جدۄں تِنّ ندِییاں دا مِلاپ ہُںدّا ہَے تاں اِہ سںگّم پوِتّر بݨ جاںدا ہَے ہالاںکِہ تِیجی ندی نذر نہِیں آئُںدی۔ ڈا. رںدھّاوا تاں گُݨاں دا گھٹّۄ گھٹّ ستناجا جاں سترںگھّی پِیںگھ سی۔ اُہ بھاویں آئی سی اَیسّ اپھسر سن پر اُنہاں نیں کھیتی اتے پیںڈُۄ وِکاس وِچّ اہِم یۄگدان پائِیا۔ اُہ پںجّاب دی کھیتی اتے پیںڈُۄ وِکاس دا اُہ رچیتا سی٬ جِسنے مُربّیبںدّی کروائی۔ پِںڈّاں وِچّ لائِبریرِییاں اتے پںچّائِت گھر اُسارے اتے سکُۄل کھُلّہوائے۔ جدۄں پِںڈّاں وِچّ کِسے دے گھر ریڈِیئۄ نہِیں سی ہُںدّا تاں اُنہاں ہریک پِںڈّ ریڈِیئۄ بھیجِیا تاں جۄ پِںڈّ واسی گِیان نال جُڑ سکݨ۔ دیش وِچّ ہرے اِنکلاب دی نِیںہ رکھّݨ والے وی اُہ ہی سن۔ پِںڈّاں وِچّ بِجلی اتے سڑکاں پکِّییاں کرن لئی راہ کھُلّہوائے۔ پںجّاب اَیگرِیکلچرل یُۄنِیورسِٹی بݨائی اتے اُس نُۄں بھارت دی ہی نہِیں سگۄں سںسّار دی ودھِییا سںسّتھا بݨائِیا۔ اِس سںسّتھا دے اُہ دُۄجے اُپ-کُلپتی بݨے اتے اٹھّ سال اِس پدوی ’تے رہے۔

مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا اُچّ کۄٹی دا ساہِتکار اتے اِتِہاسکار سی٬ جِسنے پںجّاب دے سبھِّیاچار٬ چِتّرکلا٬ لۄک گِیتاں اتے رسماں-رِواذاں نُۄں سمبھّالِیا۔ اُسنے سیوا مُکتی پِچھّۄں کۄئی 2500 پنِّیاں دا چار جِلداں وِچّ بھارت دا کھیتی اِتِہاس لِکھِیا جِہڑی کِہ اِکّ وِلکھّݨ پْراپتی ہَے۔ اُہ اِکّ اُگھّے وِگِیانی سن۔ اُنہاں رُکھّاں بُۄٹِیاں اتے کائی اُتّے اُچیری کھۄج کِیتی جِس ’تے پںجّاب یُۄنِیورسِٹی نیں اُنہاں نُۄں ڈی اَیسّ سی دی ڈِگری دِتّی۔ ڈا. رںدھّاوا نیں ’جِیون دی اُتپتی‘ کِتاب کَۄمی بُکّ ٹْرسٹ لئی لِکھی۔ اِس کِتاب تۄں مِلݨ والی راشی نال پی اے یُۄ وِکھے ہر ورہے اِسے وِشے ’تے ودھِییا لیکھ لِکھݨ لئی سۄن تگما ستھاپِت کِیتا۔ اِس پُستک وِچّ اُنہاں منُکھّ دی اُتپتی تۄں لَے کے ہُݨ تک دے وِکاس دا چِترݨ کِیتا۔

مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا اِکّ مہان ساہِت اتے کلا پارکھُۄ سن۔ اُنہاں نیں ساہِتکاراں٬ چِتّرکاراں٬ کلاکاراں نُۄں اُتشاہِت کِیتا اتے اگّے ودھݨ دا مَۄکا دِتّا۔ پِںڈّاں وِچّ لائِبریرِییاں بݨائُݨ لئی اُنہاں ہریک پِںڈّ وِچّ پںجّابی دِییاں 100 چۄݨوِییاں کِتاباں بھیجِییاں۔ اِںجھ اُدۄں پںجّابی لیکھکاں دِییاں پُستکاں ہذاراں دی گِݨتی وِچّ چھپِییاں اتے وِکِییاں۔ آپ بھَۄں دْرِش اتے بھون کلا دے ماہِر سن۔ پںجّاب دے شِںگّار رُکھّاں اتے بُۄٹِیاں بارے اُنہاں کیول پُستکاں ہی نہِیں لِکھِییاں٬ سگۄں سارے پںجّاب نُۄں شِںگّارِیا۔ پںجّاب دِییاں سڑکاں کںڈھّے لگّے شِںگّار رُکھّ اتے بُۄٹے اِنہاں دی ہی دیݨ ہن۔ چںڈِّیگڑھ اتے لُدھِیاݨے دے گُلاباں دے بگِیچے اُنہاں ہی بݨائے۔ سڑکاں کںڈھّے سُںدّر ہۄٹل بݨوائے اتے اُنہاں دے نام رُکھّاں اتے پںچھِّییاں دے ناںواں اُتّے رکھّے۔ چںڈِّیگڑھ دِییاں سڑکاں کںڈھّے لگّے سارے رُکھّ اُنہاں نیں آپݨی دیکھ-ریکھ ہیٹھ لوائے۔ پی اے یُۄ دی سُںدّرتا وی اِنہاں دی ہی دیݨ ہَے۔ آپ بھون کلا دے ماہِر سن۔ چںڈِّیگڑھ اتے لُدھِیاݨے اجائِب گھر بݨوائے۔ چںڈِّیگڑھ ستھِت پںجّاب آرٹ کَۄںسل اتے کلا بھون آپ جی دی آکھری کلا کْرِتی سی۔

آپ اُچّ کۄٹی دے پْربںدھّک سن۔ جدۄں اںگّریذاں ولّۄں دیش چھڈّݨ دی تِیاری ہۄ رہی سی تاں سردار پٹیل نیں اِنہاں نُۄں دِلّی دا ڈِپٹی کمِشنر بݨائِیا۔ پںڈِّت نہِرُۄ جی نیں جدۄں پہِلی وار لال کِلہے اُتّے ترںگّا لہِرائِیا تاں سارا پْربںدھّ اِنہاں نیں ہی کِیتا تے اُنہاں نال کھڑھے ہۄݨ دا ماݨ پْراپت کِیتا۔ اذادی ویلے دیش دی وںڈّ پِچھّۄں لکھّاں دی گِݨتی وِچّ رِپھِئۄُجی دِلّی آئُݨ لگّے۔ شہِر وِچّ دںگّے شُرُۄ ہۄ گئے۔ آپ نیں کیول دںگِّیاں نُۄں ہی نہِیں رۄکِیا سگۄں اُجّڑ کے آئے لۄکاں لئی وسیبا کِیتا اتے اُنہاں لئی رُذگار دے وسِیلے وی بݨائے۔

ڈا. رںدھّاوا اُسارُۄ تے وِگِیانک سۄچ دے مالک سن۔ اُہ بھوِکھّ نُۄں شِںگّارن لئی ہی ہمیشا سۄچدے سن۔ آپ اُنہاں سادا جِیون جِیوِیا۔ اُہ ٹِئۄُوَیلّ چلا کے نہائُݨ نُۄں پسںدّ کردے سن۔ رات نُۄں کۄٹھے دی چھتّ ’تے تارِیاں دی چھاویں سَۄݨ دے شَۄکِین سن۔ کِسانی بھائیِچارے وِچّۄں کھیتاں دے بنّہِیا ’تے بَیٹھ پڑھائی کرکے اُہ بھارتی کھیتی کھۄج کَۄںسل دے پہِلے بھارت مُکھی بݨے۔ مُڑ اُہ گھݨی کھیتی پْرۄگرام دے ڈائِرَیکٹر جنرل رہے۔ اُنہاں دی دیکھ-ریکھ ہیٹھ ہی ودھ جھاڑ دیݨ والِییاں کݨک اتے جھۄنے دی کِسماں بھارت آئیِیاں۔ آئی سی اَیسّ اپھسر بݨن والے شائِد اُہ پہِلے پںجّابی سن جِنہاں نیں اِمانداری٬ دُۄر اںدّیشی اتے لۄک پکھّی پْربںدھّکی مِیار ستھاپِت کِیتا۔

مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا بارے اَیمّ اَیسّ سوامِیناتھن لِکھدے ہن کِہ ڈا. رںدھّاوا دی کلا٬ باگبانی٬ بھون کلا٬ کھیتی کھۄج٬ کھیتی وِدِّیا اتے کھیتی پسار وِچّ دیݨ مہان ہَے۔ اُنہاں دی ہرے اِنکلاب نُۄں سِرجݨ, کِساناں اتے پِںڈّاں دے وِکاس وِچّ دیݨ لاجواب ہَے۔ اِس مہان پںجّابی دا جنم دۄ پھروری 1908 نُۄں ہۄئِیا اتے پںجّاب دی دھرتی ’تے اُنہاں آکھری ساہ تِنّ مارچ 1986 نُۄں لِیا۔ اُنہاں دا جدّی پِںڈّ بۄدل (ہُشِیارپُر) سی اتے کرم بھُۄمی کھانپُر (کھرڑ) بݨِیا۔ کھیتی وِکاس وِچّ پائے اُنہاں دے یۄگدان لئی بھارت سرکار نیں اُنہاں نُۄں 1972 وِچّ پدم بھُۄشݨ دے پُرسکار نال سنمانِیا۔ پی اے یُۄ نیں آپݨی سُںدّر لائِبریری دا نام ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا رکھِّیا۔

* * * * *