مہامپُرکھ اتے فِلاسفر اِہ دسّ کے کِہ سںسّار دُکھّاں اتے سُکھّاں دا مِشرݨ ہَے٬ سانُۄں نسِیہت کردے ہن کِہ ہمیشا چڑھدی کلا وِچّ رہۄ۔ اِس جِیون نُۄں کھِڑے متھّے جِیئۄ اتے نالھ ہی آپݨے پرمارتھی اتے سںسّارِک فرذ وی پُۄرے کرۄ۔ اگّے دسدے ہن کِہ منُکھّا-جنم بہُت سْریشٹھ اتے وڈمُلّی دات ہَے اتے ساڈا سرِیر جِئُںدے ربّ دا گھر ہَے پر منُکھّ آپ مُۄرکھ٬ اݨجاݨ, انّہا٬ کپٹی٬ پکھںڈّی اتے ہۄر انیکاں اَۄگُݨاں-وِکاراں-کمذۄرِییاں دا بھرِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِہ وی دسّدے ہن کِہ سںسّار نُۄں بݨائُݨ اتے چلائُݨ والھی ہستی سرب-سمرتھّ٬ دِیالُۄ٬ بخشݨہار اتے جاݨن-ہار ہَے ہالاںکِہ سانُۄں سںسّار دے ورتارِیاں وِچّۄں اِس دا کۄئی پْرماݨ نہِیں مِلدا اتے ناں ہی سمجھ آئُںدی ہَے کِہ کُدرتی آپھتاں دا کی کارن ہَے اتے سںسّار وِچّ چںگِّیاں نالھ مںدّا کِئۄں ہۄ رِہا ہَے۔ سانُۄں تاں اسںگّتِییاں-بھرپُۄر اِہ سںسّار ترک-ہِیݨ لگدا ہَے اتے اِس وِچّ رہِݨا بہُت اَۄکھا لگدا ہَے۔

ساڈی اِس سۄچݨی وِچّ گلتی وی کۄئی نہِیں کِئُںکِہ مہامپُرکھ خُد اِس سںسّار نُۄں نِںدّدے ہن اتے اِس وِچّ رہِݨ دی اَۄکھِیائی دی گلّ نُۄں کبُۄلدے ہن۔ پر اِہ وی سچائی ہَے کِہ اُنہاں نیں خُد اِس سںسّار وِچّ رہِ کے اِس دی ذمِینی-ہکِیکت نُۄں دیکھِیا ہَے اتے ساڈے واںگُۄں دُکھّ-سُکھ ہںڈھّائے ہن٬ بلکِہ ساڈے ’تۄں وی کِتے ودھّ۔ اُہ اِنہاں ہالات وِچّۄں آدرش ڈھںگّ نالھ لںگھّے ہن اتے سانُۄں کھِڑے-متھّے رہِ کے آپۄ-آپݨے فرج پُۄرے کرن نُۄں پْریردے ہن۔ بلکِہ اِتھّۄں تک سمجھائُںدے ہن کِہ ساڈے جِیون دا مُکھّ مںتّو ہی اِس نُۄں ہر پکھّ تۄں سںوّارنا ہَے۔

اِس لئی ذرُۄری ہَے کِہ اسِیں آپݨِییاں پْرتِبھاواں نُۄں سمجھِیئے٬ آپݨے اَۄگُݨاں-وِکاراں-کمذۄرِییاں دی سوَے-پڑچۄل کرِیئے٬ در-پیش وںگّاراں دا ساہمݨا کرِیئے اتے مِلے سُنہِری مَۄکِیاں دا لاہا لئیِئے۔ اِس ترہاں آپۄ-آپݨی وِچاردھارا٬ رہِݨی-بہِݨی اتے کہِݨی-کرنی نُۄں ہۄر نِکھارِیئے اتے نواں٬ سںوّرِیا اتے سُچجّا ’دُۄسرا‘ جِیون شُرُۄ کرِیئے۔ اِس سںسّار نُۄں نویں اُسارُۄ دْرِشٹِیکۄݨ تۄں دیکھݨا سِکھِّیئے۔ اِس بدلائۄ دی مہتّتا کر کے ہی اِس تۄں بائد دے جِیون نُۄں بھاوارتھک پکھّۄں ’دُۄسرا جنم‘ کِہا جاںدا ہَے٬ جد کِہ آواگئُݨ جاں پُنر-جنم دے سِدھاںت انُسار دُۄسرے جنم دا اسل ارتھ سرِیرک مَۄت تۄں بائد مِلݨ والھا جِیون ہَے جۄ سںکّلپاتمک ہَے۔ سۄ لیکھ انُسار ’دُۄسرا جِیون‘ کِسے کھاس گھٹنا٬ سوَے-پڑچۄل٬ سۄچ-وِچار جاں باہری پْریرنا تۄں بائد٬ سُچیت ڈھںگّ نالھ کِیتِییاں کۄشِشاں وجۄں سُدھرِیا- سںوّرِیا جِیون ہَے۔ اِس دی پْراپتی واستے کائِیا-کلپ٬ سوَے-سُدھار٬ سوَے-وِکاس جاں ’ٹراںسپھارمیشن‘ ذرُۄری ہَے۔ وِہارک پکھّ تۄں٬ اِس دی تُلنا وِچّ مَۄت تۄں بائد دے جِیون دی کھاس اہِمِیئت نہِیں بلکِہ اِہ اُس جِیون دی نِیںہ ہَے۔ اِہ سُدھار-وِکاس سرِیرک٬ مانسِک جاں آتمِک پکھّ دی ترکّی واستے٬ جِیون نُۄں ہۄر کھُشمئی اتے سپھل بݨائُݨ واستے جاں آئُݨ والھی کِسے وڈّی سمسِّیا تۄں بچائۄ لئی ہۄ سکدا ہَے۔ کئی وار تاں ساڈی جاݨ-پچھاݨ اںدّر جاں ساڈے خُد دے جِیون وِچّ اِس ترہاں دا مۄڑ آ جاںدا ہَے۔ اِس دِییاں سبھ کھیتراں؛ ادھِیاتمِک٬ سںسّارِک٬ کھیڈ-جگت٬ وِدِّئک٬ سںگِّیت٬ بہادری٬ سماج-سُدھار٬ سنئت آدِ اتے ہر دیش٬ ہر سبھِئتا اتے ہر دھرم وِچّ انیکاں اُداہرݨاں مِلدِییاں ہن۔

کھاس گھٹناواں تۄں بائد سُدھرے جِیون دِییاں دۄ اُداہرݨاں ’تے گَۄر کردے ہاں۔ سِکھّ اِتِہاس انُسار سْری گُرُۄ امر داس جی مہاراج جنم تۄں ہی دھارمِک بِرتی اتے دُنِیاوی سِیاݨپ دے مالِک سن۔ بچپن تۄں ہی پِتا-پُرکھی دھرم-کرم٬ نیم اتے سُہِردتا نالھ نِبھائُںدے سن۔ آکھری وار گںگّا-اِشنان دی یاترا وکھت اُنہاں دے سہِ-یاتری ولۄں اِہ پُچھّے جاݨ ’تے کِہ اُنہاں دا گُرُۄ کَۄݨ ہَے٬ آپ نیں ناںہ وِچّ جواب دِتّا۔ سہِ-یاتری نیں بہُت ترِسکار بھرے بچن کہے جِس نالھ آپ جی دا ہِردا بہُت دُکھی ہۄئِیا۔ اِس گھٹنا کر کے جِیون وِچّ اِکّ اَیسا مۄڑ آئِیا کِہ دُۄسری پاتشاہی سْری گُرُۄ اںگّد دیو جی مہاراج دی شرن وِچّ پہُںچّ گئے۔ اُنہاں تۄں نام-دان دی پْراپتی کر کے اتے اُنہاں دی ہی سںگّت وِچّ رہِ کے پُۄری تن-دیہی نالھ اِنی سرِیرک اتے ادھِیاتمِک مِہنت کِیتی کِہ 73 سال دی وڈّی اُمر وِچّ خُد ستِگُرُۄ دی اُچّ-پدوی نُۄں پْراپت ہۄئے۔ اِس سرُۄپ وِچّ اُنہاں نیں 22 سال سںگّت نُۄں پرمارتھی اتے دُنِیاوی رہِنُمائی بکھشی۔ بھاویں ہر دھرم دے انُیائیِیاں نُۄں آپۄ-آپݨے دھرماں وِچّ اِس ترہاں دِییاں اُداہرݨاں مِل جاںدِییاں ہن پر پںجّابی اتے سِکھّ جگت وِچّ ’دُۄسرے جنم‘ دی اِہ ادُتّی مِسال ہَے۔ چۄٹی دے مہامپُرکھ سمُچّی منُکھّتا واستے آپݨا کائِیا-کلپ کردے ہن اتے اُنہاں دے جِیون ساڈے واستے چانݨ-مُنارے ہُںدّے ہن۔ ساڈا مںتّو اُنہاں تکّ پہُںچّݨ تۄں نہِیں ہُںدّا بلکِہ اُنہاں تۄں سیدھ لَے کے آپۄ-آپݨی سمرتھّا اتے ہالاتاں انُسار آپݨے اِس جِیون دا کائِیا-کلپ ہُںدّا ہَے۔

دُۄسری سںسّارِک پکھّ دی اِکّ بہُت ہی دِلچسپ اتے ودھِییا اُداہرݨ نۄبل پُرسکاراں دے سںسّتھاپک سوِیڈن-نِواسی٬ الفرَیڈّ نۄبل (1833-1896) دی ہَے۔ سبھ جاݨدے ہن کِہ ہر سال پھِذِکس٬ کَیمِسٹری٬ مَیڈِیسن٬ ساہِت٬ شاںتی اتے ارتھ-شاستر دے کھیتراں وِچّ دِتّے جاݨ والھے اِہ سبھ تۄں وڈّے اتے سبھ تۄں ستِکارت پُرسکار ہن۔ الفرَیڈّ نۄبل بہُت سپھل اِںجنِیئر٬ آوِشکار-کرتا اتے سنئتکار سی جِس نیں ڈائِنامائیِٹ بارُۄد سݨے ہۄر انیکاں کھۄجاں کِیتِییاں اتے اتھاہ کمائی کِیتی۔ ڈائِنامائیِٹ بھاویں اُساری دے وڈّے کمّاں واستے بݨائِیا گِیا سی پر اِس دی لڑائیِیاں وِچّ وی بہُت دُرورتۄں ہۄئی جِس کر کے مِ. نۄبل دی وِرۄدھتا وی بہُت ہُںدّی سی۔ 1888 وِچّ اُس دے چھۄٹے بھرا لُڈوِگ دی مَۄت ہۄ گئی پر اخبار نیں گلتی نالھ الفرَیڈّ نۄبل دی مَۄت دی خبر چھاپ دِتّی اتے اُس نُۄں ’مَۄت دا سُداگر‘ کہِ کے بہُت بھںڈِّیا گِیا۔ اُہ آپݨی بدنامی نالھ اِنا دُکھی ہۄئِیا کِہ اُس نیں اِہ کلںکّ دھۄݨ دا من بݨا لِیا اتے آپݨی دھن-دَۄلت دی اِکّ پھائۄُںڈیشن بݨا کے اِنہاں پُرسکاراں دی ستھاپنا کرن دی وسِیئت کر دِتّی۔ اِس ترہاں مِ. نۄبل نیں ’دُۄسرے جنم‘ وِچّ آپݨی دھن-دَۄلت دی سہی ورتۄں کر کے سںسّار دی ترکّی وِچّ بہُت یۄگدان پائِیا۔ وِشو اِتِہاس وِچّ اِس ترہاں دِییاں ہۄر انیکاں اُداہرݨاں ہن٬ جِویں کِہ مہاراجا اشۄک٬ مہاتما گاںدھی٬ ڈا. مارٹِن لُۄتھر کِںگّ اتے نَیلسن مںڈّیلا آدِ۔

جرُۄری نہِیں کِہ کائِیا-کلپ دی پْرکِرِیا کِسے کھاس گھٹنا تۄں بائد ہی شُرُۄ ہۄوے۔ جے آپاں لۄڑِیںدی تِیبرتا نالھ اِس دے اِچھُّک ہۄئیِئے تاں رۄذ دِییاں آم گھٹناواں وِچّۄں ہی کۄئی کھاس بݨ جاںدی ہَے۔ اِس سبںدھّ وِچّ ’آنںدّ مارگ‘ کِتاب (انُواد گِیانی گُرمُکھ سِںگھّ جی مُساپھر) دِییاں سِکھِّیاواں وِچّۄں دۄ مُکھّ وِچار اِہ ہن:

’دُۄسرا جنم‘ دھارن کرنا ارتھات آپا-سُدھار راہِیں کائِیا-کلپ کرنا ساڈا فرج وی ہَے اتے اِہ ’سمبھّو‘ وی ہَے٬ اتے اِس واستے اُمر٬ دیش٬ دھرم٬ سمیں جاں کِسے الَۄکِک شکتی وِچّ بھرۄسے جاں ناں-بھرۄسے دی کۄئی بھُۄمِکا نہِیں۔

کھاس گھٹنا دی نِشاندیہی لئی مانسِک تَۄر ’تے تِیار-بر-تِیار رہِݨا اتے اِس دی پچھاݨ تۄں بائد کِسے جاݨکار ’گائیِڈ‘ دی اگوائی وِچّ سُچیت اتے نِرںتّر مِہنت کرنا۔ اِس کمّ واستے ’گائیِڈ‘ دی بہُت مہتّتا ہَے اتے سُچیت ڈھںگّ دی بہُت ذرُۄرت ہَے۔ سِر خُد آپ جاں سرسری ڈھںگّ نالھ اِہ کمّ نہِیں ہۄ سکدا۔ اِس واستے لا-پرواہی٬ سُستی اتے نِیںد ورگِییاں کمذۄرِییاں دے نالھ-نالھ ہۄر رساں-کساں اتے مَۄج-مستِییاں وِچّ ورتِییاں جا رہِییاں کِیمتی شکتِییاں اتے رُچِییاں نُۄں وی نوِیں دِشا دیݨی ہُںدّی ہَے۔

اسِیں کائِیا-کلپ دی مہتّتا اتے سمبھّوتا نُۄں اِس کر کے نہِیں سمجھ پا رہے کِئُںکِہ اسِیں دھرماں دے مۄڈھی مہاں-پُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں نُۄں پڑھن اتے سمجھݨ دے ذرُۄری کمّ نُۄں خُد کرن دی بجائ٬ دھرم دے اکھَۄتی ٹھیکیداراں کۄلھ ’آئۄُٹ سۄرس‘ کِیتا ہۄئِیا ہَے۔ اُنہاں نیں اُلٹا سانُۄں٬ ساڈی کِسمت بدل کے ساڈے اِس جِیون نُۄں سُکھمئی بݨائُݨ اتے مَۄت تۄں بائد ودھِییا جِیون دی گرںٹّی دے چُںگّلھ وِچّ پھسا کے٬ اِس کمّ نُۄں شکتِیشالی وپار بݨا رکھِّیا ہَے۔ کائِیا-کلپ واستے اُنہاں دے چُںگّلھ وِچّۄں نِکلھݨا ذرُۄری ہَے اتے چُںگّلھ وِچّۄں نِکلھݨ واستے اِنہاں دۄ گلّاں نُۄں وِگِیانِک دْرِشٹی تۄں وِچارنا ذرُۄری ہَے:

*کِسمت جاں پْرالبدھ: اِہ بݨدی کِویں ہَے اِس بارے اڈّ-اڈّ فلسفے ہن پر اِس گلّ ’تے سبھ سہِمت ہن کِہ اِہ اٹلّ ہُںدّی ہَے اتے بدلی نہِیں جا سکدی۔ اِس دا اِکّ وِگِیانک کارن اِہ ہَے کِہ ہر اِکّ دی کِسمت اگّے سَیںکڑے ہۄراں نالھ اتے انیکاں ہالاتاں نالھ جُڑی ہُںدّی ہَے۔ اِہ مَۄسم واںگُۄں ہُںدّی ہَے٬ اِس دا اِںتذام کرنا ہی سِیاݨپ ہَے اتے مہامپُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں سانُۄں اِس اِںتذام دی تِیاری واستے سُمتّ دِںدِّییاں ہن۔ جے پھِر وی اِس نُۄں بھُگتݨا پوے تاں کھِڑے-متھّے اِہ سبھ کرن واستے سہِݨ-شکتی پْردان کردِییاں ہن۔ آپاں کِسمت بدل کے جِیون وِچّۄں سُکھ اتے خُشِییاں لبھّدے ہاں پر اُہ سانُۄں مَۄجُۄدا کِسمت وِچّۄں ہی اِہ سبھ لبھّݨا سِکھا دِںدّے ہن۔ اسِیں تھۄڑھ-چِرے اِںدرِیاوی سُکھ لبھّدے ہاں جدکِہ اُہ سانُۄں سدِیوی اتے نَیتِک کدراں-کِیمتاں نُۄں پْرݨائے سُکھاں ول مۄڑدے ہن۔ اُہ سمجھائُںدے ہن کِہ سُکھ اِس ترہاں دا ہۄݨا چاہِیدا ہَے جِہڑا کُدرت٬ اِنسانِیئت اتے سماج دا انُساری ہۄوے اتے جِس دی کۄئی دُۄر-رس گلت پْرکِرِیا ناں ہۄوے۔

مَۄت: نِرسںدّیہ مَۄت اِکّ اسلِیئت ہَے اتے اِس دے یکِینی ہۄݨ دے باوجُۄد اِس دا کۄئی سماں٬ ستھان جاں کارن نہِیں جاݨِیا جا سکدا۔ اِس دا سمادھان اسمبھّو اتے اِس بارے بیلۄڑا گِیان وِئرتھ ہَے۔ اِس سںسّار وِچّ اݨگِݨت اجِہِییاں ہۄر گلّاں ہن جِنہاں دا پُۄرا گِیان ناں ہُںدِّیاں وی اسِیں اِہ جِیون ودھِییا ڈھںگّ نالھ جِئۄں رہے ہاں۔

کائِیا-کلپ راہِیں ’دُۄسرا-جِیون‘ دھارن کرن واستے سانُۄں کِسمت اتے مَۄت بارے دِکھاوے دے گُۄڑھ-گِیان دی لۄڑ نہِیں بلکِہ اِس بیلۄڑی اُتسُکتا نیں ہی سانُۄں اسلِیئت تۄں دُۄر کر کے پُجاری-شْریݨی دے چُںگّلھ وِچّ جکڑِیا ہۄئِیا ہَے۔ اسِیں پرمارتھی ماہِراں ولۄں سمجھائیِیاں چۄݨوِییاں جُگتِییاں ’تے سُہِرد امل کر کے اِہ سبھ کر سکدے ہاں۔ امرِیکا دے پْرسِدھّ فِلاسفر-لیکھک مارک ٹوین دی پْرسںگّک ٹُۄک ہَے کِہ:

“لۄک بائیِبل دِییاں اُنہاں گلّاں دا پھِکر کردے ہن جِہڑِییاں اُنہاں نُۄں سمجھ نہِیں آئُںدِییاں پر مَیں اُنہاں دا کردا ہاں جِہڑِییاں میری سمجھ وِچّ آ گئیِیاں ہن۔”

سار-تتّ اِہ کِہ سںسّارِک اسںگّتِییاں دے گِیان تۄں بگَیر وی اسِیں اِس جِیون نُۄں پْرسنّ-چِتّ اتے سُچجّا بݨا اتے سںوّار سکدے ہاں٬ بھاو ’دُۄسرا جِیون‘ دھارن کر سکدے ہاں ۔ آپاں نُۄں سُچیت اتے سُہِرد ڈھںگّ نالھ اِس ترہاں کرن دی بہُت لۄڑ ہَے کِئُںکِہ ساڈی اجۄکی جِیون-شَیلی٬ در-پیش سمسِّیاواں دے ہلّ دی بجائ٬ اِنہاں نُۄں ودھا اتے گُںجھّلھدار کر رہی ہَے۔ اجّ دا سںسّار پچھّمی ترذ دی ترکّی اتے بے-لگام سائِںسی کھۄجاں کر کے ابھُۄت-پُۄرو سمسِّیاواں وِچّ گھِرِیا ہۄئِیا ہَے جِنہاں دا ہلّ اِکلّی سائِںس خُد نہِیں کر سکدی۔ اِس نُۄں ادھِیاتمواد دی رہِنُمائی وِچّ رکھّ کے٬ ’دھرتی اِکّ پرِوار‘ (وسُدھَیو کُٹُمبّکم) اتے ’مانس کی جاتِ سبَے ایکَے پہِچانبۄ‘ دے سِدھاتاں ’تے سُہِردتا نالھ امل کرن دی ذرُۄرت ہَے۔ اِس ترہاں اسِیں اِس جنم دے رہِںدّے ہِسّے نُۄں سںوّارکے٬ اِس نُۄں سُکھمئی اتے سفل بݨائُݨ دے نالھ-نالھ٬ آئُݨ والھِییاں پِیڑھِییاں نُۄں وِراست وِچّ ہُݨ تۄں ودھِییا سںسّار دیݨ دے مُکھّ پھرذ نُۄں نِبھاء سکاںگے۔