھّ کِتاباں دے نال نال میرا دِل وی آپݨے نال لَے گِیا۔ ناں اُسنے مُڑ کے میرِییاں کِتاباں مۄڑِییاں تے ناں دِل ہی۔ پر اُسدے مِلݨ آئُݨ نال میری چںگّی بھلّ بݨی۔ سکُۄل دے ماسٹر تے پِںڈّ دے لۄک سمجھݨ لگّے کِہ ’مَیں وی کُجھّ ہاں‘ جِہنُۄں ایڈے ایڈے افسر ’سلام‘ کرن آئُںدے نیں۔

ساڈِییاں مِلݨِییاں دا نِکّا جِہا سِلسِلا چلّ کے چھیتی ہی بںدّ وی ہۄ گِیا۔ پھِر لمّاں ارسا اُس ولّۄں کُجھّ سُکھ-سُنیہا ناں پُجّا۔ اِکّ دِن اِکّ بںدّا آئِیا۔ کہِݨ لگّا٬ “پنُّۄں ساہِب دی بدلی جمُّۄ-کشمِیر ولّ ہۄ گئی اے تے اُہناں تُہاڈے لئی کُجھّ سمان بھیجِیا اے۔”

اِہ جُۄس دِییاں بۄتلاں سن تے نال اخرۄٹاں دی پۄٹلی۔ پنُّۄں دُۄر جا کے وی میرے نیڑے سی۔ پہِلاں ’رمّ‘ دے رُۄپ وِچّ تے ہُݨ ’جُۄس‘ دے رُۄپ وِچ۔

پھِر اسِیں اجِہا وِچھّڑے کِہ ’کُمبھّ دے میلے‘ ’تے وِچھڑِیاں دے سالاں بائد مِلݨ والی گلّ ہۄ گئی۔ پہِلی مِلݨی تۄں پُۄرے دس سال بائد مَیں گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ خالسا کالج چںڈِّیگڑھ وِچّ کہاݨی پڑھن گِیا۔ پنُّۄں پںجّابی لیکھِکا کانا سِںگھّ دے سںگّ-ساتھ ٹہِکدا ہۄئِیا اۄتھے پہُںچِّیا۔ اِہنِیں دِنِیں اُہ نَۄکری تۄں سیوا-مُکت ہۄ کے مۄہالی رہِ رِہا سی۔ ایس مِلݨی تۄں بائد اسِیں پھِر ’کُمبھّ دا میلا‘ ویکھݨ چلے گئے تے مُڑ وِچھّڑ گئے۔ مُڑ ناں مَیں تے ناں پنُّۄں آپس وِچّ سمپّرک سادھ سکے۔

مُڑ 1999 وِچّ مَیں آپݨے لڑکے دے وِیاہ وِچّ شامل ہۄݨ لئی ٹراںٹۄ گِیا تاں پتا لگّا کِہ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ٹراںٹۄ رہِںدّا ہَے تے سبھ ساہِت-پْریمِییاں تے کلاکاراں دے دِل وِچّ وڑِیا ہۄئِیا ہَے۔ سیوا-مُکت ہۄݨ تۄں پِچھّۄں اُہ 1991 وِچّ کنیڈا چلا گِیا سی۔ ایتھے ہر کۄئی اُہنُۄں جاݨدا سی۔ اِہ وی پتا لگّا کِہ اُسنے کمپِّئۄُٹر اُتّے اُںگلاں مار مار کے اِس کھیتر وِچّ کئی نوِییاں پْراپتِییاں کر لئیِیاں نیں۔ پںجّابی پھَۄںٹاں تِیار کرن وِچّ بڑا وِشیش رۄل نِبھائِیا ہَے۔ شاہمُکھی-گُرمُکھی لِپِییاں نُۄں آپس وِچّ تبدِیل کرن لئی سںسّار وِچّ مُڈھلا تے پہِلا کمّ اُسنے ہی کِیتا ہَے تے اِس کارج لئی شاہمُکھی دی باباپھرِید پھَۄںٹ وی اُساری ہَے؛ اُسنے سْری گُرُۄ گرںتھّ ساہِب دا وی شاہمُکھی وِچّ لِپِّیئںتّر کِیتا ہَے۔ اِستۄں اِلاوا وَیبّ سائیِٹاں اُتّے سارِییاں پھَۄںٹاں دے اکھّر کھِلّر جاݨ دی سمسِّیا دا ہلّ کھۄجِیا ہَے تے لگّ پگّ سارِییاں گُرمُکھی پھَۄںٹاں اُتّے اُہ ٹرِیٹمَیںٹ دِتّا جاݨ لگّا ہَے; پںجّابی شبد جۄڑ چَیکّ لئی ہرکِیرت سِںگھّ والھا شبدجۄڑ ٹائیِپ کِیتا اتے اُسنُۄں کمپِّئۄُٹر دی کسٹم ڈِکشنری وِچّ پا دِتّا ہَے۔ لگّ پگّ گُرمُکھی دِییاں سارِییاں پھَۄںٹاں دا اِکّ دُۄجے وِچّ کنورشن تِیار کِیتا ہَے آدِ آدِ۔

ہَیرانی ہۄئی؛ اِکّ ’پھَۄجی‘ تے اینے برِیک کھیتر دی جاݨکاری تے اُہ وی آپݨے بل-بُتّے؛ بِنا کِسے اگوائی تۄں۔ کیول آپݨی کھۄجی بِرتی تے مِہنت دی بدَۄلت۔ ذرُۄر اُس وِچّ لُکی پْرتِبھا دا ہی کمال تاں سی۔ سۄچِیا٬ جے اُہ سِپاہی تۄں افسر بݨ سکدا ہَے تاں اُہ اِہ سبھ کُجھّ بھلا کِئۄں نہِیں کر سکدا! پھِر خِیال آئِیا؛ نہِیں٬ سِپاہی تۄں افسر تاں ہۄر وی انیکاں لۄک بݨے نیں پر کِرپال سِںگھّ پنُّۄں بݨنا بڑا اَۄکھا ہَے۔ اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ پنُّۄں انُسار ہریک بںدّا اُس واںگ کر سکدا ہَے تے اُس جِہا بݨ سکدا ہَے۔ ایسے بھرۄسے ’تے ہی اُہ میرے ورگِیاں نُۄں ہَۄںسلا دیویگا کِہ مَیں وی کمپِّئۄُٹر دِییاں برِیکِییاں سِکھّ سکدا ہاں۔ پر کِتھّے ’راجا‘ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں تے کِتھّے ’جٹّ-بُۄٹ‘ ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ!

مَینُۄں اِہ وی پتا لگّا کِہ پنُّۄں لیکھک وی بݨ گِیا ہَے۔ کوِتا وی لِکھدا ہَے تے کہاݨی وی۔ سگۄں اِستۄں وی اگّے ودھ کے اُہ ’اُستاد‘ لیکھک بݨ گِئَے اتے نویں لیکھِک-لیکھِکاواں نُۄں لِکھݨ دے گُر سِکھائُںدا ہَے تے اُہناں دِییاں لِکھتاں دی اِسلاہ وی کردا ہَے۔ کنیڈا دے کئی چرچا وِچّ آئے لیکھک اِہ منّدے ہن کِہ اُہناں نُۄں سِرجݨاتمک ہُلارا دیݨ وِچّ پنُّۄں دا ہتھّ ہَے۔ اِہ وی پتا لگّا کِہ اُہ اخباراں لئی لیکھ وی لِکھدا ہَے تے ’ٹھرکی دی اکھّ ’چۄں‘ کالم ادھِین مِیڈِیئے تے ساہِت دی آلۄچنا وی کردا ہَے۔

پنُّۄں تاں میرے ساہمݨے سترںگّی پِیںگھ دے ستّاں رںگّا واںگ کھِلّرِیا نذر آئُݨ لگّا۔ اِکّ اِکلّے بںدّے وِچّ اینی وِوِدھتا تے اینی سمرتھّا۔ مَیں اُسنُۄں مِلݨ لئی مُڑ تۄں تاںگھݨ لگّا۔

مَینُۄں کنیڈا دی اِمِیگْریشن مِلی تاں کُدرت نیں پِچھلے وِچھۄڑِیاں نُۄں دھۄ سُٹِّیا۔ اسِیں دۄویں نیڑلے گواںڈھی بݨ گئے۔ ساڈے دۄواں دے گھر کاں-اُڈاری مُتابک ماپِیئے تاں سِرف سَۄ گذ دی دُۄری ’تے ہۄݨگے۔ پر اسِیں ’کاں‘ تاں نہِیں ناں٬ ’بںدّے‘ ہاں؛ تے جے بںدِّیاں واںگ ولھ-ولھا کے سڑکاں راہِیں اِک-دُۄجے ولّ آئیِئے-جائیِئے تاں وی مساں پںدّراں-وِیہ مِںٹّ لگّدے نیں۔ اسِیں رۄذ سَیر کرن دا نیم بݨا لِیا۔ سویرے سَیر کرنی ہۄوے جاں شام نُۄں وِچکارلی وڈّی سڑک ’بۄویرڈ‘ ساڈی جھناں بݨ جاںدی ہَے۔ جِہڑا پہِلاں پہُںچّ جائے اُہ ’مہِیںوال‘ بݨ کے لائیِٹاں تۄں پار دُۄجے نُۄں اُڈِیک رِہا ہُںدّا اے۔ بہُتی وار مَیں ہی جھناں پار کرکے اُس پاسے جاںدا ہاں کِئُںکِہ اسِیں سَیر اُہدے گھر والے پاسے دِییاں سڑکاں ’تے کردے ہاں۔ جے کِتے کۄئی جݨا لیٹ ہۄ جائے تاں دُۄجا تُردا تُردا ’بُرے‘ دے گھر تکّ اپّڑ جاںدا ہَے۔ سَیر تۄں واپسی ’تے پنُّۄں اُہناں لائیِٹاں تے مَینُۄں وِدا کرن آئُںدا ہَے۔ مَیں جِنّاں چِر سڑک پار کرکے پِچھّے نُۄں ویکھ کے اُہنُۄں ہتھّ ناں ہِلاواں اُہ اۄتھے کھلۄتا رہِںدّا ہَے۔

جدۄں اجے اسِیں سَیر شُرُۄ نہِیں سی کِیتی مَیں اِکّ دِن پھِردا پھِرائُںدا٬ تُردا ہۄئِیا پنُّۄں دے گھر کۄلۄں لںگھِّیا تاں سۄچِیا جاںدا جاںدا سلام ہی بُلا جاںدا ہاں۔ کنیڈا وِچّ کِسے دے گھر بِنا پُچھِّیاں جاݨ دا رِواج نہِیں پر مَیں جیرا کر لِیا۔ بَیلّ سُݨ کے پنُّۄں نیں بُۄہا کھۄلہِیا پر بُۄہے ’چ ڈٹ کے کھلۄتا رِہا تے بِنا اںدّر آئُݨ دا سدّا دِتّے اجنبِییاں واںگ مَینُۄں کہِںدّا٬ “دسّۄ۔” مَیں چھِتھّا جِہا تاں ہۄئِیا پر آپݨے خاس اںدّاذ وِچّ کِہا٬ “جناب! بِناں پُچھِّیاں کِسے دے گھر آ جاݨا ہَے تاں بںدّے دی ہِماکت ای۔ پر اِس گھر نُۄں آپݨا گھر تے تُہانُۄں آپݨا بںدّا سمجھݨ دی بھُلّ کردِیاں ہۄئِیاں من بیکابُۄ جِہا ہۄ گِیا۔ ایدھر دی گُذر رِہا ساں تاں سۄچِیا ہذُۄر نُۄں سلام کِیتے تۄں بِنا لںگھّ جاݨا گُستاخی ہۄویگی۔ ہُݨ اںدّر آئُݨ لئی تاں تُساں مَینُۄں کہِݨا نہِیں۔ میری سلام کبُۄل کرۄ تے بییارام کرن لئی کِیتے گُناہ لئی مُیاف کرۄ۔” مَیں واپس مُڑن لئی اہُلِیا۔ پنُّۄں ہسّ پِیا تے اںدّر لںگھّݨ لئی راہ چھڈّ دِتّا۔ پھِر دِل دے درواذے ہی کھۄلہ دِتّے۔ دۄ گھںٹّے گپّاں وی مارِییاں۔ جل-پاݨی وی چھکائِیا تے کمپِّئۄُٹر بارے دھکّے نال جاݨکاری دیݨ دی کۄشِش وی کِیتی تے اِہ وی ہدائِت کِیتی کِہ مَیں اِکّ دی تھاں اٹھّ اُںگلاں نال ٹائیِپ کرِیا کراں۔ اِہ گھٹنا سُنائُݨ تۄں میری مُراد ہَے کِہ کئی وار پنُّۄں تُہانُۄں بڑا خُشک تے رُکھّا لگّیگا۔ فۄن اُتّے وی کۄئی آپݨا ناں دسّے تاں اُہ کۄرا جِہا ہۄ کے آکھیگا٬ “ہاں٬ اگّے گلّ کر۔” جِویں چھیتی یبھّ نِبیڑنا چاہُںدّا ہۄوے۔ اُسدے بھیتی جاݨدے نیں کِہ اِہ تاں بدام دی اُتلی چھِلّڑ ورگا اُتلا اُتلا پنُّۄں ہَے؛ اسلی پنُّۄں تاں ہیٹھاں مِٹھّی گِری واںگ لُکِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِکّ دِن پھیر مَیں پنُّۄں دے گھر کۄلۄں لںگھِّیا پر بَیلّ ناں کِیتی۔ بائد وِچّ دسِّیا کِہ مَیں تُہاڈے گھر کۄلۄں لںگھِّیا ساں تاں اُہ کہِںدّا٬ “ویکھ لا پھَۄجِییا! چںگّی نہِیں کردا۔ کۄلۄں دی لںگھّ جاںدا ایں۔ تیرے لئی تاں دِل دے درواذے سدا چَۄڑ-چُپٹّ کھُلّہے رہِںدّے نیں۔” اِہناں کھُلّہے درواذِیاں دا لابھ اِہ ہَے کِہ اسِیں دۄویں جِیء پنُّۄں دے گھر جدۄں چاہِیئے آپݨے گھر واںگ بِنا کِسے پُۄرو سُۄچنا دے جا وڑدے ہاں۔ اسل گلّ تاں اِہ ہَے کِہ ہُݨ ساڈی پنُّۄں نالۄں وی ودھّ رسائی آپݨی وڈّی بھَیݨ مِسِذ پتوںتّ کَۄر پنُّۄں نال ہۄ گئی ہَے۔ ہُݨ پنُّۄں نُۄں کَۄݨ پُچھدَے!

ساڈی ساںجھی سَیر دَۄران پنُّۄں دی شخسِیئت دے انیکاں رںگّ میرے اگّے کھِڑنے شُرُۄ ہۄ گئے۔ مَیں اُسدی ذِںدّگی بارے جاں کِسے مسلے بارے اُسنُۄں سوال کر دِںدّا ہاں۔ پنُّۄں بۄلݨا شرُۄ کردا ہَے تے پھِر بۄلی جاںدا ہَے۔ اُہدے من-مستک دِییاں پِڑِییاں اُدھّڑدِییاں جاںدِییاں ہن۔ کدی بچپن دے٬ کدی جوانی دے٬ کدی مُہبّت دے تے کدی سںگھّرش دے دِن اُہدے بۄلاں وِچّ لِشکݨ لگّدے ہن۔ اُہ دھُر اںدّر تکّ رَۄشن ہۄ جاںدا ہَے۔ تے آتما اُہدی اَین ساف-شفاف دُدھّ دھۄتی لِش لِش کردی دِسݨ لگّدی ہَے۔ اُس وِچّ کۄئی مَیلھ نہِیں٬ کۄئی اُہلا نہِیں۔ کدی اُہ لِشکدے سںگّمرمری سُڈَۄل جِسم نال پیںڈُۄ ٹُۄرنامَیںٹاں وِچّ کبڈّی کھیڈدا نذر آئُںدا تے کدی کالج دے ہاکی دے مَیدان وِچّ وِرۄدھی ٹِیمّ دے گۄلاں دا پھٹّا کھڑکائُںدا دِسدا۔ پسِینۄ—پسِینا ہۄئے اُسدے درشنی گُلابی جُسّے نُۄں ویکھ کے جواناں نُۄں اُس ورگا دِسݨ تے بݨن دا شَۄک جاگدا۔ پھِر کالجۄں نِکل کے اُہ بھرتی کرن والی لائیِن وِچّ کھلۄتا دِسدا تے چۄݨویں جوان وجۄں بھرتی ہۄݨ دا ماݨ ہاسل کردا۔ کدی آپݨی نو-وِیاہی پتنی دے اںگّ-سںگّ ورہدے مِیںہ وِچّ بھِجّݨ دے انںدّ نال بھاو-وِبھۄر ہۄئِیا اجے وی بھِجّی جاںدا۔ کدی کلکتّے وِچّ سنّ چُراسی دے گھلُۄگھارے دے دِنِیں آپݨی پُراݨی مُہبّت دے برُۄہِیں٬ اُسنُۄں سںکّٹ وِچۄں بچائُݨ اتے آپݨے جِگر تۄں وِچھۄڑے دے داغ دھۄݨ لئی٬ ورہِیاں باد جا کھلۄںدا۔ کدے آپݨے افسراں تے اُستاداں دِییاں مِہربانِییاں اتے ودھِیکِییاں دا ذِکر کردا تے کدی آپݨے اسُۄلاں ’تے بیخَۄف ہۄ کے ڈٹ جاݨ دی کہاݨی چھُہ لَیںدا۔ کدی ڈِئۄُٹی نِبھائُںدِیاں مَۄت دے مُۄںہۄں بچݨ دا بِرتاںت سُݨائُںدا اتے کدی تِلںگّے پھَۄجِییاں دے چھڑے-چھڑاںگ ہاسے مذاک تے ٹھہاکِیاں دا آنںدّ لَیںدا۔ اِہ سارا کُجھّ کردِیاں اُہ سِپاہی تۄں ڈِپٹی کماںڈَیںٹ دے اہُدے تکّ پہُںچّ جاںدا۔

اُسنُۄں پتا اُدۄں لگّدا ہَے جدۄں ساڈے مِلݨ-بِںدُّۄ واںگ ساڈا وِچھڑݨ-بِںدُّۄ وی٬ ’بۄویرڈ‘ دی سڑک آ جاںدی ہَے۔ اُہ ہسّ کے آکھیگا٬ “ویکھ لا پھَۄجِییا! تُۄں چںگّی نِیں کردا۔ مَینُۄں گلِّیں لا چھڈِّئَے٬ آپ بۄلِیا تکّ نہِیں۔” مَیں کلّہ نُۄں ’بۄلݨ’ دا وائدا کردا ہاں۔ کلّہ آ جاںدا ہَے تاں مَیں پھِر نواں سوال کردا ہاں۔ پنُّۄں سہِجے ہی میری اجّ دی واری دا پاݨی وی آپݨی جِیون-کہاݨی دے کھتِّیاں وِچّ چھڈّ لَیںدا ہَے۔ مَیں اُہدے پاݨی دے نال وہِݨا شُرُۄ کر دِںدّا ہاں۔

پنُّۄں بہُت مِہربان اتے دِیالُۄ دۄست ہَے۔ تُہاڈے کِسے وی کمّ آ سکݨ دے چاء اتے جۄش نال لبا-لب بھرِیا ہۄئِیا۔ کِسے دِن سَیر تۄں غَیر-ہاذر ہۄݨ دا سببّ جانݨا ہۄوے تاں اُہ دسّیگا٬ “…دے گھر گیٹ اگّے پتھّر لا کے پَۄڑِییاں ٹھِیک کرنِییاں سن۔ مَیں آکھِیا٬ اسِیں آ جاںدے آں۔ مَیں گھروالی تے…نُۄں نال لَے گِیا۔ اسِیں ساری دِہاڑی لا کے اُہدِییاں پَۄڑِییاں شام تکّ مُکمّل کر دِتِّییاں۔” کدی آکھیگا٬ “…دا بگِیچا تِیار کرنا سی۔ اسِیں دۄویں جِیء چلے گئے۔ شام تکّ گۄڈ-سوار کے کِیارِییاں وی بݨا دِتِّییاں تے پھُلّ-بُۄٹے وی لا دِتّے۔ تُسِیں دسّۄ کِس دِن تُہاڈا بگِیچا ٹھِیک کرن آئیِئے؟”

اُہنُۄں ہتھِّیں کمّ کرن دی کۄئی جھِجک نہِیں۔ اُہ کنیڈا وِچّ آ کے مُڈھلے سںگھّرش دی کہاݨی بڑے ماݨ نال سُݨائُںدا ہَے۔ کِویں سارا پرِوار ٹُٹ-ٹُٹ کھیتاں وِچّ دِہاڑِییاں لائُںدا رِہا۔ پسِینۄ-پسِینی ہُںدّا رِہا۔ مَیں پُچھّدا ہاں٬ “اںدّرلی افسری نُۄں دِہاڑی کردِیاں تکلِیف نہِیں سی ہُںدّی؟” اُہ کہِںدّا٬ “تکلِیف کاہدی! کمّ تاں کمّ ہَے۔ افسری دا ہۄوے جاں کھیتاں دا۔ اِس وِچّ شرم کاہدی! کمّ پْرتی ستِکار والا نذرِییاں ہی اُسنُۄں کِسے وی مِتّر دے گھر جا کے اُس لئی بیلچا واہُݨ وِچّ چھۄٹا نہِیں ہۄݨ دِںدّا۔ اِںج کردِیاں تاں سگۄں اُہ ہۄر وڈّا ہۄ جاںدا ہَے۔ اُہ تاں کھُشبُۄ واںگ ہر گھر تے ہر دِل تکّ پہُںچّݨ دا تلبگار ہَے۔

پِچھلے دِنِیں کہاݨی-مںچّ دی مِیٹِںگّ سی۔ پنُّۄں سارے کتھاکاراں لئی نِکّے نِکّے گملِیاں وِچّ تِیار کِیتے تُلسی دے بُۄٹے درجناں دی گِݨتی وِچّ پرشاد وجۄں چُکّ لِیائِیا۔ سںگّی-ساتھی نالے آپݨی پسںدّ دے بُۄٹے چُݨ چُݨ اڈّ کری تے سامبھی جاݨ, نالے دھنّوادی بۄلاں نال پنُّۄں نُۄں سرشار کری جاݨ۔ پنُّۄں نُۄں اِہ کرنا تے اِسترہاں سُݨنا چںگّا لگّدا ہَے۔ اسل وِچّ تُسِیں اجے سۄچِیا وی نہِیں ہُںدّا کِہ پنُّۄں کِسے وِشیش سِلسِلے وِچّ تُہاڈے کِویں کمّ آ سکدا ہَے پر پنُّۄں نیں تُہاڈی سہائِتا کرن دی کۄئی ن کۄئی وِرل آپے ہی لبھّ لئی ہُںدّی ہَے۔ تُسِیں اُس بںدّے دی نیک-دِلی٬ کمّ آئُݨ دی ڈُلّہ ڈُلّہ پَیںدی لۄچا نُۄں مہِسُۄس کے وِسمادی خُشی نال بھر جاںدے ہۄ۔ اُسدا اجِہا مِکناتِیسی سُبھا اگلے نُۄں بدۄ-بدی کھِچّ کے آپݨے نال جۄڑ لَیںدا ہَے۔ مَیں ویکھِیا ہَے کئی وار سَیر کردِیاں کُجھّ بںدِّیاں نال اسِیں پارک وِچّ جاں کِسے راہ-کھہِڑے پہِلی وار مِلدے ہاں۔ پنُّۄں دی سِفت ہَے کِہ اُہ میری پچھاݨ بڑی گڈّ کے کرائُںدا ہَے۔ کِسے دُۄجے دی وڈِیائی کرنی کِسے وڈّے دِل والے دا کمّ ہَے۔ پنُّۄں دا دِل بہُتا ای وڈّا ہَے۔ پر کُجھّ دِناں بائد پتا چلّدا ہَے کِہ اُہ بںدّا جِہڑا کُجھّ دِن پہِلاں سانُۄں دۄواں نُۄں اِکۄ تھاں تے اِکّۄ ویلھے مِلِیا سی٬ اُہ میری وڈِیائی تاں بھُلّ-بھُلا چُکّا ہُںدّا ہَے تے پنُّۄں دا مدّاہ بݨ کے اُسدا بڑا نیڑلا بںدّا بݨ چُکّا ہُںدّا ہَے۔ کئی وار تاں اِسترہاں وی ہُںدّا ہَے کِہ جاں تاں پنُّۄں اگلے دے گھر ہُݨ تکّ گیڑا مار چُکِّیا ہُںدّا ہَے تے جاں اگلا پنُّۄں دے گْرہِ وِکھے اُسدے سںگّ-ساتھ دی خُشی ماݨ چُکّا ہُںدّا ہَے۔ دۄستی پائُݨ دی اِس چمتکاری کلا دا گُݨ پنُّۄں کۄل ہی ہَے۔ مَیں تاں بسّ پنُّۄں تے اُسدے نویں بݨے دۄستاں دا مُۄںہ ویکھدا رہِ جاںدا ہاں۔

دۄ کُ سال پہِلاں اسِیں سویرے سویرے دۄویں جݨے اِکّ پارک وِچّ ہر رۄذ یۄگا کرن لگّ پئے۔ ساڈے ولّ ویکھ کے اِکّ دِن آپݨے دھی-جوائی کۄل چھُٹِّییاں کٹّݨ آئِیا ہرِیاݨے دا اِکّ سابکا افسر سَیݨی ساڈے نال یۄگا کرن لئی آݨ جُڑِیا۔ پھِر اِکّ دِن پاکِستان دا اِکّ وڈّا افسر وی جھکدا جھکدا ساڈے کۄل آئِیا۔ اسِیں اُسنُۄں وی نال جۄڑ لِیا۔ ’یۄگ-گُرُۄ‘ دی بھُۄمِکا تاں مَیں نِبھا رِہا ساں پر اگلے دِناں وِچّ یاری اُہناں دی پنُّۄں نال گُۄڑھی ہۄ گئی۔ پتا لگّا اُہ پنُّۄں دے سدّے ’تے اُسدے گھرۄں وی ہۄ آئے سن۔

اِہ تاں ہۄئی مرد مِتّراں دی گلّ۔ تے جے کِتے اگلی بِیبی ہۄوے تاں!

لئۄ سُݨۄں! اِکّ وار مَیں کِسے بِیبی نُۄں کِسے نال مِل کے آئِیا تاں اُس سںوّیدنشِیل تے سِیاݨی بِیبی بارے پنُّۄں نال سہِون ہی گلّ ہۄ گئی۔ پنُّۄں اُہنُۄں جاݨدا تاں سی پر میرے دسّے گُݨاں کرکے اُس ولّ اںدّرے اںدّر کھِچِّیا گِیا۔ تاں ہی پتا لگّا٬ جدۄں اُہ بِیبی چار-پںجّ دِناں بائد مٹھِیائی دا ڈبّا لَے کے پنُّۄں نُۄں مِلݨ اُہدے گھر پہُںچّ گئی کِئُںکِہ ایڈی ’چںگّی‘ بِیبی نُۄں پنُّۄں کمپِّئۄُٹر دے گُݨ سِکھائُݨ دی پیشکش ناں کرے٬ اِہ کِویں ہۄ سکدا ہَے! ایسے کرکے مَیں وکِیل کلیر نُۄں ہسّدا ہۄئِیاں کہِںدّا ہُںدّاں کِہ وکِیل سِئہاں! جے کِسے بِیبی دا نیڑ لۄڑدَیں تاں کِتے بھُلّ-بھُلیکھے وی پنُّۄں نال اُہدا ذِکر ناں کر بَیٹھِیں؛ نہِیں تاں وِںہّداں رہِ جائیںگا تے اگلی پنُّۄں دی کلاس دی وِدِیارتھݨ بݨ چُکّی ہۄویگی۔

اسِیں چھیڑدے ہاں٬ “پنُّۄں ساہِب! تُہاڈے کۄل کِہڑی گِدّڑ-سِںگّی اَیں جۄ بِیبِییاں تُہاڈے ولّ کھِچِّییاں چلِییاں آئُںدِییاں نیں؟”

پنُّۄں ہسّی جاںدا ہَے پر اُس گِدّڑسِںگّی دی ہۄںد تۄں اِنکار نہِیں کردا۔

پنُّۄں نِتّ نوِییاں دۄستِییاں لائُݨ دا ابھِلاشی تے ماہِر ہَے۔ میرے وِچّ اِہ گُݨ نہِیں۔ مَیں تاں چھیتی کِیتے کِسے نال کھُلّہدا ای نہِیں پر پنُّۄں نُۄں میرے ورگی کۄئی سمسِّیا نہِیں۔ نِتّ نوِییاں دۄستِییاں لئی اُہدے دِل-درواذے تے گھر دے درواذے ہر ویلے کھُلّہے رہِںدّے نیں۔ ساڈے ورگے بںدّ مناں والِیاں اُسدی رِیس کی کرنی ہۄئی! اُہدے لئی جے اگلا بھُلّ-بھُلیکھے آپݨا درواذا ڈھۄݨا وی چاہے تاں پنُّۄں اُسنُۄں چھیتی کِیتِیاں اجِہا نہِیں کرن دِںدّا۔ درواذا ڈھُک وی جاوے تاں گُسّا نہِیں کردا سگۄں سہِج ہۄ کے مُسکرا پَیںدا ہَے۔ ساڈے نال کُجھّ دِن یۄگا کرن تۄں بائد مُسلمان بیلی دۄ کُ دِن آئِیا ناں۔ پنُّۄں آکھے: ’آپاں اُہدے گھر جا کے پتا کرِیئے؛ آپݨا فرذ بݨدا اے۔‘ مَیں دسِّیا کِہ ’اُہ کلّہ پرے سڑکے سڑک آپݨے تۄں اکھّ بچا کے لںگھّدا مَیں آپ ویکھِیا سی۔ اُہ آپݨے تۄں دُۄری بنائُݨی لۄچ رِہا لگّدا ہَے۔ آپاں نُۄں ذِد نہِیں کرنی چاہِیدی۔‘ پر اگلے دِن میرے رۄکݨ دے باوجُۄد پنُّۄں مَینُۄں اُہدے گھر ولّ لَے تُرِیا۔ ڈۄر-بَیلّ کِیتی۔ اسِیں اُڈِیکدے رہے پر اُسنے اگّۄں درواذا ناں کھۄلہِیا۔ مَیں شرمِںدّا ساں کِہ اِہ جاݨدِیاں ہۄئِیاں وی کِہ اگلا ساڈے تۄں کھہِڑا چھُڈائُݨا چاہُںدّا ہَے٬ اسِیں اُہدے گھر کِئۄں گئے! مَیں پنُّۄں نال شرمِںدّگی ساںجھی کِیتی٬ “کِئۄں پَے گئی ٹھںڈھّ؟ لَے لِیا سواد؟” پر پنُّۄں ’تے اِسدا کۄئی اسر نہِیں سی۔ اُہ بڑا سہِج ہۄ کے کہِںدّا٬ “چلّ نہِیں درواذا کھۄلہِیا تے ناں سہی۔ آپݨا کی گِیا۔” مَیں کہِݨا چاہُںدّا ساں٬ “میرا تاں سوَیماݨ ذخمی ہۄ گِئَے۔” پر چُپّ رِہا کِئُںکِہ جاݨدا ساں کِہ پنُّۄں اِہۄ جِہی گلّ نُۄں وکّار جاں اِذّت-بیئِذتی دا مُدّا نہِیں بݨائُںدا۔ اجِہے ویلے مَینُۄں پنُّۄں ’تے کھِجھ آئُںدی ہَے۔ پھِر مَیں آپݨے من ’چ جھات ماردا ہاں تے آپݨے آپ ’تے کھِجھدا ہاں٬ “بھائی ورِیام سِئہاں! جے تیرے کۄل پنُّۄں ورگا کھُلّہا تے مُہبّتی دِل نہِیں تے جے تُۄں کِسے دی ودھِیکی نُۄں پنُّۄں واںگ بھُلّ جاݨ تے ’ہۄئۄُ پرے‘ کرن دا سلِیکا نہِیں جاݨدا تاں آپݨے آپ ’تے شرمِںدّا ہۄ٬ پنُّۄں نُۄں کِئۄں دۄش دِںدّا ایں۔”

اُںج سچّی گلّ ہَے کِہ اگلے لئی ڈُلّہ ڈُلّہ پَیںدی پنُّۄں دی مُہبّت دے ورہدے مِیںہ دا ویگ کدی کدی اینا بھاری تے تیذ ہُںدّا ہَے کِہ کئی وار اگلے نُۄں اِس وِچّ گۄتے وی آ جاںدے ہن۔ اسِیں سویر دے چھے وجے سَیر کر رہے ساں۔ اَیتوار دا دِن سی۔ پنُّۄں جاںدے جاںدے رُکِیا۔ کہِںدّا٬ “مَیں آپݨے پُتّ دے گھر کلّ بگِیچا تِیار کر کے بُۄٹے لائے سن۔ مَیں چاہُںدّا ہاں کِہ جاںدا جاںدا بگِیچے نُۄں جھاتی مار جاواں۔” مَیں رۄکِیا٬ “پنُّۄں ساہِب! کی کردے اۄ! اگلِیاں دا وِیاہ ہۄئے نُۄں اجے دۄ مہِینے ہۄئے نیں۔ دِن وی اَیتوار دا۔ اگلے ارام نال دس-یاراں وجے اُٹھّݨگے۔ کِئۄں اُہناں نُۄں چھے وجے تںگّ کرن لگّے اۄ! سُتِّیاں نُۄں بیوکت اُٹھائۄگے۔ گھٹّۄ-گھٹّ مَیں تاں اُہناں نُۄں جگائُݨ دے گُناہ وِچّ بھاگی نہِیں بݨنا چاہُںدّا۔ تُسِیں ہۄ آئۄ۔ مَیں اگلے پارک وِچّ چکّر لائُںداں۔”

مَیں اجے پارک وِچّ پہُںچِّیا وی نہِیں ساں کِہ ویکھِیا پنُّۄں میرے مگرے مگر تُرِیا آ رِہا سی۔ کہِںدّا٬ “مَیں بَیلّ کِیتی۔ اُہ اُٹھّے نہِیں۔ مَیں بَیک-یارڈ دا درواذا کھۄلہ کے بُۄٹِیاں نُۄں جھاتی مار آئِیاں۔”

دۄ چار دِناں پِچھّۄں اچنچیت اُسدے ’نُۄںہ-پُتّ‘ مَینُۄں رستے وِچّ مِل پئے۔ مَیں پِچھلے دِناں وِچّ اُہناں پْرتی تڑکے تڑکے پنُّۄں دی ورہدی مُہبّت دا ہوالا دِتّا تاں اُہناں چھِتھّا جِہا پَے کے دسِّیا کِہ ’اںکّل اگّے وی کئی وار تڑکے تڑکے ’مِیںہ ورہائُݨ’ آ جاںدے نیں۔ اُس دِن اسِیں سۄچِیا٬ مناں سُتّے رہِیئے٬ ہۄر بھِجّ کے کی لَیݨا ایں! اںکّل بدّل واںگ آپے اگّے لںگھّ جاݨگے۔”

اِہ ناں سۄچݨا کِہ اُہ اُسدے سکے نُۄںہ-پُت ہۄݨگے۔ اِسترہاں دے مُۄںہ-بۄلے تاں اُسدے درجناں پُتر اتے درجناں پۄترے ہن۔ پر اُہ اُہناں نُۄں اِس اںدّاذ وِچّ سمبّۄدھن کریگا جاں اُہناں دا اِںج ذِکر کریگا کِہ پہِلی وار سُݨن والے نُۄں بھُلیکھا پَے جاویگا کِہ اُہ آپݨے کِسے سکے پُتّ-پۄترے دی گلّ ہی کردا پِیا ہَے۔ اِکّ وار کہاݨی-مںچّ دی مِیٹِںگّ چلّدی پئی سی۔ پنُّۄں نیں گھڑی ویکھی تے اچنچیت کاہلی نال اُٹھِّیا٬ “اۄہۄ! میرے پۄترے نیں آئُݨا سی۔ مَیں اُہنُۄں ایئرپۄرٹ تۄں لَیݨ جاݨا ایں۔” اُہ کِسے کار والے ساتھی نُۄں نال لَے کے تُر گِیا تاں کۄئی نواں نواں آئِیا ساتھی ہَۄلی جِہی مَینُۄں پُچھّدا٬ “پنُّۄں ساہِب دے پۄترے نُۄں اُہناں دا پُتّر ناں لَیݨ جائۄُ ایئرپۄرٹ تۄں؟ سُݨِئَں اِہناں دے دۄ پُتّر ایتھے ای رہِںدّے نیں۔” مَیں دسِّیا٬ “اِہ اُہناں دا مُۄںہ-بۄلِیا پۄترا اے۔”

مَیں کئی وار ہسّ کے چھیڑدا ہاں٬ “پنُّۄں ساہِب تُہاڈا اِسترہاں دا بݨائِیا اِکۄتر سَۄ پُتّر تاں ہۄویگا ای۔ کَۄرواں تۄں وی اِکّ ودھّ۔ اِںج ہی اِکۄتر سَۄ تُہاڈے نِگدے یار۔ تے گھٹّۄ-گھٹّ دۄ اِکۄترِییاں تُہاڈِییاں سنیہی-شردھالُۄ بِیبِییاں ہۄݨگِییاں۔ مَیں کئی وار سۄچداں اِس درجا-بںدّی وِچّ میرا تھاں کِتھّے کُ آئُںدا ہۄئۄُ؟”

“اۄ سںدھُّۄ! تُۄں کی جاݨے! تیری تھاں میرے دِل دے کِہڑے وکھّرے کھانے وِچّ ہَے!”

مَینُۄں پتا ہَے کِہ میرا اُسدے دِل وِچّ وکھّرا کھانا ہَے۔ اِس کھانے دی بدَۄلت جدۄں وی کِتے ساہِتک جاں سبھِیاچارک مِیٹِںگّ ’تے جاݨا ہۄوے تاں میری سواری دا پربںدھّ اکسر پنُّۄں ہی کردا ہَے۔ کِسے نویں مِلݨ والے نُۄں میرِییاں سِفتاں دے پُل بنّہ بنّہ کے اَیسا بھُلیکھا پاویگا کِہ اگلا سچِّیں ہی اِسترہاں مہِسُۄس کردا ہَے جِویں بڑے وڈّے لیکھک تے بُلارے نُۄں مِلݨ دا شرف ہاسل کر رِہا ہۄوے! اسِیں ’سِیرت‘ نُۄں پْرکاشِت کردے ساں تاں پنُّۄں نُۄں فِکر رہِںدّا سی کِہ اِسنُۄں گھاٹا ناں پوے٬ اِہ چلّدا رہے۔ اِس لئی اُہ ساڈے نالۄں وی ودھّ فِکرمںدّ رہِںدّا۔ نواں پرچا آئُںدا تاں آپ تھَیلا بھر کے لیکھکاں کلاکاراں نُۄں پرچا وںڈّدا تے خُش ہُںدّا۔ اِشتِہار دِوائُݨ وِچّ وی مدد کردا۔ لۄکاں نُۄں چںدّے دیݨ لئی ساڈے نالۄں وی ودھّ پْریردا تے لَے کے وی دِںدّا۔ ’سِیرت‘ لئی آئے مَیٹر دی پھَۄںٹ تبدِیل کرائُݨی ہۄوے جاں کمپِّئۄُٹر نال سمبّںدھِّت کۄئی وی کمّ ہۄوے٬ پنُّۄں دے ناںہ کرن دا تاں سوال ہی کی پَیدا ہۄݨا ایں٬ سگۄں اُہ اینی چھیتی سیوا لئی ہاذر ہۄ جاںدا ہَے کِہ الادِین دے چراگ نُۄں گھسا کے پَیدا ہۄݨ والا جِنّ وی اۄنی چھیتی ہاذر ناں ہۄوے! اِہ کیول میری جاں ساڈی گلّ نہِیں۔ تُسِیں کِسے نال وی گلّ کر کے ویکھۄ اُس کۄل پنُّۄں دِییاں انیکاں ساکھِییاں ہۄݨگِییاں جدۄں اُہ اُسدی کِسے ناں کِسے سہائِتا لئی پُۄرے تن-من نال ہاذر ہۄئِیا ہۄویگا۔ میرا تاں اِہ وی تجربا ہَے کِہ لۄڑ ویلے اُہ اگلے لئی ’تن-من‘ نال ’دھن‘ نُۄں شامل کرنۄں وی گُریذ نہِیں کردا۔

کمپِّئۄُٹر سِکھائُݨ لئی تاں اُہ ہر ویلے تِیار-بر-تِیار رہِںدّا ہَے۔ ہر سال گرمِییاں وِچّ کمپِّئۄُٹر سِکھائُݨ دِییاں کلاساں مُفت لائُںدا ہَے۔ ’اُپدیش چَۄںہ ورنا کئۄ ساںجھا‘ دے واک انُسار اُس کۄل کمپِّئۄُٹر سِکھّݨ سمجھݨ لئی ’جۄ آوے جدۄں آوے راذی جاوے‘ دی اُکتی پُۄری ترہاں ڈھُکدی ہَے۔ اِںج ہُݨ تکّ اُسدے شاگِرداں دی گِݨتی وی اِکۄتر سَۄ تۄں اُتّے ہۄ گئی ہَے۔ اُسنُۄں جدۄں کِسے سماگم ’تے جاݨ لئی رائیِڈ چاہِیدی ہۄوے تاں یاراں دۄستاں تۄں اِلاوا اُسدے اِہ چیلے وی اُسدی سیوا لئی اُڈّے آئُںدے ہن۔ ذاہِر ہَے اِس سیوا دا لابھ نال دے نال مَینُۄں وی مِل جاںدا ہَے کِئُںکِہ مَیں تاں پنُّۄں دا پکّا ساتھ تے پکّی سواری ہاں۔

کمپِّئۄُٹر بارے تُسِیں کۄئی وی کمّ سمجھݨا جاں سِکھّݨا ہۄوے پنُّۄں آپݨے سارے کمّ چھڈّ کے تُہاڈی سیوا وِچّ ہاذر ہۄݨ نُۄں تِیار ہَے۔ اِس مکسد لئی تُسِیں کِسے ویلے وی اُسدے گھر جا سکدے ہۄ۔ جے تُہاڈے کۄل جاݨ دا سماں نہِیں تاں پنُّۄں تُہاڈے گھر آ سکدا ہَے۔ تُسِیں اُس کۄلۄں کمپِّئۄُٹر بارے اِکّ جاݨکاری لَیݨا چاہُںدّے ہۄ تاں اُہ دس گلّاں ہۄر اۄسے ویلے تُہانُۄں سِکھّ لَیݨ لئی پْریریگا۔ اُسنُۄں جۄ کُجھّ وی کمپِّئۄُٹر سمبّںدھّی گِیان ہَے اُہ اِکۄ وار تے سارے دا سارا٬ ویلا-کُویلا ویکھݨ تۄں بِنا٬ تُہاڈے اںدّر اُلدّݨ لئی کاہلا رہِںدّا ہَے۔ کئی وار ستھِتی ہاسے-مذاک والی وی بݨ جاںدی ہَے۔ اِکّ رات اسِیں کِسے سماگم تۄں واپس پرت رہے ساں۔ دۄ بِیبِییاں وی ساڈے نال سن۔ جدۄں کِرپال سِںگھّ پنُّۄں نُۄں اُسدے گھر اُتارِیا تاں نال بَیٹھی بِیبی نُۄں٬ سبھناں سمیت٬ شائِد پنُّۄں مارنا تاں چاہ-پاݨی دی سُلاہ چاہُںدّا سی پر اُسدے مُۄںہۄں سُبھاوک نِکل گِیا٬ “آ بئی فلاݨِیئے! تیرا کمپِّئۄُٹر ٹھِیک کر دیئیِئے۔” اسِیں سارے ہسّ پئے۔ اُہ کہِںدّی٬ “پنُّۄں ساہِب! کمپِّئۄُٹر ایتھے کِتھّے آ گِیا؟” اسل وِچّ گلّ اِہ سی کِہ پنُّۄں کُجھّ دِن پہِلاں ہی اُسدے گھر جا کے اُسدا کمپِّئۄُٹر ٹھِیک کرکے آئِیا سی تے اُسدے اچیت من وِچّ اِہۄ گلّ چلّ رہی ہۄویگی کِہ سہِون ہی ’چاہ-پاݨی‘ دا سدّا اُہدے مُۄںہۄں ’کمپِّئۄُٹر ٹھِیک کر دیݨ دا سدّا‘ بݨ کے نِکل گِیا۔

پنُّۄں دے سُبھاء دی وِشیستا ہَے کِہ اُہ جِس اُتّے ڈُلّہدا ہَے؛ پُۄرے دا پُۄرا ڈُلّہ جاںدا ہَے۔ اگلا بھاویں پُۄرے دا پُۄرا بھِجّ جاوے۔ اینے سمرپݨ بھاو نال اگلے دے کمّ آئُݨ دی لۄچا اُس اںدّر اینی پربل ہَے کِہ ہۄ سکدا ہَے جے اگلا اُستۄں وِیہ فی-سدی سہائِتا دی آس رکھّ رِہا ہۄوے اُہ اگّۄں اِکّ سَۄ وِیہ فی سدی تکّ دی ذِمّیواری آپ ہی اۄڑھ لَیںدا ہَے۔ کِتے کِسے ساہِتک جاں سبھِیاچارک پْرۄگْرام لئی کِسے پْربںدھّک نیں پنُّۄں نُۄں کُجھّ بںدّے لِیائُݨ لئی کِہا ہۄوے تاں اُہ اِسنُۄں وکّار دا سوال بݨا کے جُٹّ جاویگا تے میرے ورگے سارے مِتّر-بیلِییاں نُۄں اِکٹھّا کرکے تے ’رائیِڈ‘ دا پْربںدھّ وی آپے کر کے پْرۄگرام ’تے پہُںچّ جاویگا۔ اگلا دھنّ دھنّ ہۄ جاویگا تے پنُّۄں دے من نُۄں ٹھںڈھّ پَے جاویگی۔ اِہۄ ٹھںڈھّک ہی تاں اُہ چاہُںدّا ہَے؛ ہۄر اُسنے اِس سارے کُجھّ وِچۄں کُجھّ کڈھّݨا پائُݨا نہِیں ہُںدّا۔ پِچھلے سال آپݨے مُۄںہ-بۄلے پُتّر دی کَۄںسلر دی چۄݨ مَۄکے ہۄݨ والے اِکّ اِکٹھّ وِچّ اُہ آپݨے یاراں بیلِییاں دی ڈھاݨی اِکٹھّی کر کے لَے گِیا۔ اُسنے ساڈے وِچۄں ہی کِسے دی سٹیج چلائُݨ, کِسے دی مُڈھلا بھاشن کرن تے کِسے دی دھنّواد کرن دی ڈِئۄُٹی لا دِتّی۔ مَیں آکھاں٬ “پنُّۄں سابہ! جِنہاں نیں سماگم اُلِیکِیا ہَے اُہناں نیں سٹیج دا سارا پْربںدھّ وی چلائُݨ بارے سۄچِیا ہۄئۄُ۔ سُتھّݨا سوائُݨ والِیاں نیں راہ وی رکھّے ہُںدّے نیں۔” پر پنُّۄں نیں تاں آپݨی ڈِئۄُٹی نِبھائُݨی سی٬ نِبھا دِتّی۔ اگلِیاں نُۄں چِتّ خِیال وی نہِیں سی کِہ پنُّۄں کِویں پُۄری تِیاری نال آئِیا ہۄئِیا ہَے۔ اُہناں آپݨی سٹیج آپݨے ہِساب نال چلائُݨی سی تے چلا لئی۔ پر پنُّۄں تاں آپݨی ’رِذرو سہائِتا ڈھاݨی‘ سمیت ہاذر سی ناں!

دُۄجِیاں نُۄں پَیݨ والی لۄڑ بارے ایڈی دُۄر تکّ سۄچݨا تے اُس لۄڑ-پُۄرتی لئی اینے سمرپݨ بھاو نال کمّ کرنا اِہ پنُّۄں دے ہِسّے ہی آئِیا ہَے۔ لۄک تاں کِسے لئی بݨدا فرذ ادا کرن دا پںجّواں ہِسّا وی پُۄرا کر لَیݨ تاں واہ بھلی سمجھی جاںدی ہَے پر ایتھے پنُّۄں ہَے کِہ اگلے آپݨے بݨدے ہِسّے تۄں وی کئی گُݨا ودھّ کرن لئی تتپر رہِںدّا ہَے۔

اُہدی آواذ وِچّ پُلسِییا رںگّ تاں ہَے ہی نہِیں۔ نِرا نِمرتا تے پرسںسّا دی مُۄرت۔ ’شام‘ نُۄں ’سام‘ جاں ’شہِر‘ نُۄں ’سہِر‘ بۄلݨ دے اںدّاذ تۄں سگۄں اُہدے بۄلاں وِچّ ماسُۄم بالاں دے بۄلاں ورگی سادگی دا بھُلیکھا لگّدا ہَے۔ سچّی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ اُہ بہُت ہدّ تکّ بالاں ورگا ای ہَے۔ کِسے نال وڈّے وَیر-بھاو رکھّݨ تۄں اسلۄں ای مُکت۔ پر نال ہی مَینُۄں پاکِستانی سٹیجی ڈرامے وِچلی اُس اَۄرت دا خِیال آئُںدا ہَے جۄ ساتھی کلاکار نُۄں کہِںدّی ہَے٬ “وے مَینُۄں کُجھّ ناں آکھ۔ مَیں تاں اجے بچّی آں۔” اُہ اگّۄں کہِںدّا ہَے٬ “اَیوَیں گھُنّی ناں بݨ۔ تُۄں بچّی-بُچّی کۄئی نہِیں۔ تَینُۄں مَیں دسّاں۔”

اِس ہوالے نال پنُّۄں وی ایڈا ’بچّا-بُچّا‘ کۄئی نہِیں۔ تے اَیسی گلّ وی نہِیں کِہ پنُّۄں ہریک ’تے ہی ڈُلّہ ڈُلّہ پَیںدا ہۄوے۔ کئی وار تاں اُہ بہُت رُکھّا وی نذر آئُںدا ہَے۔ مَیں شُرُۄ وِچّ اُس ولّۄں دِتّی ’رمّ‘ اتے ’جُۄس‘ دا ذِکر کِیتا سی۔ اُہدی شخسِیئت وِچّ وی دۄویں سواد گھُلے ہۄئے ہن۔ کئی وار بڑا کَۄڑا تے رُکھّا تے کئی وار نِرہا مِٹھاس دی مُۄرت۔ جِنہاں بںدِّیاں نُۄں اِکّ وار ردّ کر دِںدّا ہَے پھِر اُہ اُہناں بارے آپݨی رائ نُۄں بدلدا نہِیں تے ناں ہی ماف کردا ہَے۔ مَیں اجِہے بںدِّیاں دے ناں گِݨ سکدا ہاں۔ اُںج وی کئی وار تاں اگلے دی سادھارن گلّ نُۄں اِس اںدّاذ وِچّ ٹکّریگا کِہ اُہ کہاݨی یاد آ جاویگی جِس انُسار کِسے نیں دُۄجے نُۄں پُچھِّیا٬ “کِنّے بھرا اۄ؟”

اگلے نیں کِہا٬ “تِنّ۔”

“جے چار ہُںدّے تاں پھِر کِہڑی میری لتّ بھنّ لَیںدے۔”

اگلے نیں نِمرتا نال کِہا٬ “بھراوا! مَیں تَینُۄں کی آکھِئَے؟”

اُہ کہِںدّا٬ “آکھ کے ویکھ لَے۔ ویکھِیں بُۄتھا ناں بھنّ دِتّا تاں!”

کدی کدی پنُّۄں کِسے دی سادھارن کِیتی گلّ نُۄں دھکّے نال بہِس وِچّ پائُݨ لئی آپݨی وِرۄدھی رائ ٹھاہ کرکے ماردا ہَے جد کِہ اُس سمیں اُسدی لۄڑ نہِیں ہُںدّی۔ اگلا بَۄںدل جاںدا ہَے۔ پارک وِچّ بابِیاں نال بَیٹھِیاں جِتھّے اُہ گلّاں-باتاں کرکے رَۄݨک لا دِںدّا ہَے اۄتھے جدۄں کدی کدی کِسے نال ’نَۄن-اِچھُۄ‘ نُۄں ’اِچھُۄ‘ بݨا کے گلّ نُۄں دھکّے نال بہِس وِچّ پائُݨ دی کۄشِش کر لَیںدا ہَے تاں مَیں گلّ نُۄں ہاسے وِچّ پا کے ٹالݨ دا یتن کردا ہاں۔ میرا بھاو سمجھ کے پنُّۄں وی ہسّݨ لگّ پویگا۔ گلّ رفا-دفا ہۄ جاںدی ہَے تے پنُّۄں بابِیاں دی اتْرِپت آتما نُۄں تْرِپت کرن لئی کۄئی لُچّا لتِیفا چھُہ لَیںدا ہَے۔

پر پھِر وی جِہڑی گلّ اُسنُۄں خری لگّدی ہَے اُسنُۄں کرنۄں وی اُکّدا نہِیں؛ بھاویں اگلے دے گۄڈے لگّے جاں گِٹّے۔ پھِر اگلے پل جاں اگلے دِن چیتا آئُݨ ’تے کِہ ’بںدّا تاں نراذ ہۄ گِیا!’, ’بھُلّ-چُکّ ماف کرائُݨ’ لئی وی تتپر ہۄ جاںدا ہَے۔ اِکّ دِن ٹراںٹۄ کہاݨی مںچّ دی بَیٹھک وِچّ کِسے لیکھک دی کہاݨی بارے بۄلدِیاں کہِںدّا٬ “جی میرے ہِساب نال تاں اِہ کہاݨی بݨدی ای نہِیں۔” کہاݨِیکار نُۄں چںگّا ناں لگّا۔ اگلے دِن پنُّۄں مَینُۄں آکھے٬ “کہاݨِیکار آپݨا نیڑے دا یار اے۔ اَیویں نراذ کر بَیٹھے۔ اُہدے تۄں سَۄری مںگّ لَیݨِیں آں۔” مافی مںگّ لَیݨا وڈّے دِلاں دا کمّ ہَے۔ اِہۄ جِہا دِل پنُّۄں کۄل ہی ہَے۔

پر سُبھاء تاں سُبھاء ای ہُںدّا ہَے۔ چھیتی کِیتے بدلدا نہِیں۔ پِچھلے دِن میرے جلںدھّر والے گھر دھُپّے بَیٹھے ساں کِہ آسٹْریلِییا والے میرے مِتّر گِیانی سںتّۄکھ سِںگھّ دا فۄن آئِیا۔ اُسنے پنُّۄں دے ہتھّ پِچھلے سال آپݨی جِیونی-پُستک میرے لئی بھیجی سی۔ اُہ پنُّۄں نیں وی پڑھی ہۄئی سی۔ سںتّۄکھ سِںگھّ اِہ جاݨ کے کِہ پنُّۄں وی میرے کۄل بَیٹھا ہۄئِیا اے٬ آپݨی کِتاب بارے رائ پُچھّݨ لگّا۔ پنُّۄں کہِںدّا٬ “مَینُۄں اُس کِتاب دا پِچھلا ہِسّا بِلُکل پسںدّ نہِیں آئِیا۔ تُسِیں جِہڑے سِیاستداناں تۄں پںجّاب دا بھوِکھّ سوارے جاݨ دی آس رکھّدے اۄ٬ اُہناں ای تاں پںجّاب دی بیڑی ’چ وٹّ پائے نیں۔ تُسِیں مَینُۄں اُہناں دی چمچاگِری کردے لگّدے اۄ۔ ہاں٬ پہِلا ہِسّا چںگّا ہَے٬ ودھِییا٬ پڑھن والا۔” مَیں سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں ہسّدِیاں آکھِیا٬ “بھائی ساہِب! اینی کرائے بِناں تُہانُۄں وی ٹھںڈھّ نہِیں سی پَیݨی۔”

بِن مںگِّیاں سلاہ دیݨی چںگّی تاں نہِیں ہُںدّی۔ پر پنُّۄں آپݨا بیلی ہَے؛ اِس لئی کدی کدی سلاہ دیݨ دی غلتی کر لئیِدی ہَے۔ مَیں ہسّ کے آکھِیا٬ “ہذُۄر! پہِلاں سِدھّا ای نُکس چھاںٹݨ دی تھاں جے پہِلاں اُہدی کِتاب دے چںگّے پکھّ دی گلّ کر دِںدّے تاں کی آخر آ جاںدی۔ ذرُۄری اے کِہ پہِلاں اگلے دی چھۄئی ای لاہی جاوے؟” لاگۄں مِسِذ پنُّۄں وی کہِںدّے٬ “اِہناں دی اِہ آدت ٹھِیک نہِیں۔” مَیں ہسِّیا٬ “پر بھَیݨ جی! بِیبِییاں نال اِہ رُکھّا نہِیں بۄلدے۔ اۄہناں نال بڑِییاں مِٹھِّییاں مِٹھِّییاں گلّاں کردے نیں۔” مِسِذ پنُّۄں ہسّ پئے٬ “آہۄ٬ اِہ گلّ تاں ٹھِیک آ۔”

مِسِذ پنُّۄں تے مَیں کدی کدی پنُّۄں دے بِیبِییاں بارے نرم گۄشے ’تے اُس نال چھیڑ-چھاڑ کر لَیںدے ہاں۔ پنُّۄں اِس گلّ دا گُسّا نہِیں کردا سگۄں سواد لَیںدا اے۔ مِنّہاں مِنّہاں ہسّدا رہِںدّا اے۔

“اُںج بِیبِییاں وی اِہناں دا بڑا کردِییاں نیں۔”

میری سُݨ کے مِسِذ پنُّۄں مُڑ پۄلا جِہا ہسّدے نیں۔

پنُّۄں ہسّدا ہۄئِیا سپشٹِیکرن دِںدّا ہَے٬ “اۄ بھائی! بِیبِییاں نُۄں پتَے کِہ اِس بںدّے تۄں اُہناں نُۄں کۄئی خترا نہِیں۔”

اُسدی گلّ شائِد ٹھِیک وی اے۔ اُہ بِیبِییاں نال رِشتے نُۄں بڑے سُکھاویں پدھّر ’تے رکھّدا ہَے۔ اُہدے بۄلاں تے وِہار وِچۄں بِیبِییاں نُۄں کۄئی مَیلھ نذر نہِیں آئُںدی۔ ایسے کرکے پنُّۄں نال اُہناں دا ڈُۄںگھی اپݨتّ دا رِشتا بݨِیاں رہِںدّا ہَے۔ جے سچّمُچّ کِسے ’خترے‘ دی گلّ ہۄوے تاں اِس خترے دی گھںٹّی سبھ تۄں پہِلاں ساڈے بھَیݨ جی (مِسِذ پنُّۄں) نُۄں ہی سُݨ جاویگی۔ جے اُہناں نیں پنُّۄں نُۄں ہیٹھاں بیسمَیںٹ وِچّ جا کے کِسے ’بِیبی‘ جاں ’بابے‘ نُۄں گھںٹِّیاں بدھّی کمپِّئۄُٹر سِکھائُݨ دی آگِیا دے رکھّی ہَے تاں سمجھۄ٬ ’خترے‘ والی سچِّیں کۄئی گلّ نہِیں۔ مِسِذ پنُّۄں بیفِکری نال اُپّر بَیٹھے ٹی وی ویکھ رہے ہُںدّے نیں۔ لۄڑ پَیݨ ’تے چاہ-پاݨی وی تھلّے دے آئُںدے نیں۔ نِسچَے ہی پتنی دا اجِہا وِشواس کمائُݨا پَیںدا ہَے۔ پنُّۄں نیں اِہ وِشواس کمائِیا ہۄئِیا ہَے۔ سچّی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ اَۄرت تاں آپݨے پتی دی نذر پل-چھِݨ وِچّ پچھاݨ لَیںدی ہَے۔ اُسدا مرد کِسے تِیوِیں نُۄں کِہڑی نذر نال ویکھدا ہَے٬ اُہ پہِلی نذرے تاڑ جاںدی ہَے۔ جِتھّے اَۄرت نُۄں ذرا کُ دال وِچّ کلِتّݨ دا جھَۄلا پوے اُہ اۄسے ویلے بھری بھرائی تَۄڑی مُۄدھی مار دِںدّی ہَے۔ جے اجے تکّ پنُّۄں دی دال رِجھّی جاںدی ہَے تاں ذاہِر ہَے مِسِذ پنُّۄں نُۄں سچّمُچّ پنُّۄں ’تے وِشواس ہَے۔

جے وِشواس وِچّ ’گھات‘ دا ماڑا جِہا سںسّا ہۄوے اۄتھے ساودھانی ورتݨی ماڑی وی نہِیں ہُںدّی۔ اِکّ وار پنُّۄں نیں کِسے لیکھک بِیبی دی تسوِیر وڈّی کرکے آپݨِییاں بیسمَیںٹ نُۄں اُتّردِییاں پَۄڑِییاں دی دِیوار ’تے درشنی اںدّاذ وِچّ لائی ہۄئی سی۔ مَیں جاݨدِیاں-بُجھّدِیاں اِس بارے پُچھِّیا تاں پنُّۄں کہِںدّا٬ “اُہنُۄں کِسے سماگم ’تے لائُݨ لئی آپݨی وڈّی پھۄٹۄ چاہِیدی سی۔ مَینُۄں کہِںدّی ’وڈّی کر دِئۄ۔‘ مَیں دۄ وڈِّییاں کر لئیِیاں۔ اِکّ اُہنُۄں دے ’تی۔ اِکّ آپ رکھّ لئی۔” مِسِذ پنُّۄں سُݨ رہے سن۔ مَیں ہۄر کمِیݨا ہۄ گِیا٬ “جناب! تُسِیں کِہڑی کھُشی ’چ رکھّ لئی تے پھِر لائی وی اَین نذراں دے ساہمݨے۔ کی گلّ اکھّاں تۄں پل-بھر وی اۄہلے کرن نُۄں چِتّ نہِیں کردا؟” پنُّۄں ہسّی جاوے۔

مِسِذ پنُّۄں نیں کِہا٬ “کدے کدے اِہناں نُۄں کُجھّ ذِیادا ای خُشی ہۄ جاںدی اےَ۔”

اگلی وار مَیں گھر گِیا تاں دِیوار تۄں اُہ پھۄٹۄ لتھّی ہۄئی سی۔

اُںج ہُݨ وی اُس دِیوار ’تے اِکّ بِیبی دی پھۄٹۄ لگّی ہۄئی ہَے پر اِہ کِسے ’نیڑلی‘ بِیبی دی نہِیں؛ پاکِستان وِچلے کِسے سماگم وِچّ کِسے سمُۄہ وِچّ کھِچّی پھۄٹۄ وڈّی کِیتی ہۄئی ہَے۔ بِیبی دا چِہرا درشنی ہَے۔ شاںت-چِتّ۔ من نُۄں ٹھںڈھّ پائُݨ والا۔ جے وِچھّڑے گُردھاماں دے درشن-دِیدارے کرن گِیاں نُۄں کۄئی درشنی چِہرا لبھّ گِیا تاں اُسنُۄں دِیوار اُتّے لٹکائُݨ وِچّ کی ہرذ ہَے! اُستۄں ناں مِسِذ پنُّۄں نُۄں کۄئی خترا ہَے ناں مَینُۄں کۄئی ساڑا ہَے! سگۄں مَینُۄں وی پنُّۄں واںگ ہی اُہ چِہرا ویکھݨا چںگّا چںگّا لگّدا ہَے۔

سچّی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ اسِیں اَیویں پنُّۄں نُۄں چھیڑدے ہاں سانُۄں کِہڑا سۄہݨِییاں بِیبِییاں ماڑِییاں لگّدِییاں نیں! اسِیں وی کِہڑے دُدھّ-دھۄتے ہاں! پنُّۄں تاں آپ منّدا ہَے کِہ ساری اُمر سُرکھِّیا سیواواں نِبھائُݨ وِچّ جُٹّے رہِݨ کارن اُسنُۄں تاں رجّ کے پتنی دا پِیار تے سںگّ-ساتھ مانݨ دا وی بھرواں مَۄکا نسِیب نہِیں ہۄئِیا۔ اِکّ اتْرِپتی اتے ڈُۄںگھا خِلاء رہِ گِیا ہَے من اںدّر۔ اُہ ہئُکا لَے کے اکسر آپݨِییاں جۄڑِییاں کاوِ-تُکاں اکسر ہی دُہرائُںدا ہَے:

پل وی سہاری ناں جائے

تیری جُدائی اِہ سچّ ہَے

پر ایداں جُدائیِیاں وِچّ ہی

اِہ بِیت جاݨی ہَے ذِںدّگی۔

اِہ ہئُکا اُس اِکلّے دا نہِیں٬ فَۄجی جِیون دی ’اِکلّ‘ بھۄگݨ والے ہریک سِپاہی دا ہئُکا ہَے۔ ایسے کرکے تاں پنُّۄں کدی کدی ہسّدا ہۄئِیا اِہ وی آکھدا ہَے٬ “ساڈے ورگے پھَۄجِییاں نُۄں تاں جھاڑی تے دُۄر ٹںگّی ٹاکی وی گۄری دا گُلابی ڈۄرِییا لگّدی رہی ہَے۔”

ہُݨ جدۄں اُہ پتنی دے سںگّ-ساتھ وِچّ ہر ویلے وِچردا ہَے تاں اجے وی نو-وِیاہِیاں واںگ گھروالی نُۄں مخَۄل کردا چںگّا لگّدا ہَے۔ اُسدے سۄکے دے دِن مُکّ گئے ہن۔ اُہ ہر ویلے مُہبّت دی رِمجھِم وِچّ بھِجّدا ہَے۔ مُہبّت وِچّ بھِجّی پتنی اُس لئی اِکّۄ ویلے ماں٬ بھَیݨ, دھی٬ ماشُۄکا تے پتا نہِیں کی کی بݨ جاںدی ہَے۔ اُہ اُسنُۄں لاڈ نال آواذ ماریگا٬ “ماما! سںدھُّۄ لئی جُۄس لِیا۔ میرے لئی چاہ دا کپّ بݨا دے۔” تاں لگّدا ہَے اُہ اُس وِچۄں سچّمُچّ آپݨی ماں دا دِیدار کر رِہا ہَے۔ اُہناں دۄواں دا اِہ پِیار چںگّا لگّدا ہَے۔

مَیں کںدھّ اُتّۄں پہِلی پھۄٹۄ اُتارے جاݨ تے نوِیں لائے جاݨ بارے پنُّۄں نُۄں کدی کدی ہُݨ وی مخَۄل کر لَیںدا ہاں۔ اُہ اسلۄں گُسّا نہِیں کردا۔ سگۄں اُسنُۄں آپݨے اُتّے آپ ہی ہسّݨ دا ولّ باخُۄبی آئُںدا ہَے۔

پنُّۄں دِییاں گلّاں وِچّ مۄہالی رہِںدّی لیکھِک دۄست کانا سِںگھّ دا ذِکر اکسر آ جاںدا ہَے۔ جے کانا دے ودھیرے ذِکر کارن پنُّۄں نُۄں چھیڑِیئے تاں پنُّۄں آپ ہی ہسّدا ہۄئِیا دسّیگا٬ “اِک وار تُہاڈے ورگا میرا کۄئی جاݨکار کانا سِںگھّ نُۄں مِلݨ چلا گِیا۔ اُہ کانا نُۄں کہِںدّا٬ “پنُّۄں سابہ اکسر تُہاڈا بڑے نیڑلے مِتّر وجۄں ذِکر کردے نیں۔ اُہ کہِںدّے نیں کانا سِںگھّ میری سبھ تۄں نذدِیکی دۄست ہَے۔ تاں کانا سِںگھّ اگّۄں کہِںدّی٬ “پنُّۄں مَینُۄں بیشکّ سبھ تۄں نذدِیکی مِتّر منّدا جاں آکھدا ہۄوے؛ اِہ اُہدی مرذی اے پر پنُّۄں ورگے نذدِیکی میرے پںجّاہ دۄست نیں۔”

آپݨے آپ ’تے اِس اںدّاذ وِچّ ہسّ سکݨا کۄئی پنُّۄں تۄں سِکھّے۔ پنُّۄں اگّۄں اِہ نہِیں آکھدا کِہ کانا ورگِییاں میرِییاں ڈیڈھ سَۄ مِتّر لیکھِکاواں نیں۔

مِتّر تاں اُہ راہ جاںدِیاں بݨا لَیںدا ہَے۔ اِکّ دِن جھناں (بۄویرڈ سڑک) دے پار اُہ اِکّ ’سۄہݨی‘ نال ہسّ ہسّ گلّاں کر رِہا سی۔ مَیں پار جا کے پُچھِّیاں تاں کہِںدّا٬ “تُۄں اجے آئِیا نہِیں سَیں۔ بِیبی آپݨے بغِیچے نُۄں پاݨی دے رہی سی۔ مَیں بِیبی دے بگِیچے تے سۄہݨے کھِڑے-مہِکے پھُلّاں دی تارِیف کرن لگّ پِیا۔” پتا نہِیں اُہ پھُلّاں والی بِیبی دی تارِیف کرن رُکِیا سی جاں پھُلّاں دی۔ شائِد دۄواں دی ہی۔ اُںجھ اُہ اِکلّے پھُلّاں دی تارِیف کرن وِچّ وی درِیا دِل ہَے۔ کئی وار کۄل کَیمرا ہۄوے تاں کِسے دے وی گھر دے باہر کھِڑے ہۄئے سۄہݨے پھُلّاں دی پھۄٹۄ کھِچّݨ لئی ’کلِکّ‘ ’کلِکّ‘ کرن لگّ جاویگا۔ جے کِتے گھر دی مالک بِیبی جاں بھائی وی کۄل ہۄوے تاں اُہناں نُۄں سۄہݨے پھُلّ پالݨ دی ودھائی دے کے تے اُہناں دی آگِیا لَے کے اُہناں نُۄں وی پھۄٹۄ وِچّ شامل کر لویگا۔ ذاہِر ہَے اُہ آپݨے گھر دے اںدّر-باہر وی رںگّ-رںگِّیلے پھُلّاں نُۄں پالݨ تے سامبھݨ والا مالی تاں ہَے ہی سگۄں اِہ پھُلّ اُسدے اںدّر وی چتّۄ-پہِر ٹہِکدے-مہِکدے رہِںدّے ہن۔ اُسدے پْرکِرتی پْریم دی اِکّ مِسال دیݨ دی آگِیا دِئۄ۔ کِسے پھُلّاں والے بال-رُکھّ نُۄں کھِلّرݨۄں سامبھݨ لئی کِسے گھر دے مالک نیں اُس دُیالے تاراں لپیٹِییاں ہۄئیِیاں سن۔ جدۄں تاراں لپیٹِییاں ہۄݨگِییاں اُدۄں رُکھّ چھۄٹا جِہا سی پر ودھ کے وڈّا ہۄݨ لگّا تاں پنُّۄں نُۄں جاپݨ لگّا جِویں اِس بُۄٹے نُۄں بیڑِییاں تے ذںجِّیراں پا کے جکڑ دِتّا گِیا ہۄوے۔ رُکھّ باہر پھَیلݨا چاہُںدّا سی پر تاراں اُسدِییاں باہواں مرۄڑ رہِییاں سن٬ اُسدا ساہ گھُٹّ رہِییاں سن۔ پنُّۄں رۄذ اُس بُۄٹے کۄلۄں لںگھّدِیاں اِسترہاں مہِسُۄس کردا جِویں اُہدا آپݨا گلھ گھُٹِّیا جا رِہا ہۄوے۔ اِکّ دِن میرے رۄکدِیاں وی اُسنے اُس اجنبی گھر دے مالک دا درواذا جا کھڑکائِیا تے جا بینتی کِیتی کِہ اِس بُۄٹے دُیالِئۄں تاراں لاہ کے اِسدا ساہ سَۄکھا کر دِتّا جاوے۔ اگلے دِن مالک ولّۄں تاراں لتھِّییاں ویکھ کے پنُّۄں نُۄں لگّا جِویں اُسدے آپݨے گلھّ وِچۄں پھاںسی دا پھںدھّا لاہ دِتّا گِیا ہۄوے۔

چھۄٹے بچّے سائیِڈ-واک ’تے کھیڈ رہے ہۄݨگے تاں اُہناں نُۄں بڑے پِیار نال ’ہَیلۄ‘ آکھ کے لںگھّیگا۔ اگلے دِن اُہ پنُّۄں نُۄں آئُںدِیاں ویکھ مۄڈھِیاں نال مُۄںہ چھُپائُںدِیاں٬ اکھّاں چُرائُںدِیاں٬ سںگّدِیاں ہۄئِیاں مُسکرا رہے ہُںدّے نیں کِہ ویکھِیئے بھلا اجّ ’اںکّل اُہناں نُۄں بُلائُݨگے جاں نہِیں۔” جدۄں پنُّۄں اجّ وی لاڈ-پِیار نال ’کنّاں منّا کُرر‘ دے اںدّاذ وِچّ اُہناں نُۄں چھیڑ کے لںگھّدا ہَے تاں بچّے کھِڑکھِڑا کے ہسّدے ہن تے کئی وار دُۄر کھلۄتِییاں اُہناں دِییاں ماواں وی سںتُّشٹ بھاو نال مُسکائُںدِییاں دِکھائی دںدِّییاں ہن۔

اِک دِن اِکّ گۄری بِیبی ڈھلدی شام سمیں آپݨے گھر دے باہر کںدھّ نال کُرسی لا کے بِیئر دا ڈبّا ہتھّ وِچّ پھڑی چُسکِییاں بھر رہی سی۔ پنُّۄں تۄں رِہا ناں گِیا٬ ہتھّ ہِلا کے کہِںدّا٬ “ہَیلۄ! اِنجَۄئِںگ؟”

بِیبی کھُلّ کے مُسکرائی تے ہتھّ ہِلا کے جواب دِتّا٬ “یاء! تھَیںک یُۄ!”

اُس دِن تۄں بائد کدی بِیبی اِکلّی تے کدی اُہ دۄویں پتی پتنی گھر دے باہر بَیٹھے ہۄݨ تاں سانُۄں دُۄرۄں آئُںدِیاں ویکھ کے ہی مُسکرا پَیںدے ہن۔ کۄلۄں لںگھّݨ لںگھِّیاں آپ بُلائُںدے ہن۔ پنُّۄں راہِیں میری وی اُہناں نال ساںجھ بݨ گئی ہَے۔

پنُّۄں یاراں دا یار٬ دِلدار مددغار٬ پتّرکار٬ پْرکِرتی دا پِیار٬ بِیبِییاں دا پرسّتار٬ کوی-کہاݨِیکار٬ آلۄچک٬ سںگّٹھن-کرتا٬ گِیانی تے کمپِّئۄُٹر وِگِیانی تاں ہَے ہی پر کدی کدی اُہ بھاشا-وِگِیانی وی بݨن لگّدا ہَے تاں مَینُۄں اۄپرا لگّدا ہَے۔ مَینُۄں لگّدا ہَے کِہ اِہ پنُّۄں دا کرم-کھیتر نہِیں۔ اُہ مَینُۄں ذۄر لا کے سمجھائُݨ دی کۄشِش کردا ہَے ’برَیمپٹن‘ نُۄں ’برَیمپّٹن‘ لِکھݨا ٹھِیک ہَے۔ مَیں کہِںدّا ہاں کِہ پْرچلِّت نیم انُسار دُلاواں نال ٹِپّی نہِیں پَے سکدی۔ اُہ دسّدا ہَے کِہ اںگّریذی وِچۄں آئے شبداں نُۄں لِکھݨ لئی سانُۄں پْرچلِّت شبد-جۄڑاں وِچّ تبدِیلی کرنی پویگی۔ تے اِہ تبدِیلی واپر وی رہی ہَے جِویں اسِیں ’شَیڈّ‘, ’ہَیڈّ‘ نال ادھّک پائُݨ لگ پئے ہاں اِںج ہی سانُۄں جِہڑے شبداں ’تے دُلاواں نال ٹِپّی دی لۄڑ جاپے٬ ٹِپّی پا لَیݨی چاہِیدی ہَے تے اِہۄ ٹھِیک ہَے۔ اُہ مِسال دیویگا کِہ اَیںڈ (and) اتے اَیںڈّ (end) وِچّ اںتّر نُۄں ٹِپّی پا کے ہی وکھرِیائِیا جا سکدا ہَے۔ اُدۄں تاں مَیں اُہدی گلّ منّدا نہِیں پر ہُݨ لِکھدِیاں جاپ رِہا ہَے کِہ شائِد پنُّۄں ٹھِیک ہی آکھ رِہا ہَے۔ کلّہ-کلۄتر نُۄں جے دُلاواں نال ٹِپّی پَیݨی شُرُۄ ہۄ جاوے تاں اِہ ناں بھُلّݨا کِہ اِسدا مۄڈھی کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ہَے۔ بھلا جِویں پںجّابی یُۄنِیورسِٹی دے کِسے کمپِّئۄُٹر وِگِیانی نیں آکھِیا سی کِہ شاہمُکھی-گُرمُکھی وِچّ لِپِیاںتر تِیار کرن والا سبھ تۄں پہِلا بںدّا کِرپال سِںگھّ پنُّۄں نہِیں سگۄں اُہ آپ ہَے؛ تُسِیں وی آکھدے ہۄوۄ کِہ شبد-جۄڑاں وِچّ نوِیں تبدِیلی کرن والا پنُّۄں نہِیں سگۄں تُسِیں جاں کۄئی تُہاڈے ورگا ہۄر ہَے۔

پنُّۄں تاں ستّاں رںگّاں والا وگدا درِیا ہَے۔ اُسدے اںدّر وِشالتا ہَے٬ گہِرائی ہَے٬ وہائۄ ہَے۔ اُہنُۄں ہریک نُۄں آپݨے رںگّاں وِچّ ڈُبۄ لَیݨ دا ہُنر آئُںدا ہَے٬ اُسنُۄں ہۄرناں نُۄں آپݨی مُہبّت دے ویگ وِچّ آپݨے نال وہا لَیݨ دا ولّ آئُںدا ہَے۔ ہر رںگّ٬ ہر پھُلّ٬ ہر بںدّا اُہدے ساتھ وِچّ بھِجّدا ہَے٬ کھِڑدا ہَے تے رںگِّیجدا رہِںدّا ہَے۔

میری شُبھ-اِچھّا ہَے کِہ درِیا دِل پنُّۄں اِسے ترہاں وگدا٬ کھِڑدا٬ مہِکدا٬ ہسّدا-وسّدا-رسدا٬ کلاوے بھردا اُمر-پتھّ ’تے اگّے ہی اگّے تُردا جاوے۔ اُہدے دُیالے مُہبّتی بںدِّیاں دِییاں ڈھاݨِییاں اِںج ہی جُڑدِییاں رہِݨ۔

آمِین!