دِوالی٬ دِیوالی جاں دِیپاولی بھارت واسِییاں (ہِںدُّۄیاں اتے سِکھّاں) ولۄں سارے سںسّار وِچّ منّائِیا جاݨ والا تِئُہار ہَے جِس دا ناں آئُںدِیاں ہی٬ ساڈی کلپنا وِچّ دِیوِیاں دی جگمگاںدی ہۄئی لۄ اُسلوٹّے لَیݨ لگّدی ہَے۔ ہذاراں دِیوِیاں دِییاں کتاراں ساڈے ذہِن وِچّ اُبھّر آئُںدِییاں ہن۔ دْرِش سُںدّر وی ہُںدّا ہَے اتے من نُۄں لُبھاںدا وی ہَے۔

دِیوا٬ دِیپ جاں دِیپک دا ارتھ ہَے-لَیمپ٬ وِشیش کرکے سرہۄں دے تیل جاں گھِئۄ نال جلݨ والا مِٹّی دا دِیوا۔ اتے دِیپمالا؟ مِٹّی دے دِیوِیاں دی کتار جاں دِیوِیاں دی مالا٬ جِہناں دی لۄ٬ جھُۄمدی٬ گائُںدی اتے رُمکدی ہوا دی تال دے نال نال تال مِلائُںدی٬ ناچ کردی پرتِیت ہُںدّی ہَے۔اِہ کۄئی اِتہاسک جاں دستاویذی گل نہِیں جِستۄں پتا لگّ سکے کِہ سںسّار وِچّ پہِلا دِیوا کِس نڈھّی نیں آپݨے گھر دے بنیرے اُتے بال کے رکھِّیا سی۔ پر اِہ گلّ سہی ہَے کِہ بنیرے اُتے رکھّے دِیوے نیں جِتھّے دِیوا رکھّݨ والے ہِردے دی بات پائی ہَے اُسدے نال ہی مںڈّیر تے رکھّے دِیوے نیں نہیرے نال دست-پںجّا لَیݨ لئی ہلّا-شیری دِںدِّیاں راہ-دسیرے جاں مارگ-درشک دا کمّ تاں ذرُۄر ہی کِیتا ہَے۔

دِیوے اتے ہنیرے دا چۄلی-دامن دا ساتھ ہَے۔ دِیوا بلے تاں دِیوے دی لۄ-شکتی انُسار ہنیرے دا ناس ہۄݨا لاذمی ہَے۔ دِیوالی دی رات نُۄں ہنیرے نال جُۄجھدا ہر اِکّ دِیوا٬ ہر اِکّ بںدّے نُۄں اِہی سُنیہا دِںدّا پرتِیت ہُںدّا ہَے کِہ گھۄر نِراشا دے ہنیرے وِچّ وی آپݨی بُدھّ-بِبیک دی لۄ نُۄں کدے وی بُجھّݨ نہِیں دیݨا چاہِیدا۔ پْرگتی٬ اُنتّی اتے سفلتا چانݨ نال بھرے ہۄئے راہاں اُتے پَیںڈے مارکے ہی پراپت ہُںدّی ہَے۔ کیول سۄچاں سۄچݨ نال کُجھ وی ہاسل نہِیں ہۄ سکدا۔ سۄچ دے نال کرم ذرُۄری ہَے۔ پَیںڈِیاں نُۄں اُجالِیاں نال رُشنا کے٬ درِڑ اِرادے نال پکّے کدمِیں لگاتار مںذِّل ولّ تُردے رہِݨ سدکے ہی لگن اتے مِہنت نُۄں پھلّ لگّدے ہن۔

آپݨی پرسنّتا اتے اُمںگّاں نُۄں نچّ-گا کے اتے وکھّ وکھّ تِئُہاراں راہی ذاہِر کرن دی رِیت تاں سارِیاں ہی دیشاں وِچّ کِسے ناں کِسے رُۄپ وِچّ پُراݨے سمِیاں تۄں ہی چلّی آ رہی ہَے۔ بھارتی ہِںدُّۄیاں دے سَیںکڑے تِئُہاراں وِچّۄں دِیوالی اِکّ اجِہا کھُشِییاں بھرِیاں تِئُہار ہَے جِس وِچّ جیٹھ-ہاڑھ دی گرمی اتے ساوݨ-بھادۄں دی برسات دے اںتّ ہۄݨ تے سُکھّ بھری ٹھںڈھّ دے آگمن دی مَۄج-مستی ہُںدّی ہَے۔ باذاراں وِچّ پھسل پُجّدی ہَے۔ نویں آرتھِک ورے دا آرمبھّ ہُںدّا ہَے۔

دِیوالی دے آرمبھّ سبںدھّی بہُت سارے مِتھِہاسک تتھّ مَۄجُۄد ہن۔ اِہناں دا ذِکر ترتِیب وار اگہاں کِیتا جاویگا۔ پر اِتھّے اِہ گلّ دسّݨی کُتھاںہ نہِیں ہۄویگی کِہ دِیوالی والے دِن ہی٬ ہِدُۄیاں دے اوتار سْری رام چںدّر جی نیں چَۄداں ورِیاں دا بنواس سماپت کِیتا۔ جدۄں اُہ سِیتا نُۄں لَے کے ایُدھِیا پُجّے تاں لۄکاں نیں دِیوے جگا کے اُہناں نُۄں جی آئِیاں آکھِیا۔ دِیوالی دی رسم اُدۄں تۄں ہی اجّ دے رُۄپ وِچّ چلّی آ رہی ہَے۔ اِسے دِن نُۄں بھارت دے کُجھ اِلاکِیاں وِچّ لکشمی دیوی دی پُۄجا اتے بںگّال وِچّ کالی دیوی دی پُۄجا کرکے منّائِیا جاںدا ہَے۔ پُۄجا دے پہِلے دِن گھراں دی سفائی کِیتی جاںدی ہَے اتے دُۄجے دِن کْرِشن پُۄجا اتے تِیجے دِن لکشمی دی پُۄجا کِیتی جاںدی ہَے۔ لکشمی ٹھُۄں دھنّ-دَۄلت دی دیوی منِّیاں جاںدا ہَے۔ اِس مَۄکے تے لۄکِیں نویں کپڑے٬ بھاںڈے اتے وِتّ انُسار بچِّیاں لئی کھِڈائُݨے اتے تۄہفے وی کھرِیددے ہن۔ مٹھِیائیِیاں کھرِیدِییاں٬ کھادھِییاں اتے وںڈِّییاں جاںدِییاں ہن۔ کئی لۄکِیں جُۄیا کھیڈکے برباد وی ہۄ جاںدے ہن۔

سِکھّاں وِچّ وی دِیوالی دی آپݨی اِکّ وِشیش اہِمِیئت ہَے۔ دِیوالی دے دِن ہی 1614 نُۄں سِکھّاں دے چھیویں گُرُۄ ہر گۄبِںدّ جی نُۄں گوالِیئر دی جیلہ تۄں رِہا کِیتا گِیا سی۔ 1611 وِچّ مُغل بادسشاہ جہاںگِیر دے ہُکم نال اِہناں اُتے بغاوت دا اِلذام لا کے کَید کِیتا گِیا سی۔ جیلہ وِچّ اِہناں دے نال ہی 52 دُۄجے ہِںدُّۄ راجے وی کَید سن۔ 1614 وِچّ وذِیر کھاں اتے مِییاں مِیر دے یتناں کارن دِیوالی والے دِن ہی اِہناں نُۄں جیلہ تۄں آذاد کِیتا گِیا۔ پہِلاں تاں گُرُۄ جی نُۄں ہی چھڈّݨ دا ہُکم سی پر گُرُۄ جی نیں باکی راجِیاں تۄں بِناں جیلہ چھڈّݨاں کبُۄل ناں کِیتا تاں 52 راجِیاں نُۄں وی نال ہی رِہاء کر دِتّا گِیا۔ اِس کارن ہی چھیویں گُراں نُۄں بںدّی چھۄڑ دے ناں نال وی چیتے کِیتا جاںدا ہَے۔ اِس دِن تۄں سِکھّ وی بڑی دھُۄم دھام نال دِیوالی منّائُںدے آ رہے ہن۔ ہرِ مںدّر ساہِب امّْرِتسر دی دِیوالی تاں ویکھݨ نال ہی سبںدھّ رکھّدی ہَے۔ پر 1984 وِچّ ہرِ مںدّر ساہِب اُتے بھارتی سرکار دے ہُکم نال پھَۄج ولۄں ہۄئے ہملے اتے سِکھّاں اُتے کِیتے گئے تشدّد کارن سِکھّ مانسِکتا نُۄں بہُت ٹھیس پُجّی۔ اِس کارن ہی اجّ سِکھّ جگت وِچّ دِیوالی پْرتی اُداسِینتا ہَے اتے بہُتے سِکھّ دِیوالی دا سمُّۄہک تَۄر تے بائیِکاٹ ہی کردے آ رہے ہن۔

اُپرۄکت انُسار دِیوالی اِکّ دھارمِک مہتّتا رکھّݨ والا تِئُہار منِّیا جاںدا ہَے۔ پر ساڈی جاچے دِیوالی دی رات نُۄں جگّدا ہر اِکّ دِیوا ناں کیول ساڈا مارگ درشݨ ہی کرن دی سمرتھّا رکھّدا ہَے سگۄں ساڈے مناں وِچّ اِکّ نواں اُتشاہ٬ نوِیں اُمںگّ اتے اگہاں ودھّݨ دی لالسا نُۄں وی جگائُںدا ہَے۔ دِیوالی دے ناں تے کُجھ اِکّ دھارمِک ڈھکَۄںسلے وی جُڑے ہۄئے ہن جِہناں دا ورنݨ کرنا وی کُتھاںہ نہِیں ہۄویگا۔

دِیوالی: مِتھِہاسک رلّگڈّ

اجّ کل دِیوالی نُۄں لۄک کلِیاݨ اتے مںگّل دا پْرتِیک آکھکے دھارمِک ڈھکَۄںسلِیاں نال وی جۄڑِیا جاںدا ہَے۔ اِہ گلّاں انّہے- بھرۄسے دِییاں لکھائِک اِس کارن وی ہن کِہ اِہناں وِچّۄں سوارتھ دی بُۄ آئُںدی ہَے اتے اِہناں دی بُنِیاد مِتھِہاس تے ہَے۔ دِیوالی والے دِن ’گݨیش‘ اتے ’لکشمی‘ دی پُۄجا کرن دا اںدھّ-وِشواش سُیارتھی پاںڈِیاں اتے دھرم دے ٹھیکیداراں دا ہی پرچارِیا ہۄئِیا ہَے۔ لۄکاں نُۄں اِںجھ کہِ-ورگلا کے چںگّا لُٹِّیا جاںدا ہَے کِہ دِیوالی دی رات نُۄں گھر دِییاں کھِڑکِییاں اتے درواذے کھُلہے رکھّݨ نال ’لکشمی‘ آویگی اتے گھر وِچّ دھنّ-دَۄلت دا مِیںہ ورا دیویگی۔ دَۄلت دی اجِہی لکشمی دیوی دی کلپنا٬ انپڑھاں دے نال نال٬ چںگّے بھلے پڑھے-لِکھِیاں اتے بُدھّی جِیوی اکھوائُںدِیاں نُۄں وی چکّر وِچّ پا دِںدّی ہَے۔ بھگت جن لکشمی اتے لکشمی پتی دی پُۄجا کردِیاں بینتِییاں کردے ہن کِہ لکشمی پتی آپݨی پتنی لکشمی نُۄں اُہناں پاس ہی چھڈّ جاوے۔ پتا نہِیں منُکھّ کِئۄں نہِیں سمجھدا کِہ دھنّ-دَۄلت گݨیش نُۄں دھِیاکے لکشمی دی پُۄجا کِیتِیاں نہِیں مِل سکدا۔ سگۄں دھنّ دی پراپتی دْرِڑتا اتے لگن نال بِبیک دا پلّا پھڑکے لگاتار سکھت مِہنت کرن نال ہی ہُںدّی ہَے۔ کِسے وی کارج دے نیپرے چڑھن وِچّ پَیںدے وِگھناں دی رۄک-تھام گݨیش دی پُۄجا کرن جاں مںدّراں وِچّ مٹھِیائیِیاں میوے چڑھائُݨ نال نہِیں ہۄ سکدی۔ سگۄں وِگھناں دی رۄک تھام لئی بُدھّی اتے کارج-کُشلتا دی ودھیرے لۄڑ ہَے۔

گݨیش وی اِکّ منۄرںجّک پہیلی ہَے۔ آکھِیا جاںدا ہَے کِہ تتھا-کتھِت دیوی-دیوتِیاں وِچکار اِس گلّ تے بڑی بہِس چھِڑی کِہ سبھ تۄں پہِلاں کِس دیوی جاں دیوتے دی پُۄجا ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ سارے ہی دیوی-دیوتے آپݨے آپ نُۄں اِکّ-دُۄجے تۄں ودھّ یۄگ سمجھدے سن۔ آکھِر اِس گلّ دا پھَیسلا شِو جی اتے پاربتی اُتے چھڈِّیا گِیا۔ اُہناں نیں آکھِیا کِہ سارے ہی دیوی-دیوتِیاں نُۄں سارے بْرہِمںڈّ دے ستّ چکّر لگائُݨے پَیݨگے۔ جِہڑا ستّ چکّر لگا کے پہِلاں پُجّیگا اُسے نُۄں ہی سبھ تۄں پہِلاں پُۄجے جاݨ دا ادھِکار ہۄویگ۔ اِہ سُݨکے سارے ہی دیوی-دیوتے آپݨے آپݨے آواجائی دے سادھنا نال بْرہِمںڈّ دے ستّ چکّر لگائُݨ لئی نِکل تُرے۔

گݨیش دا سرِیر بھارا سی اتے گݨیش پاس آواذائی لئی سواری نِکّے جِہے چُۄہے دی سی۔ گݨیش نُۄں اپِݨی سِیما دا پتا سی۔ اِس لئی٬ گݨیش نیں چُۄہے دی پِٹھّ تے بَیٹھ کے آپݨے ماتا-پِتا: شِو-پاربتی دے دُیالے ستّ چکّر کٹّکے٬ سارے ہی بْرہِمںڈّ دے ستّ چکّر لا لَیݨ دا دائوا کِیتا۔ گݨیش دا کہِݨا سی: ماتا-پِتا بْرہِمںڈّ تۄں وی وڈّے ہن۔ بہُت وڈّے۔ پھیر کی سی؟ گݨیش نُۄں ہر کارج دے آرمبھّ کرن لئی اتے ہر اِکّ دیوتے دی پُۄجا تۄں پہِلاں پُۄجے جاݨ دا وردان پراپت ہۄ گِیا۔ اِہۄ ہی کارن ہَے کِہ اجّ وی مںدّراں وِچّ کِسے وی دیوی-دیوتے دی پُۄجا تۄں پہِلاں سْری گݨیش دی پُۄجا کِیتی جاںدی ہَے۔ گݨیش نُۄں ’پَۄراݨِک‘ ہِںدُّۄ دھرم وِچّ ہر پرکار دے وِگھناں دا ناش کرن والا اتے مںگّلکاری دیوتا آکھِیا جاںدا ہَے۔

اِسے ہی وِگھن-ناشی گݨیش دے جنم سبںدھّی وی بھاںتِ بھاںتِ دِییاں کتھاواں پْرچلِت ہن۔ ’لِںگّ پُراݨ’ انُسار گݨیش دا جنم ’آیۄنِج‘ ہَے جد کِہ اِکّ ہۄر ’انُسرُۄتی‘ انُسار گݨیش دا جنم ’شِو‘ نال جۄڑِیا گِیا ہَے۔ آکھِیا جاںدا ہَے کِہ شِو نیں آپݨے کِیتے ہۄئے تپ دی شکتی نال اِک تیج-پْرتاپی بالک دا نِرماݨ کِیتا اتے پاربتی نیں اُسدی پالݨا کِیتی۔ بائد وِچّ کِسے کارن٬ شِو دے من وِچّ اُس بالک پْرتی رۄس اُپّج گِیا اتے اُسنے سراپ دے کے بالک نُۄں کرُۄپ بݨا دِتّا۔

اِکّ ہۄر ’انُسرُۄتی‘ انُسار اِکّ دِن پاربتی اِشنان کرن جا رہی سی کِہ اُسنے آپݨے سرِیر تۄں مَیل لاہ کے اِکّ بالک دا نِرماݨ کِیتا۔ پھِر اُس بالک نُۄں باہر درواذے تے بَیٹھاںدِیاں ہدائِت کِیتی کِہ کِسے نُۄں وی اںدّر ناں آئُݨ دیوے۔ اِنے چِر نُۄں ’شِو جی‘ آئے اتے اںدّر جاݨ لگّے۔ گݨیش نیں اُسنُۄں رۄکِیا۔ شِو نیں گُسّے وِچّ آکے اُسدا سِر٬ سرِیر تۄں وکھّ کر دِتّا۔ گݨیش دا سِر کٹّے جاݨ تے پاربتی بہُت دُکھّی ہۄئی۔ ہُݨ جدۄں شِو نُۄں ہۄش آئی تاں اُس نیں پاربتی نُۄں دھِیرج دیںدِیاں٬ اِںدر دیوتا دے ہاتھی دا سِر کٹّ کے گݨیش دے دھڑ نال جۄڑ دِتّا۔ تدّ تۄں گݨیش-’گجانن‘ ہۄ گِیا۔

’بْرہموَیوت پُراݨ’ وِچّ گݨیش سبںدھّی اِکّ وکھّرا ہی پْرسںگّ ہَے۔ اِس انُسار ’شنی‘ دی کرۄدھ اگنی کارن گݨیش دا سِر گلّ گِیا۔ پاربتی دُکھی ہۄ کے بْرہما دے پاس پُجّی۔ بْرہما نیں آکھِیا: ’تَینُۄں جِہڑا پہِلا جِیو مِلے٬ اُسدا سِر کٹّ کے لَے آ٬ اُسنُۄں مَیں گݨیش دے سِر تے لگا کے اُسنُۄں جِیوت کر دِیاںگا۔‘ پاربتی سِر دی بھال لئی تُری تاں سبھ تۄں پہِلاں ہاتھی ہی اُسنُۄں مِلِیا۔ اُہ ہاتھی دا سِر بْرہما پاس لَے گئی۔ بْرہما نیں گݨیش دے دھڑ تے ہاتھی دا سِر لا دِتّا۔

اِںجھ ہی گݨیش دے ’جَۄنِج‘ جنم دی کتھا وی مِلدی ہَے۔ اِس انُسار اِکّ دِن جدۄں شِو-پاربتی ہِمالا دی گۄد وِچ گھُمّ رہے سن تاں اُہناں ویکھِیا کِہ اِکّ ہاتھی اتے ہتھّنی سمبھّۄگ کر رہے ہن۔ اُہناں نُۄں ویکھ کے شِو-پاربتی دی چاہ وی ہۄئی کِہ ہاتھِییاں واںگ ہی سمبھّۄگ کرن۔ اجِہے سمبھّۄگ دے سِٹّے وجۄں ہاتھی دے مُۄںہ والا گݨیش پَیدا ہۄئِیا۔ اسِیں ویکھدے ہاں کِہ وِگھن-ناشی گݨیش دے ناں نال بھاںتِ بھاںتِ دِییاں کالپنِک کتھاواں جُڑِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ دِیوالی نال سبںدھِّت لکشمی دے ناں نال وی ہِںدُّۄ دھرم گْرںتھّاں وِچّ وکھّ وکھّ ویروا ہَے۔

رِگوید وِچ سْری اتے لکشمی شبد دا ورنݨ مِلدا ہَے۔ وَیدِک دیوی ادِتی یجُروید وِچّ وِشنُۄ دی پتنی دے رُۄپ وِچّ مِلدی ہَے۔ اُدھر لکشمی نُۄں وِشنُۄ پتنی دا ہی سرُۄپ منِّیا جاںدا ہَے۔ مہامبھارت وِچّ لکشمی بھدّر سۄم دی پُتّری٬ کُبیر دی اِستری دے رُۄپ وِچّ مَۄجُۄد ہَے۔ اِتھّے اُسدی اُتپتّی سمُںدّر رِڑکݨ نال٬ سُںدّرتا اتے پْریم دی یُۄنانی دیوی ’اپھرۄڈائیِٹ‘ واگ ہی مِلدی ہَے۔ اِسدا چِنّہ ’مگر‘ ہَے۔ رامائِݨ وِچّ لکشمی دے ہتھّ وِچّ کمل پھڑِیا ہۄئِیا ہَے۔

بَۄدھ گرںتھّاں وِچّ لکشمی پْرتی بہُتی شردھا بھاو نہِیں ہَے۔ اج کل دِیوالی دے مَۄکِیاں تے باذراں وِچّ لکشمی دِییاں جِہڑِییاں تسوِیراں مِلدِییاں ہن اُہناں وِچّ دِکھائِیا گِیا ہَے کِہ لکشمی اُلُۄ دی سواری کردی ہَے۔ لکشمی دی سواری اُلُۄ سبںدھّی لۄکاں دی رائے بہُتی چںگّی نہِیں۔ بھارتی سماج وِچّ اُلُۄ نُۄں امںگّلکاری اتے اشُبھّ منِّیا جاںدا ہَے۔ گھر دی چھتّ اُتے اُلُۄ دے بَیٹھݨ اتے اُسدی چِیکھ نُۄں بدکِسمت آکھِیا جاںدا ہَے۔ ’پھراںسِس‘ نیں آپݨی پُستک ’دی مَینُۄئل آپھ بِلیری ڈِسٹْرِکٹ‘ وِچّ لِکھِیا ہَے کِہ بلیری ذِلے وِچّ اُلُۄیاں نُۄں گھراں دِییاں چھتّاں تۄں اُڈاݨ لئی٬ لۄکِیں چھتّاں اُتے ٹُٹّے گھڑے رکھِّیا کردے سن اتے بھاںتِ بھاںتِ دے جھںڈّے لٹکائُںدے سن۔ اُہناں لۄکاں دا انّہاں بھرۄسا سی کِہ اِںجھ کرن نال اُلُۄ چھتّاں تے نہِیں آئُݨگے۔

لکشمی دی سواری ’اُلُۄ‘ اِکّ وِوادگْرست پںچھّی ہَے۔ بھارت تۄں چھُٹّ سںسّار دے باکی دیشاں وِچّ اُلُۄ نُۄں اکلمںدّی دا پْرتِیک سمجھِیا جاںدا ہَے۔ لکشمی دے واہک اُلُۄ سبںدھّی اِکّ ہۄر کتھا٬ مِتھِیا ہُںدّی ہۄئی وی رَۄچک ہَے۔ آکھِیا جاںدا ہَے کِہ اِکّ بار اِکّ اُلُۄ دا سماں بہُت ہی بھَیڑا گُذر رِہا سی۔ اُسدی دِین اوستھا نُۄں ویکھ کے باکی پںچھِّییاں نُۄں اُس اُتے دئِیا آ گئی۔ دُۄجے پںچھّی٬ اُلُۄ نُۄں اُدھار بھۄجن دِںدّے رہے۔ اُلُۄ نیں بھرۄسا دِوائِیا کِہ ٹھِیک سماں ہۄݨ تے اُہ اُدھار کھادھا بھۄجن دُۄجے پںچھِّییاں نُۄں ذرُۄر ہی مۄڑ دیویگا۔ پر بدکِسمتی نال٬ اُلُۄ آپݨا وائدا ناں نِبھا سکِیا۔ سارے پںچھّی اُس نال ناراذ ہۄ گئے۔ اُلُۄ نُۄں اُہناں دا دِنیں دا ساتھ چھڈّݨا پِیا۔ اِس کارن ہی ہُݨ اُلُۄ دِنیں سارا دِن سُتّا رہِںدّا ہَے اتے سِرپھ رات نُۄں ہی آپݨا بھۄجن لبھّݨ لئی باہر نِکلدا ہَے۔

دِیوالی دے مَۄکے تے شردھالُۄ٬ لکشمی٬ وِشنُۄں٬ شِو-پاربتی٬ گݨیش جاں اُلُۄ بارے جِہۄ جِہے مرذی بھرم پال رہے ہۄݨ پر اِکّ گلّ تا سپشٹ ہی ہَے کِہ اِس دِن بہُتے دِیوالی منّائُݨ والے سمجھدے ہن کِہ دِیوالی دی رات نُۄں پُۄجا-پاٹھ کرکے٬ جادُۄ-ٹُۄݨے کرن لئی چھِلے کٹّکے اتے دیوی-دیوتِیاں نُۄں پْرشاد دا بھۄگ لُیا کے آپݨے من-چاہے پھلّ پراپت کر سکدے ہن۔ پر مُۄرکھ اںدھّوِشواشی منُکھّ اِہ نہِیں سمجھدے کِہ جیکر کیول پُۄجا-پاٹھ کِیتِیاں٬ دھارمِک ستھاناں تے چڑھاوے چڑھا کے٬ دیوی-دیوتِیاں اگّے متھّے رگڑکے دھنّ-دَۄلت پراپت ہۄ سکدی ہُںدّی تاں اجّ بھارت ہی کی سگۄں سارے ہی سںسّار وِچّ کۄئی وی گرِیب ناں ہُںدّا۔ بھارت دا ہر منُکھّ ہر ہِیلے سُکھّی اتے آنںدّمئی جِیون بِتا رِہا ہُںدّا۔ اںدھّوِشواش دا لابھ اُٹھاںدے ہن اںدھّ-وِشواش پھَیلائُݨ والے اتے امِیر وی ہۄئی جاںدے ہن کیول اُہ ہی۔

دِیوالی دی رات نُۄں٬ اگِیانتا اتے دم تۄڑدِییاں کُرِیتِییاں نُۄں نِبھائُݨ لئی کئی جُۄیا کھیڈ کے لکشمی نُۄں رِجھائُݨ دی کۄشِش کردے ہن۔ جُۄیا تاں آکھِر جُۄیا ہَے۔ سارے تاں جُۄیا جِتّ نہِیں سکدے۔ دَۄلت پائُݨ دے لالچ وِچّ بہُتے جھُگّا ہی چَۄڑ کروا وہِںدّے ہن۔ پاںڈِیاں دی ہی پڑھائی ہۄئی پٹّی ہَے: جِہڑا بںدّا دِیوالی دی رات نُۄں جُۄیا نہِیں کھیڈدا اُہ اگلے جنم وِچّ گدھّے دی جُۄن پَیںدا ہَے۔ ہُݨ بھلا کَۄݨ چاہیگا کِہ اگلے جنم وِچّ گدھے دی جُۄن وِچّ پوے؟

اِسدے نال ہی دِیوالی دی رات جُۄئے وِچّ ہۄئی جِتّ جاں ہار تۄں کئی لۄکِیں اِہ اںدّاذا وی لگائُںدے ہن کِہ اگلا ورا آمدن-کھرچ دے لِہاذ نال کِہۄ جِہا رہیگا۔ اںدھّ-وِشواش دی لپیٹ وِچّ آئِیا منُکھّ اِہ نہِیں سمجھ پائُںدا کِہ جُۄئے دی تھاں پُۄری دْرِڑتا نال کِیتی گئی سکھت مِہنت ہی بھوِکھّ نُۄں اُجّلا بݨا سکدی ہَے۔ جُۄیا کدائیِں وی نہِیں۔

مہامبھارت دا ’دھرمراج‘ اکھوائُںدا پںجّاں پاںڈواں وِچّۄں وڈّا بھرا اِکّ پرلے درجے دا جُیارِییا سی۔ اُسنے جُۄیا کھیڈِیا۔ ہَۄلی ہَۄلی کرکے سبھ کُجھ ہاردا گِیا۔ دھرم دے ٹھیکیدار٬ یُدھِشٹر نُۄں جُۄیا-کھیڈݨ دے اِلذام تۄں اِہ کہِ کے بری کردے ہن کِہ اِںجھ دی ہۄݨی لِکھی ہۄئی سی۔ جاں اِہ وی آکھدے ہن کِہ جُۄئے وِچّ ہارن دا کارن دُریۄدھن دے مامے شکُنی ولۄں کِیتا گِیا دھۄکھا سی۔ پر سُیالاں دا سُیال٬ وڈّا سُیال تاں اِہ پَیدا ہُںدّا ہَے کِہ ’جُۄئے‘ نُۄں اِکّ بُرِیائی‘ سمجھدِیاں ہۄئِیاں وی یُدھِشٹر نیں جُۄیا کھیڈِیا ہی کِئۄں؟ اتے پھِر جیکر کھیڈِیا ہی تاں ’پںچّالی‘ (پںجّاں دی پتنی) درۄپتی نُۄں سبھ کُجھ ہارن دے بائد وی داء تے کِئۄں لا دِتّا؟ ہِںدُّۄ دھرم دی سِکھّر ویکھݨ یۄگ ہَے کِہ پتنی ورگے پوِتّر رِشتے دِییاں کِںجھّ دھجِّییاں اُڈائیِیاں گئیِیاں اتے اِہ وی کِہ پتنی نُۄں جُۄئے وِچّ ہارن والے بںدّے نُۄں وی ’دھرمراج‘ دے رُتبے نال نِواجِیا جاںدا ہَے۔

وِدیشاں وِچّ وی دِیوالی:

دِیوالی مُکھّ رُۄپ وِچّ بھاویں بھارت دا ہی اِکّ وِشیش تِئُہار ہَے پر بھارت تۄں بِناں سںسّار دے کئی ہۄر دیشاں وِچّ وی اِسنُۄں کِسے ناں کِسے رُۄپ وِچّ منّائِیا جاںدا ہَے۔ رُۄس وِچّ اِہ تِئُہار نومبّر دے مہِینے منّائِیا جاںدا ہَے۔ اِس مَۄکے تے کرَیملِن مہلّ نُۄں رںگِّین بلباں نال سجائِیا-چمکائِیا جاںدا ہَے۔ کرَیملِن چَۄک وِچّ تِنّاں ہی پھَۄجاں دی شاندار پریڈ دا پربںدھّ کِیتا جاںدا ہَے۔ رات نُۄں وڈّے پَیمانے تے آتِشباذی کِیتی جاںدی ہَے۔ پٹاکھے چلائے جاںدے ہن۔

مارِیشس٬ نیپال اتے سْری لںکّا وِچّ تاں دِیوالی دا تِئُہار بھارت دی دِیوالی واںگ ہی منّائِیا جاںدا ہَے۔ سْری لںکّا وِچّ بۄدھی لۄک٬ بُدھّ-پُۄرنِما دے مَۄکے تے تِنّ دِن دِیوالی منّائُںدے ہن۔ گھر گھر مِٹّی دے دِیوے جگائے جاںدے ہن۔ سڑکاں اُتے تھاں تھاں لکڑی دے چَۄکھٹے کھڑے کرکے٬ بُدھّ دِییاں تسوِیراں جڑِییاں جاںدِییاں ہن۔ اِہناں چِتراں دے چَۄہِیں پاسِیں دِیوے بالے جاںدے ہن۔ رات نُۄں آتِشباذی کِیتی جاںدی ہَے۔ اِہناں دِناں وِچّ مِشری دا آدان پردان ہُںدّا ہَے۔ مِشری کھاݨا اتے کھِلائُݨا شُبھّ منِّیا جاںدا ہَے۔ نِپال وِچّ دِیوالی پںجّ دِن منّائی جاںدی ہَے۔ اِتھّے اِہناں دِناں وِچّ کُجھ دھارمِک آڈمبّر وی کِیتے جاںدے ہن۔ دِیوالی دے پہِلے دِن کاواں دی پُۄجا کِیتی جاںدی ہَے۔ دُۄجے دِن کُتِّیاں نُۄں پُۄجِیا جاںدا ہَے۔ مُکھّ تِئُہار تِیجے دِن آرمبھّ ہُںدّا ہَے۔ اُس دِن سویرے گاں-پُۄجا اتے رات نُۄں لکشمی پُۄجا کِیتی جاںدی ہَے۔ دِیوے جگائے جاںدے ہن۔ چَۄتھے دِن ’گَۄوردھن‘ پُۄجا ہُںدّی ہَے اتے پںجّویں دِن بھئیِیا دُۄج (بھائی دُۄج) منّائی جاںدی ہَے۔

تھائیِلَیںڈ وِچّ وی دِیوالی نال ہی مِلدا-جُلدا تِئُہار منّائِیا جاںدا ہَے۔ پںجّ نومبّر دے نیڑے تیڑے منائے جاݨ والے اِس تِئُہار نُۄں ’کاتھۄگے‘ آکھِیا جاںدا ہَے۔ برسات دے کھاتمے بائد٬ اِس دِن کیلے دے پتِّیاں دی چھۄٹی جِہی بیڑی بݨاکے اُسنُۄں فُلّاں نال سجائِیا جاںدا ہَے۔ اِس بیڑی اُتے اِک جگدی ہۄئی مۄمبتی اتے اِکّ سِکّا رکھّ کے ندی وِچّ رۄڑھ دِتّا جاںدا ہَے۔ لۄکاں وِچّ اجِہا اںدھّ-وِشواش ہَے کِہ بیڑی دے ترن نال٬ بیڑی تارن والے دے اُس دِن تکّ کِیتے گئے سارے ہی گُناہاں دے پاپ دھُلّ جاںدے ہن۔ اتے مُڑ پھِر اگلا ورا گُناہ کر کر کے جماں کِیتے جا سکدے ہن اتے پھِر اِںجھ ہی بیڑی تارکے اِہناں گُناہاں دی سذا تۄں بچِیا جا سکدا ہَے۔

پھِیجی وِچّ بھارتی مُۄل دے بہُت لۄک رہِںدّے ہن۔ اِہ دُسہِرا وی منّائُںدے ہن اتے دِیوالی وی۔ اِذرائیِل دے یہُۄدی اِسے تِئُہار نُۄں ’ہُنکِیا‘ دے ناں نال منّائُںدے ہن۔ جاپان وِچّ دِیوالی دے نال ہی مِلدا-جُلّدا تِئُہار ’تۄرۄ نگاشی‘ منّائِیا جاںدا ہَے۔ رۄمن چرچ نُۄں منّݨ والے کَیتھۄلِک اِیسائی٬ کْرِسمِس دے مَۄکے اُتے مۄمبتِّییاں اتے بلب جگا کے اِسے تِئُہار نُۄں دِیوالی دا رُۄپ ہی تاں دِںدّے ہن۔ اجّ بھارتی مُۄل دے ہِںدُّۄ-سِکھّ سںسّار دے کَۄݨے کۄݨے وِچّ وسے ہۄئے ہن۔ اُہ وی آپݨے آپݨے اکِیدے انُسار کِسے ناں کِسے رُۄپ وِچّ: رۄس جاں ا-رۄس درساںدی دِیوالی منّائُںدے ہن۔

مُکھّ رُۄپ وِچّ دِیوالی نِرسںدّیہ رَۄشنی بھاو چانݨ وںڈّݨ دا تِئُہار ہَے۔ کُجھ دیݨ, کُجھ لَیݨ دا تِئُہار ہَے۔ اکسر دِیوالی دے مَۄکے تے لۄکِیں آپݨی وِتّ انُسار تۄہپھِیاں دا آدان-پْردان کردے ہن۔ مٹھِیائیِیاں٬ میوے٬ ساڑِییاں٬ سُۄٹ٬ پُستکاں٬ پَینّ٬ پرس جاں گھڑِییاں آدِ دِتّے لئے جاںدے ہن۔ تۄہفے لَیݨ اتے دیݨ دا چکّر٬ دِیوالی دی کھُشی نُۄں ہۄر وی ودھا دِںدّا ہَے۔ پر اِس گلّ دا دھِیان رہِݨا چاہِیدا ہَے کِہ تۄہفا آپݨی آرتھِک ستھِتی دے انُکُۄل ہی دِتّا جاوے۔

دِیوالی کۄئی اِکّ دِن دا منۄرںجّن نہِیں۔ اِہ تاں جِیون بھر اُجالے وِچّ رہِݨ دا سںدّیش ہَے۔ اِہ چںگّے گُݨاں نُۄں اپنائُݨ اتے مںدّے گُݨاں دے تِیاگݨ دا تِئُہار ہَے۔ اِہ ٹُٹّے ہۄئے دِلاں نُۄں جۄڑن اتے تِڑکے ہۄئے رِشتِیاں نُۄں سمبھّالݨ-سُدھارن دا تِئُہار ہَے۔ اِہ کھِماں کرن اتے کھِماں مںگّݨ دا تِئُہار ہَے۔ اِہ نِجّ-سُیارتھ دا تِیاگ کرن٬ دُۄجے دا بھلا سۄچݨ اتے بھلا کرن دا تِئُہار ہَے۔ اِہ تِئُہار آپݨی کہِݨی تے کرنی وِچۄں ہیراپھیری٬ جھُۄٹھ٬ چھلّ-کپٹ٬ بیئیِمانی٬ جلن٬ انَیتِکتا اتے اشُبھّ سۄچ نُۄں تِلاںجلی دیݨ دا ہَے۔

دِیوالی دا چانݨ پْرتِیک ہَے ہنیرا دُۄر کرن لئی۔ چانݨ پْرتِیک ہَے جاگْرِتی دا٬ اُتشاہ دا٬ اُمںگّ دا٬ کھُشی دا اتے اگہاں ودھّݨ دا۔ چانݨ تۄں مُۄںہ مۄڑنا آپݨے آپ نال بیئِنسافی ہَے۔ آئۄ اجّ دے دِن آپݨے گھراں دے بنیرِیاں دے نال نال آپݨی آپݨی سۄچ دی تھڑی تے وی اِکّ اِکّ دِیوا بال رکھِّیئے تاں جۄ اِسدا چانݨ سوَے-سیدھ وی دیوے تے راہ-دسیرا وی بݨ سکے۔ بھوِکھّ دی تھڑی سدا سۄچ دے دِیوے دی آس وِچّ ہی رہِںدّی ہَے۔ اِس آس نُۄں پھلّ لائُݨ دا کرم ساڈے آپݨے ہتھّاں وِچّ ہی تاں ہَے۔