اِہ لیکھ ’گُرُۄ نانک باݨی پْرکاش‘ دے سمُچّے ادھِئَن دَۄران لئے گئے نۄٹساں دا سںگّْرہِ ہَے۔ ’گُرُۄ نانک باݨی پْرکاش‘ نُۄں پڑدِیاں مَیں بار بار وِسمادِت ہۄئِیا ہاں۔ میرے کئی ’بجر کپاٹ‘ (لۄہے پتھّر دے بںدّ درواجے) کھُلّے ہن٬ کئیِیاں دے کُںڈّے کھڑکے ہن٬ کبجے چِیکھے ہن۔ کئی شبداں تے میرا دِل ڈُلّا ہَے۔ کئی بِمبّاں اتے سِمّلِییاں نیں میری رُۄہ چھلی ہَے۔ اِس نُۄں پڑدِیاں کئی اِتِہاسِک٬ مِتھِہاسِک٬ ویدک٬ ساہِتک گِیان چھُہاواں میری چیتنا ’چ گھر کر گئیِیاں ہن۔ اِہناں چۄں کُجھ مَیں ایتھے تُہاڈے نال ساجھِییاں کر رِہا ہاں:

’گُرُۄ نانک باݨی پْرکاش‘ دا اِہ کھجانا 1548 پنِّیاں دا ہَے۔ پںجّاب یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا ولۄں پْرکاسِت اِس دۄ بھاگاں والے گْرںتھّ دے ٹِیکاکار ڈا. تارن سِںگھّ ہن۔ مَیں 12 مہِینِیاں ’چ اِسنُۄں اَۄستن 3 گھںٹّے رۄذ پڑھِیا ہَے۔ پر اِہناں 12 مہِینِیاں دَۄران اِہ میرے اںگّ سںگّ رِہا ہَے۔ شائِد مَیں نال-نال اِسنُۄں گُڑھِیا وی ہَے۔گُڑِیا لفذ کِنّا مۄہݨا ہَے…گھُلاڑی تے رِجھّ رہے رہُ دی واشنا واںگ مِٹھّا۔ واہ! چیتے ’چ کِسے دی اِک ستر اُبھر آئی ہَے: “دادی کہِںدّی سی اسِیں پڑھے نہِیں٬ گُڑھے ہاں۔” “دادی واںگ گُڑھن” بارے سۄچ کے مَینُۄں اپݨے ہُݨ تِیک پڑھے ’گُرُۄ نانک جی‘ نُۄں گُڑھن دا دائوا جھُۄٹھا لگِّیا ہَے۔

گُرُۄ نانک دیو جی دا پںڈِّت کِسم دے لۄکاں پْرتی کھاس کرکے اتے آم لۄکاں پْرتی وی مُۄل سںدّیہ اِہی ہَے کِہ اسِیں پڑھ کے گُڑھدے نہِیں۔ گُڑھے بِناں پڑھنا ’پھۄکا کرم کاںڈ‘ ہَے۔ گُرُۄ نانک جی اِسے گُڑھے چۄں ’امل‘ کڈھّدے ہن۔ پھِر اُہناں نُۄں ’شُبھّ‘ کرن لئی سد لائُںدے ہن۔ اتے گلّ ’شُبھّ املاں باجھۄ دۄنۄ رۄئی‘ تِیک لَے جاںدے ہن۔ گُرُۄ نانک دیو جی لئی ’چِںتّن‘ بیئرتھ ہَے جے اُہ ’شُبھّ‘ نہِیں۔ گُرُۄ نانک ’شُبھّچِںتّن‘ دے شَیدائی ہن۔رجنِیش نیں کِہا سی کِہ گُرُۄ نانک دا سمُچّا پھلسپھا اتے سںدّیش اُسدا مُۄلمںتّر (اِکئۄںکار تۄں لَے کے گُر پْرسادِ تِیک) ہَے۔ باکی ساری کوِتا اِسدی وِیاکھِیا ہَے۔ جۄ مُۄل رُۄپ ’چ کہِݨا سی اُہ سارا مُۄل مںتّر ’چ کہِ دِتّا ہَے۔ رجنِیش دے لپھذا ’چ “رَیسٹ اِج کُمَیںٹری”۔ گُرُۄ نانک دیو جی دی سمُچّی باݨی پڑھ کے مَینُۄں رجنِیش دا اِہ کتھن بِلکُل سہی جاپدا ہَے۔ گُرُۄ نانک اپݨی کوِتا ’چ بھاویں کِسے وی کھِتّے٬کِتّے٬ورن٬مذہب٬شاہ٬بھِکھاری٬پُنّی٬پاپی٬پںڈِّت جاں اۄمِیئے نُۄں سمبّۄدھت ہن اُسدے اںتّْرِیو ’چ اِہی مُۄل مںتّر دی وِیاکھِیا چلّ رہی ہَے۔ اُہ اِکّۄ سُنیہے نُۄں وکھّ وکھّ رُۄپاں ’چ وِئکت کردے ہن: ’اِک اۄںکار‘ تۄں لَے کے ’گُرپْرسادِ’گُرُۄ نانک دی کوِتا نُۄں نِرۄل ’کاوِ کلا‘ وجۄں واچِیاں گُرُۄ نانک جی دی باݨی ’چ ’دُہرائۄ‘ بہُت ہَے۔ پر ایتھے اِہ گلّ دھِیانیۄگ ہَے کِہ گُرُۄ نانک دیو جی نِرۄل کوی نہِیں سن۔ سماجِک کْراںتِیکاری وی سی۔ اُہناں دی کوِتا وِچّ سُنیہا بھاویں اِکّۄ ہی ہَے٬ پر جِہناں جِہناں وکھّۄ وکھّ سماجِک ہالتاں ’چ اُہناں نیں اِہ کوِتا رچی ہَے اُہ وی مہتّوپُۄرن ہن۔ مکّے-مدِینے٬ سُمیر تے٬ آسام ’چ٬ لںکّا ’چ٬ کابُل ’چ٬ کرتارپُر ’چ کھیتی کردِیاں٬ مۄدِیکھانا چلائُںدِیاں٬ کِسے پیںڈُۄ دی مرگ تے (الاہُݨِییاں), کِسے مِتّر دے وِیاہ تے (چھںتّ), جنیئۄُ پائُݨ ویلے دا سماں٬ نماذ پڑھن بارے٬ سَیدپُر ’چ بابر دا اکھِّیں ڈِٹھّا جبر آدِ وکھّۄ وکھّ دْرِشاں نُۄں چِتّردِیاں اُہ دھُر چۄں اِکّۄ ہی سُنیہا دِںدّے ہن۔ پر اِس سُنیہے دا ’جاما‘ بدل کے۔ اِس پکھّۄں وِیچارِیاں گُرُۄ نانک جی دی ستر ستر نوِیں نرۄئی ہَے۔

جِہڑا مُۄل سُنیہا ’سمُچّی گُرُۄ نانک رچنا‘ ’چ 99% آئِیا ہَے اُہ ہَے:“اکال پُرکھ نیں اپݨی سُنّ سمادھ اوستھا (اپھُر سمادھی/نِرگُݨ اوستھا) چۄں اپݨا سرگُݨ سرُۄپ پْرگٹائِیا ہَے۔ مۄہ-مئِیا اتے پرمارتھ دۄنے راہ اُسنے ہی سِرجے ہن۔ اِہناں دۄہاں ’چ اُہ اِکّ رُۄپ وس رِہا ہَے۔ جِہڑا اِہ بُجھ لَیںدا ہَے اُہ اِکّ ’چ ابھید ہۄ جاںدا ہَے۔ اِکّ ’چ ابھید ہۄئِیاں جِیو نِربھئۄ٬ نِروَیر ہۄ جاںدا ہَے۔ اُسدا ہی رُۄپ ہۄ جاںدا ہَے۔ ’سہِج سماوے‘ دی اوستھا۔ اکال مُۄرت ہۄ جاںدا ہَے۔ پر اِہ رہسّ بُجھّ اُہی سکدا ہَے جِستے اُسدی کِرپا ہُںدّی ہَے (گُرپْرسادِ)۔”

گُرُۄ نانک٬ پڑدِیاں جِہڑا شبد مَینُۄں رتا وکھّرے سُبھا دا لگِّیا ہَے اُہ ہَے “جَیسی مَے آوے کھسم کی باݨی” آلا۔ راگ تِلںگّ دے چئُپدے دا اِہ شبد ’کراماتی‘ جِہے سُبھا دا ہَے۔ ’ادھّے گُرُۄ نانک‘ دی باکی سمُچّی کوِتا ’چ اِہ بِلکُل الگّ دِسدا ہَے۔کںٹّراڈِکشن واںگ مہِسُۄس ہُںدّا ہَے۔ مِسال وجۄں آہ ستراں:’کائِیا کپُڑ ٹُک ٹُک ہۄسی٬ ہِدُستان سمالسی بۄلا۔ آونِ اٹھترَے جانِ ستانوَے ہۄر بھی اُٹھسی مرد کا چیلا۔’ارتھ: اِس دیش وِچ سرِیر رُۄپی کپّڑا اجے ہۄر ٹُکڑے ٹُکڑے ہۄویگا۔ ہِںدُّستان میرے اِس وچن نُۄں یاد کریگا۔ جۄ 78 ’چ آئُݨگے اُہ 97 ’چ چلے وی جاݨگے۔ کۄئی ہۄر مرد دا چیلا اُٹھیگا۔

وِدوانا نیں اِسدی وِیاکھِیا گُرُۄ نانک دیو دے جِیون کال دَۄران ورتے اِتہاس انُسار اِسدی پُشٹی اِہ کِیتی ہَے کِہ بابر سمّت 1577-78 ’چ ہِںدُّستان تے چڑھ کے آئِیا اتے اُسنے ذبر جُلم کرکے اپݨا راج ستھاپِت کِیتا۔ پھِر سمّت 1597 ’چ اُس دے ستھاپِت راج دی شیر شاہ سُۄری ہتھّۄں ہار ہۄئی۔ جے اِسنُۄں سہی منِّیئے تاں گُرُۄ نانک دا سمُچّا ’رہسّوادی‘ پھلسپھا اِسدے وِرۄدھ ’چ کھڑا دِسݨ لگّدا ہَے۔ جۄ کہِںدّا ہَے کِہ اُسدے ہُکم دا کۄئی بھید نہِیں پائِیا جا سکدا۔ اپر-اپار٬ اگمّ-اگۄچر٬ الکھ٬ والے پھلسپھے ’چ اِہ شبد نِکّی جِہی ’مۄری‘ واںگ جاپدا ہَے۔ جِتھّے گُرُۄ نانک 19 سال باد ورتݨ والے ورتارے دی پیشنگۄئی کردا ہَے۔ جد کِہ باکی ساری باݨی ’چ اُہ کھُد نُۄں اتے سمُچّے جِیواں نُۄں ’اِک ساہ جِنّا‘ جانݨ والے منّ کے تُردا ہَے۔

گُرُۄ نانک دیو جی نیں اکسر جِیواں نُۄں ’چَۄپڑ دِییاں نرداں‘ واںگ ویکھِیا ہَے۔ پْربھُۄ نیں چَۄپڑ دی کھیڈ (آدھُنِک شترںجّ) چلائی ہَے۔ اِہ ساری سرگُݨ (اکھّ نال دِس رہی) اوستھا مانۄ چَۄپڑ ہَے۔ پھِر مۄہ مائِیا لب لۄبھ ہںکّار کام رِشتے ناتے آدِ نرداں(گۄٹِییاں/چالاں) سِرجِییاں ہن۔ کمال دی گلّ اِہ کِہ دۄہاں پاسِیں اُہ ہی کھیل رِہا ہَے۔ کِسے نُۄں جِتا کے کھُش ہُںدّا ہَے کِسے نُۄں ہرا کے۔ ہارن والا جِتّݨ لئی ارداس کرے تاں جے اُسدی مِہر ہۄوے (ندرِ نِہال) تاں پاسا پلٹ جاںدا ہَے (سُلتانا گھاہُ کراںئِدا)۔ تد ہی گُرُۄ نانک دیو جی ذالم دے کھِلاف نہِیں بۄلے سِرف ’ذُلم‘ دا دْرِش-چِترْرݨ کردے ہن۔ اںتّ گلّ ایس نُکتے تے مُکائُںدے ہن کِہ ’اِہ سبھ اُسدی رذا ’چ‘ ہۄئِیا ہَے۔ ذُلم ہُںدّا ویکھ کے گُرُۄ نانک دیو جی دی کلم جۄ لِکھدی ہَے اُس لِکھت دے ہِردے ’چ سِرف تے سِرف ’شُکرانا‘ ہی ہَے۔ ذُلم دا سِکار ہۄئے جِیو اُہناں نُۄں ربّ دے بھاݨے ’چ مِٹ رہے ہی جاپدے ہن اتے اُہ بھۄگ رہے ہن جۄ ’لیکھ‘ اُہ سچّی درگاہ چۄں لِکھا کے لِیائے ہن۔

گُرُۄ نانک دیو جی انُسار جۄ اسِیں کر/بھۄگ رہے ہاں اُہ ساڈے دھُرۄں لِکھے بھاگ ہن۔ پر اگلے سفر لئی راہ دی پُۄںجی/تۄسا جۄڑنا ساڈا اسلی کمّ ہَے جۄ اسِیں اِس جنم ’چ کرنا ہَے۔ اِہ پُۄںجی اُہناں نیں ’نام‘ دی دسّی ہَے۔ پر اِہ جۄڑ اسِیں تاں سدکے ہاں جے اُسدی کْرِپا ہۄوے۔ سۄ گلّ مُڑ ’مانس کے کِچھُ ناہِیں ہاتھُ ‘ تے آ جاںدی ہَے۔ گُرُۄ نانک جی دی کوِتا دا سمُچّا پاسارا جے ریکھاکِںتّ کرِیئے تاں ’گۄل چکّر‘ بݨ جاوے۔

چھیء گھر چھیء گُر:

6-گھر = 6 پھلسپھے = ساںکھ٬ نِیائ٬ وِشیشک٬ مِیماںسا٬ جۄگ٬ ویداںت

6-گُر = 6 گُرُۄ = کپل٬ گَۄتم٬ کناد٬ جَیمنی٬ پتںجّلی٬ وِیاس

من دا لچھّݨ اِہ ہَے کِہ اِہ دھِیان جۄڑن لئی سہارے دے تَۄر تے کۄئی ٹھۄس چِیذ مںگّدا ہَے۔ اِس لئی سرگݨ سرُۄپ ’چ من دا ٹِکاݨا ودھیرے آسان ہَے۔ تد ہی پْرماتما نیں ’سںتّ‘ بݨائُݨ لئی تِنّ لۄک ساجے ہن۔ ’سںتّ ہیتِ پْربھ تْرِبھوݨ دھارَے’۔ اتے آپ اِہناں ’چ رُۄہ واںگ سما گِیا ہَے۔

نام جاپی کْراںتِیکاری ہَے۔ اُہ سبھ منُکھّاں ’چ پْربھُۄ نُۄں دیکھدا ہَے۔ سۄ کِسے نال دھکّا/بیئِنساپھی ناں کر سکدا ہَے ناں سہِ سکدا ہَے۔

’وارِیا ناں جاواں ایک وار‘ = مَیں تَیتھۄں اِکّ وار کُربان ہۄݨ جۄگا وی نہِیں۔ (واہ!!)

’دْرِسٹِیمان اکھّر ہَے جیتا۔‘ – دھرتی٬سُۄرج٬چںدّ٬بنسپتی٬کُدرت سبھ کُجھ جۄ دِس رِہا ہَے۔ اُسدے لِکھے اکھّر ہن۔ (آہا!!)

’سہُس اٹھارہ کہِن کتیبا‘ = مُسلمان اتے اِیسائی 1800 دُنِییاں منّدے ہن جِہناں دا آرمبھّ پْربھُۄ تۄں ہۄئِیا ہَے۔

سںسّار = سںجّۄگ + وِیۄگ = پْربھُۄ پْریم + مۄہ مائِیا۔

اِک سںسّاری اِک بھںڈّاری اِک لائے دِیباݨُ = سںسّاری (بْرہما/رچیتا), بھںڈّاری (وِشنُۄں/پالک), دِیباݨُ (سِو/مَۄت کچِہری)

رُۄہ دے پںجّ پڑاء = دھرم کھںڈّ٬گِیان کھںڈّ٬سرم کھںڈّ٬کرم کھںڈّ٬سچّ کھںڈّ

’پاݨی پِتا‘ = دھرتی دے پیٹ ’چ پاݨی جاݨ نال بنسپتی اُپجدی ہَے۔ ہُݨ اِسنُۄں نر مادا جِیواں دے میل چۄں اُپجدی سںتّان رُۄپ سۄچۄ۔

ساڈا جِیواں دا اُس سںسّار رُۄپی سمُںدّر ’چ واسا ہَے جِس وِچ پاݨی دی تھاں اگّ (تْرِشنا) ہَے۔

دھُپ ملیانلۄ چورَۄ کرے = ملیء پربت نُۄں چھُۄہ کے آئی سُگںدھّ (دھُۄپھ) بھری ہوا چَۄر کر رہی ہَے۔ اِہ ’ملیء‘ پربت دکھّݨ بھارت ’چ مدراس کۄل ہَے جِستے چںدّن دے رُکھّ اُگدے ہن۔ اِسدی مہِک دُۄر دُۄر تِیک ہوا راہِیں پھَیلدی ہَے۔

جالِ مۄہُ ,گھسِ مسُ کر٬ متِ کاگد کر سار۔ بھائۄ کلم کر٬ چِت لیکھاری گُر پُچھ لِکھ بِیچار۔۔

(مۄہ نُۄں ساڑ کے٬ پِیس کے سِیاہی بݨا٬ متّ نُۄں سْریشٹ کاگذ بݨا۔ پْریم نُۄں کلم بݨا٬ من نُۄں لِکھاری٬ پھیء گُرُۄ تۄں پُچھّ کے وِچار لِکھ)

کھاݨا٬پہِنݨا٬چڑھنا (سُیاری),سئُݨا (اَیش آرام) – اُہی چںگّا ہَے جِس نال سرِیر رۄگی ناں ہۄوے اتے من وِکاری ناں ہۄوے۔

’جِیون اگنی ساہ دھُۄںیاں‘ – جد اگّ بُجھ گئی دھُۄںیاں وی ناں رِہا۔

گُرُۄ نانک دیو جی انُسار اُتپتی اِویں ہۄئی ہَے: سچّ/سچّے تۄں ہوا بݨی (پوُݨ گُرُۄ) -> ہوا تۄں جل (سائِںٹیپھِک تتھّ)-> جل تۄں سمُچی اُتپتی (پاݨی پِتا)۔ جِیئۄ-پھِجِکس اتے مَیٹا پھِجِکس سمیت ڈاروِن دی تھِئۄُری دا مُڈھ اِہی ہَے۔

گُرُۄ نانک دیو جی نیں ’پْرِیت‘ 5 تراں دی منّی ہَے: 1. جل تے کمل 2. جل تے مچھّی 3. مِیںہ تے چاتْرِک 4. سُۄرج تے چکوی 5. جل تے دُدھّ۔

جگ دھُۄںئے کا دھولہرُ = سںسّار دھُۄںئے دا مںدّر ہَے۔ (واہ!!)

گُرُۄ نانک انُسار اُمر دی وںڈّ اِویں ہَے: 10 سال تکّ(بالپن), 20 تے جوانی شُرُۄ٬ 30 سال تے پُۄرا وِئکتی٬ 40 سال تے پُۄرا جوان٬ 50 سال تے کمذۄری شُرُۄ٬ 60 سال تے بُڈھاپا شُرُۄ (پَیر کھِسکے), 70 سال تے مت کھراب (اپل-ٹپلِییاں مارن لگّدا ہَے), 80 سال تے کمّکار جۄگا نہِیں٬ 90 سال تے مںجّے تے رہِݨا۔

’جۄ درِ رہے سُ اُبرے نانک اجب ڈِٹھُ‘ -> درِ (چکّی دی کِیلی) -> جۄ داݨے چکّی دی کِیلی نال لگّے رہے اُہ پِیہ ہۄݨۄ بچ گئے۔ ’چکّی دی کِیلی‘ -> دۄ پُڑھاں دا دھُرا (اُس نال جُڑنا) ربّ نال جُڑنا۔ اِہ دۄ ’پُڑ‘ ہن ’جنم تے مَۄت’۔

جِس جِیو اںدّر مائِیا دا مِٹھّا وسدا ہَے اُسنُۄں ’گنّے‘ واںگ کشٹ چۄں لںگھّݨا پَیںدا ہَے۔

سںسّار ’چ چار اگّ دِییاں ندِییاں = ہِںسّا٬ لۄبھ٬ مۄہ٬ کْرۄدھ

’اگن پاݨی بۄلَے بھڑ وائۄ‘ -> جِیو اںدّرۄں اگّ اتے پاݨی دے میل نال سواس بھڑ-بھڑ (چںگّا مںدّا) بۄلدے ہن۔

راگ آسا ’چ جِہڑی گُرُۄ نانک دیو جی نیں ’پٹّی لِکھی‘ ہَے٬ اُس وِچّ ’پَیںتی‘ دی ترتِیب اِہ ہَے:

س اِ اُ ک کھ گ گھ چ چھ ج جھ ٹ ٹھ ڈ ڈھ ݨ ت تھ د دھ ن پ پھ ب بھ م ی ر ل و ڑ ہ ا

ایتھے میری جگِیاسا ہَے کِہ ’اسلی/پہِلی‘ ترتِیب کی سی؟ کدۄں بدلی ہُݨ آلی ’چ؟ جاں پھیء گُرُۄ اںگّد دیو جی تۄں پہِلاں کۄئی نِسچِت ترتِیب نہِیں سی؟?

گُرُۄ نانک دیو جی نیں سارے اکھّراں چۄں ’ممّے‘ نُۄں سبھ تۄں مہتّوپُۄرن دسِّیا ہَے۔ ممّا-مۄہ؛ ممّا-مرن؛ ممّا-مدھُۄسُۄدن (پْربھُۄ)۔ گُرُۄ نانک انُسار ’مۄہ‘ وِچّ پَے کے جِیو نُۄں ’مرن‘ تِیک ’مدھُۄسُۄدن‘ بھُلِّیا رہِںدّا ہَے۔ آدِ۔

آسا دی وار ’چ گُرُۄ نانک نیں سمُچّے جِیون ورتارے نُۄں اِک ’راس‘(ناٹک) دے رُۄپ ’چ ویکھِیا ہَے:

پاتر=گھڑِییاں٬پہِر؛ گہِݨے= ہوا٬ پاݨی٬ اگّ؛ پہِروا/ساںگ = چںدّ٬ سُۄرج اوتار

ناٹک دا سمان = دھرتی دِییاں کُلّ چِیذاں؛ جھاکِییاں = سںسّارِک دھںدّے

چار ویداں نیں جِہناں نُۄں سمیں دے اوتار جاݨِیا ہَے گُرُۄ نانک دیو جی انُسار ہیٹھ لِکھے ہن:

سام وید = شویتامبر جاں سچّ دی مہِما

رِگ وید = رام چںدّر دی مہِما

یجُر وید = کْرِشن دی مہِما

اتھرو وید = کھُدا/الّا دی مہِما

گُرُۄ نانک جی انُسار چارے وید٬ بْرہِمںڈّ ’چ ورتی ’تْرَیگُݨی-مائِیا‘ (رجۄ٬تمۄ٬ستۄ) نُۄں سمجھݨ اتے وِچارن لئی ہۄںد ’چ آئے ہن۔ اِس ’مائِیا‘ دِییاں جڑھاں ’پْربھُۄ‘ ’چ ہن۔ گُرُۄ نانک دیو جی نیں مائِیا نُۄں اُہ رُکھّ دسِّیا ہَے جِس دِییاں جڑاں اُپّر نُۄں ہن (پْربھُۄ)۔ چار وید مانۄ اِس رُکھّ دے پتّے ہن۔

’کلی اںدّر نانکا جِنّاں دا ائُتار۔ پُۄت جِنُۄرا دھِیء جِنُۄںری جۄرُۄ جِنّاں دی سِکدارُ۔۔‘

(کلی=کلیُگّ؛ جِنّ=دَیںت/جِن؛ سِکدارُ=جِنّاں دی سردار) اِہ جِنّ جرا ڈُۄںگھائی ’چ واچِیاں ’ستۄ گُݨ’ مائِیا دا رُۄپ وی ہن۔

گُرُۄ نانک نیں٬مائِیادھاری جِیو دا چِتّر اِئۄں وی کھِچِّیا ہَے-> مکّڑی سِر دے بھار رہِ کے جال تݨدی ہَے اتے اُسے ’چ ہی اںتّ پھس کے مر جاںدی ہَے۔

گُرُۄ نانک نیں ’دھنّ لِکھاری‘ اُسنُۄں کِہا ہَے جۄ لِکھاری: تن نُۄں کاگذ٬من نُۄں دوات٬جِیبھ نُۄں کلم بݨا کے سچّ نُۄں ہِردے ’چ ٹِکا کے لِکھدا ہَے۔

اسٹ ساج = 8 ساج جۄ منُکھّی سرِیر ’چ وجدے ہن (کںٹھّ٬ہِردا٬سِر٬جِیبھ٬دںدّ٬نکّ٬ہۄںٹھ٬تالُۄ)

گُرُۄ نانک نُۄں پھارسی وی آئُںدی سی۔ راگ تِلںگّ٬ ’چ اِک پُۄرا ’چئُپدا‘ پھارسی ’چ ہَے۔

گُرُۄ نانک دیو جی نُۄں پِںگّل(بہِر-وجن) دا پُۄرا گِیان سی۔ پڑھدے پڑھدے مَیں پئُڑی٬ سلۄک٬ اشٹپدی آدِ نُۄں پِںگّل (تکنِیک) دی دْرِشٹی تۄں گھۄکھِیا تاں دھنّ-دھنّ ہۄئی پئی ہَے۔

گُرُۄ نانک دیو جی نام وِہُۄݨے منُکھّ دی منُکھّا-ہستی تۄں ہی اِنکاری ہن۔ اُہ اُسنُۄں مُۄرکھ جاں سِیاݨا پرکھݨ دی لۄڑ نہِیں مہِسُۄسدے۔ کِئۄُںکِہ اُہ کُجھ ’ہَے ہی نہِیں‘ جِس بارے وِچار کِیتا جا سکے۔ جِہناں نیں نام وِسارِیا ہۄئِیا ہَے اُہ منُکھّ نہِیں ’سُیاہ نال بھرے گڈّے‘ ہن۔ اجِہے منُکھّ (منمُکھ) اجِہی کھیتی کر رہے ہن کِہ اُہناں دی:

سئُݨی = رات؛ ہاڑی = دِن؛ کھیت= کام٬کْرۄدھ؛ وتّر= لۄبھ؛ بِیج=جھُۄٹھ؛ ہالی=مۄہ؛ ہل=وِکاراں دا وِیچار؛ اتے بۄہل=وِکاراں دا اِکٹھّ ہَے۔

اِستۄں اُلٹ نام والے منُکھّاں (گُرمُکھ) دی کھیتی وِچّ:

پَیلی = پْربھُۄ ڈر؛ واڑ= گرِیبی؛ پاݨی = پوِتّر جِیݨا؛ بلد= ستّ؛ سُہاگا=سںتّۄکھ؛ وتّر= سِمرن؛ بِیجݨ ویلا= پْربھُۄ مِلاپ ویلا؛ بِیج=نام؛ ہالی=چِتّ؛ ہل=نِمرتا؛ اتے بۄہل=پْربھُۄ دی بکھسِش ہَے۔

’سِدھّ گۄشٹ‘ وِچّ گُرُۄ نانک اِک جگِیاسُۄ ہن۔ شُرُۄ وِچّ ہی اُہ سِدھّاں دی سبھا نُۄں سںتّاں دے رُۄپ جاݨکے پْرݨام کردے ہن۔ سمُچّے ’سِدھّ گۄشٹ‘ دا سار اِہ ہَے:

کِیا بھوِیئے سچُسُۄچا ہۄئ

ساچ شبد بِن مُکت دا کۄئ۔۔

ہے جۄگِیئۄ سچّے تِیک اپّڑن کئی باہر بھئُݨ دی کی لۄڑ ہَے۔ سُچّا ہۄ کے ہر کۄئی ہر تھاں اُس نُۄں پا سکدا ہَے۔

کرم کاںڈاں اتے دھارمِکتا دے نام ہیٹھ پاکھںڈّاں بارے بابا نانک کھُلّ کے بۄلِیا ہَے۔ پر اِس پْرتی اُسدی پہُںچّ کِتے وی سِدھّی ہملائور نہِیں سگۄں وِئںگّاتمِک دلِیل والی ہَے۔ جِویں کِہ جیکر مِٹّی دِییاں مُۄرتِییاں (ٹھاکراں/سالگرام) نُۄں نُہائِیاں دھُیائِیاں دھُۄپھ بتّی کرِیاں پْربھُۄ کھُش ہۄ جاںدا ہَے تاں پھِر پںڈِّت نُۄں اپݨے لئی رۄٹی در در جا کے مںگّݨ دی لۄڑ کِئۄں ہَے؟ اِویں ہی وکھّ وکھّ جۄگی پںتھّاں بارے گُرُۄ نانک نیں نِٹھ کے وِئںگّاتمِک دلِیلاں دِتِّییاں ہن۔

دُنِییا دی اُتپتی سبںدھّی بابا نانک ’ڈاروِن‘ دے نیڑے تیڑے ہی ہَے۔ جے اِس دلِیل (منَۄت) نُۄں چھڈّ دیئیِئے کِہ کرتاپُرکھ پہِلاں سُنّ سمادھی ’چ بَیٹھا سی اتے اُسنے 36 یُگّ ہنیرا ہی ورتائی رکھِّیا۔ پھِر اُسنے پںجّ تتّ پْرگٹ کِیتے (پاݨی٬ ہوا٬ اگّ٬ مِٹّی٬ آکاش) پھِر اِہناں تۄں سبھ پاسارا شُرُۄ ہۄئِیا۔ گُرُۄ نانک دیو جی دا ’وِکاسواد سِدھاںت‘ اِس اُتپتی پِچھّے اِکرس شکتی (لَۄجِک) نُۄں منّدا ہَے۔ جۄ اِسنُۄں بݨا بݨا کے وِگاڑدی تے مُڑ نویں رُۄپاں ’چ گھڑدی رہِںدّی ہَے۔ ’کر کر ویکھَے کِیتا اپݨا‘ دے دھُر ’چ اُہناں اِہی رہسّ کھۄہلِیا ہَے۔ اِس پکھّۄں گُرُۄ نانک دا متّ دھرم نُۄں آدھُنِک اتے وِگِیانِک بݨائُںدا ہَے:

نئۄ ست چئُدہ تِین چار کرِ مہلتِ چارِ بہالی

چارے دِیوے چہُ ہتھِ دِیئے ایکا ایکا واری۔

( نئۄ = 9 کھںڈّ؛ ست= 7 دِیپ؛ چئُدہ= 14 بھون؛ تِین= 3 لۄک؛ چار= 4 یُگّ؛ مہلتِ= وڈّی ہویلی/سْرِشٹی؛ چارِ بہالی = 4 کھاݨِییاں کھاݨ لئی سْرِشٹی ’چ بِٹھائیِیاں (اںڈّج٬جیرج٬سیتج٬اُتبھُج); چارے دِیوے= 4 وید؛ چہُ ہتھّ= چار یُگّاں دے ہتھِّیں اِکّ اِکّ)

سۄ اِہ اُتپتی تۄں بائد پھِر سمیں سمیں گِیان دا پْرکاش (لۄڑ مُتابِک) اُس سِرجک شکتی نیں وِدھی-وت (لۄجِک/وِکاسواد) نالۄ نال سِرجِیا۔ اِس ’چ جِیواں دی بَۄدھِکتا دا وِکاس لۄڑ/سمے/ستھان انُسار وِکسِت ہۄݨ دا اہِم نُکتا ہَے۔

آپاں آم ہی ویکھدے ہاں کِہ دھارمِک لۄک ماس کھاݨ جا ناں کھاݨ بارے کاپھی بہِسدے رہِںدّے ہن۔ گُرُۄ نانک دیو جی مُتابِک اِہ گلّ بڑی ہاسۄہِیݨی ہَے۔ کِئُںکِہ اجِہے لۄک اکسر اپݨی رۄٹی لئی ’کمائی‘ جِس تۄں لَیںدے ہن اُہناں دھناڈاں٬ مالِکاں دی پُݨ چھاݨ تاں نہِیں کردے؟ اُہناں دا اِشارا ایتھے پںڈّتاں ولّ ہَے۔ جِہناں دے ججمان اکسر وڈّے وڈّے شاہ٬ نواب اتے امِیر لۄکِیں سن۔

گُرُۄ نانک دیو جی ماس کھاݨ جاں ورتَۄݨ دے کھِلاف نہِیں۔ اُہ اِسنُۄں آم اِنسانی کھاݨ پِیݨ دے ورتارے دا ہِسّا ہی سمجھدے ہن۔ سگۄں اُہناں نیں اِتہاسک سبھِیاچار دی رَۄشنی ’چ اِس دی پْرۄڑھتا کِیتی ہَے۔ گُرُۄ نانک نیں اِس مسلے تے اِک پُۄری اشٹپدی لِکھی ہَے ’ماسُ ماسُ کرِ مُۄرکھُ جھگڑے..’۔ جِس وِچ اُہناں ساف تَۄر تے اِس مسلے تے اپݨی دۄ ٹُکّ رائے دِتّی ہَے:

ماسہُ نِمّے ماسہُ جمّے ہم ماس کے بھاںڈے (پِتا دا ماس ماتا ’چ جاںدا ہَے اتے اسِیں بݨدے ہاں٬ ماس دے سرِیر)

ماسہُ باہرِ کڈھِیا ممّا ماسُ گِراس (جدۄں جمّدے ہاں تاں پہِلی بھۄجن دی گِراہی ماں دے ماس نُۄں مُۄںہ ’چ پا کے ہی مِلدی ہَے۔)

پھِر اِسے اسٹپدی ’چ اُہناں اگّے لِکھِیا ہَے:

ماسُ پُراݨی ماس کتیبِیں چہُ جُگِ ماس کماݨا

ججِ کاجِ وِییاہِ سُہاوے اۄتھے ماس سماݨا

اِستْری پُرکھ نِپجہِ ماسہُ پاتِساہ سُلتاناں

جے اۄئ دِسہِ نرکِہ جاںدے تاں اُن کا دان ناں لَیݨا

دیںدے نرکی لَیںدے سُرگی دیکھہُ اِہ دھِںگّاݨا۔

گُرُۄ جی انُسار کلیُگّ دی نِشانی:

“ہۄوَے پرواݨا کرِہ دھِںگّاݨا کلِ لکھݨ وِیچار”

(کلیُگّ دی نِشانی اِہ ہَے کِہ کئی دُۄجِیاں نال دھکّا کردے ہن پر اُہناں دا دھکّا وی پروان چڑھدا ہَے۔۔۔

’گُرمتِ مِلِیئَے بِیس اِکِیس‘ = گُرُۄ دی سِکھِّیا دُیارا یکِینن (20 وِسوے) اِک-اِیشور نُۄں مِل پئیِدا ہَے۔

پںچّ-بھُۄ = پںجّ تتّاں دے دَیوی گُݨ:

آکاش = نِرلیپتا؛ اگنی = مَیل ساڑنا؛ دھرتی = دھِیرج؛ پاݨی = شِیتلتا؛ ہوا = سمدْرِشٹی

گُرُۄ نانک نیں سمُچّی باݨی ’چ ’سچّا گُرُۄ‘ اتے پھِر اُس راہِیں ’سچّا پْربھُۄ‘ پْراپت کرن تے ذۄر دِتّا ہَے۔ ’گُرُۄ‘ بارے اُہ کہِںدّے ہن کِہ سچّا پْربھُۄ پہِلاں ’گُرُۄ‘ نُۄں سچّ سرُۄپ ’چ لِین کرکے ’سچّا گُرُۄ‘ بݨائُںدا ہَے۔ پھِر جِس نُۄں اۄس سچّے گُرُۄ دی سںگّت مِل جاںدی ہَے ’سچّا گُرُۄ‘ اُس سِکھّ نُۄں ’سچّے پْربھُۄ‘ دے درس کروا دِںدّا ہَے۔ اِس سبھ چۄں اِہ جانݨ دی اِچھّا ہُںدّی ہَے کِہ “گُرُۄ نانک دا ’گُرُۄ‘ کَۄݨ سی؟” اِسدا اُتّر گُرُۄ نانک اِویں دِںدّے ہن:

سبدُ گُرُۄ سُرتِ دھُنِ چیلا = شبد میرا گُرُۄ ہَے۔ میری سُرت چیلا ہَے٬ اُس شبد دی دھُنی دا جۄ میری سُرت ’چ وجدی ہَے۔

گُرُۄ نانک نیں چار یُگّاں نُۄں دھرم پکھّۄں پْرِیبھاشت کِیتا ہَے۔ ’دھَۄل دھرم‘= دھرم رُۄپ بلد۔ اتے پھِر چارے یُگّاں ’چ اِس دھَۄل دے چارے پَیر بِیانے ہن کِہ اُہ کِس آسرے تُردا ہَے:

ستّیُگ= دھرم + دھرم +دھرم +دھرم

تْریتا= دھرم + دھرم +دھرم + دُبِدھا

دُیاپر= دھرم + دھرم +نِردئِتا + دُبِدھا

کلیُگّ= دھرم + کُۄڑ +نِردئِتا + دُبِدھا

آہ٬ دلِیل مانݨیۄگ ہَے ’منمُکھّ‘ دی مائِیا-بِرتی بارے:

کُدرت ’تھݨ دے دُدھّ‘ وِچ امّْرِت٬ کھںڈّ٬ اتے شہِد بھردی ہَے۔ پر تھݨ نال چمبّڑے چِچّڑ دی پْرِیت لہُۄ نال ہَے۔ اُہ دُدھّ نہِیں پِیںدا۔

پںجّ بھُۄتک سرِیر = اپُ تیج وائ پْرِتھمی آکاش

(پاݨی) (اگّ) (ہوا) (مِٹّی) (آکاش)

{رس} {رُۄپ} {سپرش} {گںدھّ} {شبد}

’وَیساکھ بھلا شاکھا ویس کرے‘= وَیساکھ دا مہِینا ہَے۔ رُکھّاں دِییاں شاکھاں نویں پتِّیاں دا سِںگّار کردِییاں ہن۔

گُرُۄ نانک دیو جی دی باݨی ’چ مَیں پہِلی ویر ویکھِیا ہَے کِہ ’بۄدی والے تارے‘ نُۄں کِسے نیں پۄجِٹِو رُۄپ ’چ لِیا ہَے۔ نہِیں تاں اِسنُۄں ہمیشا مُسِیبت دی تشبِیہ وجۄں ہی ورتِیںدا ویکھِیا ہَے۔ گُرُۄ نانک نیں اِسدے ارتھ ’پْرکاش سرُۄپ ہری‘ وجۄں کِیتے ہن۔

گُرُۄ نانک نیں اِک لفذ ورتِیا ہَے “سُۄلاک” متلب ’سُلاکھ‘ (لۄہے دی سِیکھ)۔ اِس بارے کِہا ہَے کِہ کھرے کھۄٹے سۄنے نُۄں پرکھݨ لئی اُس وِچ تِکھّے نۄک والے لۄہے (سُۄلاک) نال چھید کِیتا جاںدا ہَے۔

’بھِیترِ اگنِ بناسپتِ مئُلی ساگرُ پںڈَّے پائِیا‘ = بناسپتی اںدّر اگّ ہَے۔ پھِر وی اُہ ہری بھری ہَے۔ سمُںدّر اِتنا بیئںتّ ہَے پر پھِر وی جِویں ٹھہِرا دی پںڈّ ’چ بجھّا پِیا ہَے۔ میرے سرِیر اںدّر وی اگّ ہَے پر میرے پاس شاںتی (ہرِیالی) کِئۄں نہِیں۔ میرا کھاہِشاں دا ساگر ٹھہِرِیا کِئۄں نہِیں۔

سبھ تۄں وڈّی دیگ = دھرتی {واہ! واہ!!}

’نو(9-وِیاکرݨاں )چھِء (6-شاستر) کھٹ (6-ویداںگ) کا کرے بِیچار بھار اٹھار (18 چَیپٹری مہامبھارت گْرںتھّ)’

’سبھ کۄ بھرِیا پھُۄک آکھݨ کہِݨ ناں تھمِّیئے۔ نانک ویکھَے آپِ پھُۄک کڈھائے ڈھہِ پوَے۔۔‘

’نانک سے نر اسل کھر (کھۄتے) جُ بِن گُݨ گرُب کرںتِّ‘

سُۄرج دے رتھّ تے چڑھِیاں پرچھاواں مِٹ جاںدا ہَے۔ {واہ!!}

سںسّار کاگذ دا کِلہا ہَے۔ جِس تے منمۄہݨے رںگّ چڑے ہۄئے ہن۔ چِتّر چِتّرے ہۄئے ہن۔

’چُۄہا کھُڈ ناں ماوئی تِکلِ بنَّے چھج‘ = چُۄہا آپ تاں کھُڈ ’چ سمائُںدا نہِیں اُتّۄں لکّ نال چھجّ بنّی پھِردا ہَے۔

’ائُہٹھِ ہست مہِ بھِکھِیا جاچی‘ = ہِردے رُۄپ ہتھّ نال بھِکھِیا مںگّی۔

’واتی کاتی‘ = مُۄںہ وِچّ کَیںچی = جِیبھ

گھُمّݨواݨی = سمُںدّر دا بھںوّر؛ مِیرا= مالک؛ لال= مالک؛ لالا= گُلام/سیوک؛ چھںدّا بںدّی= بںدِّش دی مُتھاجی؛ چھںدّا بںدّا= منُکھّاں دی مُتھاجی؛ پپِیہا= چِتّ؛ کۄئِل= جِیبھ؛ دارا= اِستْری

“گُر بِن گِیان

دھرم بِن دھِیان

سچّ بِن ساکھی

مُۄلۄ ناں باکی۔۔”

اُمِید ہَے آپ سبھ نُۄں میرے اِہ نۄٹس گُرُۄ نانک دیو جی دی باݨی نُۄں ڈُۄںگھے رُۄپ ’چ اتے وکھّرے رُۄپ ’چ ویکھݨ, نِرکھݨ اتے پرکھݨ۔ سمجھݨ اتے بُجھّݨ ’چ کُجھ سہائی ہۄݨگے۔

بھُلّاں چُکّاں دی کھِمہا۔