وِشو-وِیاپی واتاورݨ وِچّ ہۄ رہے ہانِیکارک پرِورتن نُۄں ٹھلّہ پائُݨ واستے 195 مَیمبر-دیشاں ولۄں سرب-سمّتی نال پروانت ’پَیرِس واتاورݨ سمجھَۄتا‘, سںیُّکت راشٹر دا اِکّ اِتِہاسک سمجھَۄتا ہَے جِہڑا کِہ 2016 تۄں لاگُۄ ہۄئِیا ہَے۔ اِسدے نائۄں تۄں لگدا ہَے کِہ شائِد اِس نال ساڈا کۄئی سبںدھّ نہِیں پر اِہ بھُلیکھا ہَے۔ اِسدا سبںدھّ ساڈے سبھ دے ورتمان اتے بھوِکھّ نال ہَے۔ ناں سِرپھ ساڈے٬ نال بلکِہ ساڈِییاں آئُݨ والھِییاں پِیڑھِییاں نال وی۔ اِہ سمجھَۄتا اُس کھِلواڑ دے گلت نتِیجِیاں نُۄں درُست کرن دا اِکّ سرب-پکھّی اُپرالا ہَے جِہڑا آپاں سمُۄہک تَۄر ’تے دھرتی دے واتاورݨ, بنسپتی٬ پَۄݨ-پاݨی٬ وایُۄ-مںڈّل اتے اِسدے کُدرتی وسِیلِیاں نال کر رہے ہاں۔

آپاں پَیرِس واتاورݨ سمجھَۄتے دی مہتّتا٬ اجّ دے پںجّاب دے اِنہاں وسِیلِیاں دی تُلنا٬ اجّ تۄں چھے-ستّ دہاکِیاں تۄں پہِلاں دے پںجّاب دے وسِیلِیاں نال کر کے سمجھ سکدے ہاں۔ جۄ کُچھ پںجّاب وِچّ ہۄئِیا اتے ہۄ رِہا ہَے اۄہی پُۄرے سںسّار وِچّ ہۄئِیا ہَے اتے ہۄ رِہا ہَے۔ وڈّے پدھّر اُتّے اِسدی مہتّتا اِس تتھّ تۄں سمجھی جا سکدی ہَے کِہ اِس سال 20 جنوری نُۄں امرِیکا دے نویں راشٹرپتی دا اہُدا سمبھّالݨ تۄں تُرںتّ بائد مِ. جۄء بائیِڈن نیں آپݨے پُۄرو-ورتی راشٹرپتی دے امرِیکا نُۄں UNO دے اِس سمجھَۄتے وِچّۄں باہر کرن دے ہُکم نُۄں ردّ کر کے٬ آپݨے دیش نُۄں مُڑ اِس وِچّ داکھل کرن دے کارجکاری ہُکم کِیتے سن۔ اِہ سارے سںسّار واستے بہُت سُکھدائِک سماچار سی کِئُںکِہ امرِیکا اِس وِچّ اہِم بھُۄمِکا نِبھا رِہا سی اتے دُبارا پھِر اِس نیں اگوائی کرن دا بھرۄسا دِوائِیا ہَے۔

مِ. جۄء بائیِڈن نیں آپݨے ہُکم اُتّے اگلی کاروائی کردِیاں 22-23 اپرَیل نُۄں 40 دیشاں دے مُکھِییاں دی اِکّ اُچّ-پدھّری مِیٹِںگّ کِیتی٬ جِس وِچّ رُۄس٬ چِین٬ بھارت٬ بْراذِیل٬ یُۄ.کے. اتے کنیڈا ورگے سبھ وڈّے دیشاں نیں بھاگ لِیا۔ اِہ سںسّار دے لِیڈراں دی سبھ تۄں وڈّی ورچُۄئل مِیٹِںگّ سی۔ اِس مِیٹِںگّ وِچّ اِس سمجھَۄتے اُتّے ہُݨ تک کِیتِییاں کاروائیِیاں دی سمِیکھِیا کِیتی گئی اتے 2050 تک دے ٹِیچِیاں نُۄں پْراپت کرن واستے اہِم پھَیسلے کِیتے گئے۔ واتاورݨ وِچّ پَے رہے وِگاڑ نُۄں ٹھِیک کرن دے کمّ دی گمبھِّیرتا دا سبھ تۄں وڈّا سبُۄت سںیُّکت راشٹر ولۄں اِس نُۄں وِچار-ادھِین سمجھَۄتے راہِیں آپݨی نِگرانی ہیٹھ لَیݨا ہَے۔

اِہ اۄہی سمجھَۄتا ہَے٬ جِس دی پالݨا وِچّ کُتاہی کرن واستے٬ یُۄ.اَینّ دی 2019 دی نِئۄُیارک وِچّ ہۄئی اِکّ مِیٹِںگّ وِچّ سوِیڈن دی 16-سالا بچّی گرَیٹا تھنبرگ نیں وڈّے لِیڈراں نُۄں اُہناں دے مُۄںہ ’تے اِہ سخت شبد کہے سن کِہ “تُسِیں آپݨے جھُۄٹھے وائدِیاں نال میرے سُپھنِیاں اتے میرے بچپن نال کھِلواڑ کِیتا ہَے۔ لۄک تڑپھ رہے ہن٬ مر رہے ہن۔ اسِیں اِکّ پرلۄں دے مُہاݨے ’تے کھڑھے ہاں٬ پر تُسِیں سِرپھ دھن-دَۄلت اتے پھۄکی آرتھِک ترکّی دِییاں گلّاں کردے ہۄ۔ تُہاڈی اِہ سبھ کرن دی ہِمّت کِویں پئی؟” آپݨی اِس دلیری سدکا سںسّار-پْرسِدھّ اِہ بچّی تِنّ سالاں وِچّ تِنّ وار نۄبل اِنام واستے نامذد ہۄ چُکّی ہَے۔

اِہ سمجھَۄتا ہَے کی؟ اِہ واتاورݨ پرِورتن بارے کانُۄنی تَۄر ’تے لاذمی منّݨیۄگ وِشو-وِیاپی سںدھّی (Legally-binding International Treaty) ہَے۔ اِسدا ٹِیچا اِس سدی دے اکھِیر تک دھرتی دے تاپمان وِچّ ہۄ رہے وادھے نُۄں پُۄرب-اُدیۄگِک پدھّر دے تاپمان تۄں 1.5 ڈِگری سَیںٹِیگْریڈ تک سِیمت رکھّݨا ہَے اتے کِسے وی ہالت وِچّ 2 ڈِگری تۄں ناں ودھݨ دیݨا ہَے۔ اِس پرِبھاشا دے بھاو اِنے وِستْرِت ہن کِہ اِس ٹِیچے دی پْراپتی واستے ہر اِنسان نُۄں آپݨے جِیون نُۄں سںجّم وِچّ لِیائُݨا پویگا۔ سںسّار دے ہر سںگّٹھن اتے ہر دیش نُۄں پُۄری سُہِردتا اتے اِکّ-سُرتا نال سںیُّکت راشٹر ولۄں بݨائیِیاں سکِیماں دی پالݨا کرنی پویگی۔ اِتھّۄں تک کِہ سںسّار پدھّر اُتّے منُکھّی-برابرتا اتے سمُچّے واتاورݨ دی سوَے-نِربھرتا نُۄں وی اِس پْرۄگرام نال جۄڑنا پویگا۔ آشاجنک گلّ اِہ ہَے کِہ سںیُّکت راشٹر نیں پہِلاں ہی ’سوَے-نِربھر وِکاس ٹِیچے (Sustainable Development Goals)’ ناں دا 17-نُکاتی اتے اِنا ہی مہتّو-پُۄرن اِکّ ہۄر پْرۄجَیکٹ 2015 تۄں شُرُۄ کِیتا ہۄئِیا ہَے۔ اِسدے ٹِیچِیاں دی پْراپتی وی دھرتی دے تاپمان نُۄں ودھݨ تۄں رۄکݨ وِچّ بہُت مددگار ہۄویگی۔

اِہ سبھ گُںجھّلدار مسلے ہن پر آپݨے واستے اِنا سمجھ لَیݨا ہی کاپھی ہَے کِہ اجۄکِییاں (Modern) منُکھّی کاروائیِیاں کر کے ساڈی دھرتی دا تاپمان تیذی نال ودھ رِہا ہَے۔ اِس پْرکِرِیا دی سرل وِیاکھِیا اِہ ہَے کِہ ساڈی دھرتی دے آلھے-دُیالھے دے وایُۄ-مںڈّل وِچّ نائیِٹرۄجن اتے آکسِیجن٬ دۄ گَیساں سبھ تۄں ودھّ ہن۔ پر اِنہاں تۄں اِلاوا بہُت تھۄڑھی ماترا وِچّ ہۄر وی ہن جِنہاں وِچّۄں اِکّ کاربن ڈائِئۄَکسائیِڈ ہَے۔ اِہ سُۄرج دی گرمی نال مِل کے ساری بنسپتی دی اُتپتی اتے اِس نُۄں جِیوت رکھّݨ وِچّ اۄنی ہی مہتّوپُۄرن ہَے جِنّی کِہ اِنساناں اتے ہۄر پْراݨِییاں واستے آکسِیجن ہَے۔ کُدرت نیں آپݨی بݨت انُسار اِسدی ماترا دی ہدّ نِئت کِیتی ہۄئی ہَے۔ جے اِسدی ماترا ودھدی ہَے تاں ساڈی دھرتی دا تاپمان وی ودھ جاںدا ہَے۔ بھاویں ذِیادا نُکسان اِہ گَیس ہی کردی ہَے پر ہۄر کئی گَیساں وی اِس نُکسان وِچّ وادھا کردِییاں ہن جِویں کِہ مِیتھین٬ نائیِٹرس اَۄکسائیِڈ اتے پاݨی دے بُکھارات آدِ۔ اِنہاں سارِییاں گَیساں نُۄں ’گْرِین-ہائۄُس گَیساں‘ کِہا جاںدا ہَے کِئُںکِہ اِہ دھرتی دی پھالتُۄ گرمی نُۄں پُلاڑ وِچّ جاݨ تۄں اُسے ترہاں رۄکدِییاں ہن جِویں کِہ کھیت وِچّ بݨِیا ہۄئِیا گْرِین-ہائۄُس آپݨے اںدّر داکھل ہۄئی گرمی نُۄں باہر جاݨ تۄں رۄکدا ہَے۔

اُدیۄگِک کْراںتی تۄں پہِلاں وایُۄ-مںڈّل وِچّ سںتُّلن بݨِیا ہۄئِیا سی ارتھات جِنِّییاں کُ گْرِین-ہائۄُس گَیساں بݨدِییاں سن اۄنِییاں نُۄں جذب کرن دی دھرتی دی سمرتھّا سی کِئُںکِہ جںگّل بہُت سن٬ ابادی گھٹّ سی اتے اجۄکی کِسم دِییاں منُکھّی وِکاس (تتھا-کتھِت) دِییاں کاروائیِیاں اجے شُرُۄ نہِیں سن ہۄئیِیاں۔ پر اُنّہِیوِیں سدی دے شُرُۄ وِچّ پتھّر دے کۄلے دی ورتۄں وِچّ بیتھاہ وادھا ہۄئِیا اتے پھِر وِیہوِیں سدی دے شُرُۄ وِچّ پٹرۄل٬ ڈِیذل اتے کُدرتی گَیس دی کھپت وِچّ اِس تۄں وی ذِیادا اتے ودھّ تیذی نال وادھا ہۄئِیا۔ کۄلے سݨے اِنہاں سبھ نُۄں پھَۄسِل پھِئۄُلذ (Fossil Fuels) کِہا جاںدا ہَے اتے اِنہاں وِچّ کاربن دی ماترا بہُت ہُںدّی ہَے۔ اِسے کر کے جد اِنہاں نُۄں ورتِیا جاںدا ہَے تاں اِہ بہُت ذِیادا کاربن ڈائِئۄَکسائیِڈ پَیدا کردِییاں ہن۔ اِسدے نال-نال ابادی وِچّ وی تیذی نال وادھا ہۄئِیا٬ ہرِیاول گھٹی اتے پھَۄسِل پھِئۄُلذ ورتݨ والِییاں ہۄر کاروائیِیاں وی وِکسِت ہۄئیِیاں۔ اجّ سںسّار دِییاں اُۄرجا دِییاں 80% ذرُۄرتاں اِنہاں پھِئۄُلذ راہِیں ہی پُۄرِییاں ہۄ رہِییاں ہن۔ اِنہاں کاروائیِیاں کر کے اُدیۄگِک کْراںتی تۄں بائد کاربن ڈائیِئۄَکسائیِڈ سݨے سارِییاں گْرِین-ہائۄُس گَیساں دی اُپج وِچّ اِکلّا وادھا ہی نہِیں ہۄئِیا بلکِہ اِس وادھے وِچّ تیذی وی آئی۔

مِ. بِلّ گیٹس نیں آپݨی تاذا چھپی کِتاب (How To Avoid A Climate Disaster) وِچّ ساڈِییاں وِکاس-کاروائیِیاں نُۄں پںجّ ہِسِّیاں وِچّ وںڈِّیا اتے ہر کاروائی کر کے پَیدا ہۄئیِیاں گْرِین-گَیساں دا ہِسّا اِس ترہاں دسِّیا ہَے:

• بِجلی دی پَیداوار 27%

• نوِییاں چِیذاں جِویں کِہ سِیمِںٹّ اتے سٹِیل آدِ دی پَیداوار 31%

• کھیتی-باڑی دِییاں وستاں دی پَیداوار 19%

• آواجائی اتے ڈھۄء-ڈھُیائی دے سادھن 16%

• ٹھںڈّا اتے گرم کرن دے سادھن 7%

اِہ سبھ ساڈی اجّ دی ماڈرن جِیون-شَیلی دِییاں ذرُۄری کاروائیِیاں ہن اتے وِکاسشِیل دیشاں ولۄں ہۄر وِکاس کرن کر کے٬ آئُݨ والھے سمیں وِچّ اِنہاں وِچّ ہۄر وی وادھا ہۄویگا٬ جِس کرکے گْرِین-ہائۄُس گَیساں وِچّ وی وادھا ہۄویگا۔ جے اِنہاں گَیساں نُۄں گھٹائُݨ دِییاں کۄشِشاں ناں کِیتِییاں گئیِیاں تاں دھرتی دے تاپمان دا وادھا 4 ڈِگری تک ہۄ جاویگا جِسدے بہُت بھِیانک نتِیجے ہۄݨگے۔ اجے تک اِہ وادھا سِرپھ اِکّ ڈِگری ہۄئِیا ہَے پر اِس نال ہی بہُت نُکسان ہۄ رِہا ہَے٬ جِسدے نمُۄنے اجّ سانُۄں دیکھݨ نُۄں مِل رہے ہن۔ جِویں کِہ جںگّلاں دِییاں ہۄر بھِیانک اگّاں٬ بہُتے اتے ذِیادا مارُۄ ہڑھ اتے سۄکے٬ سمُںدّراں دے پدھّراں وِچّ وادھا٬ گرمی وِچّ وادھا اتے مہاں-مارِییاں۔ ماہِر اِنہاں آپھتاں دے سماجِک٬ آرتھِک اتے راجنِیتک پْربھاواں دا ذِکر کردے ہۄئے ہۄر بِیمارِییاں٬ منُکھّی پلائِن٬ راج-پلٹے٬ اتّواد وِچّ وادھے بارے خبردار کردے ہن۔ کہِݨ نُۄں اِہ کُدرتی آپھتاں لگّدِییاں ہن پر اِنہاں دا اِکّ وڈّا کارن ساڈے ولۄں کُدرتی سادھناں نُۄں سِرپھ ذرُۄرتاں واستے ورتݨ دی بجائ مَۄج-مستِییاں اتے من-پرچاوِیاں واستے ورت کے اِنہاں دا دُر-اُپیۄگ کرنا ہَے۔ نِرسںدّیہ سںسّار دے امِیر وِئکتی اتے امِیر دیش تاپمان دے وادھے واستے ودھّ ذِمّیوار ہن۔

بِلّ گیٹس دسّدے ہن کِہ ساڈا اجّ دا کۄئی وی سِسٹم-راجنِیتک٬ راج-پْربںدھّ٬ مَینیجمَیںٹ٬ آرتھِک جاں سماجِک-اِس سمسِّیا نُۄں نجِٹھّݨ دے سمرتھّ نہِیں۔ اِنہاں سبھ نُۄں سمیں دے ہاݨی بݨائُݨ اتے اِنہاں سبھ وِچّ سُدھاراں دی اتِئںتّ لۄڑ ہَے تاں کِہ اِہ بھُۄت اتے ورتمان نُۄں سمجھدے ہۄئے بھوِکھّ-درشی بݨ سکݨ۔ اُہ اِتھّۄں تک کہِںدّے ہن کِہ ساڈی اجّ دی سائِںس اتے ٹَیکنَۄلۄجی وی اِس وِیاپک سمسِّیا دے ہلّ کرن دے سمرتھّ نہِیں۔ اِسدے اڈّ-اڈّ کھیتراں وِچّ ہۄر کھۄجاں اتے وِکاس دی فَۄری ذرُۄرت ہَے۔ اُہ اِہ گِلا وی کردے ہن کِہ ساڈے راجنِیتک لِیڈر آپݨے ہۄر رُجھیوِیاں کر کے اِس سمسِّیا پْرتی اۄنے گمبھِّیر نہِیں جِنّی کِہ اِس سمسِّیا دی جاݨکاری رکھّݨ والی جنتا٬ جنتک جتھیبںدِّییاں اتے ہۄر غَیر-سرکاری سںسّتھاواں ہن۔ اُہ اِہ کھدشا وی پْرگٹ کردے ہن کِہ ذِمّیوار ہستِییاں اِس نُۄں اُسے ترہاں اݨ-گَۄلھِیا کر رہِییاں ہن جِویں کِہ ماہِراں ولۄں پِچھلے پںجّ-ستّ سال تۄں کِسے مہاں-ماری بارے دِتِّییاں چِتاونِییاں نُۄں کِیتا گِیا ہَے۔

اِتھّے اِہ وی ورݨنجۄگ ہَے کِہ کھُدگرذاں ولۄں اِس گمبھِّیر مسلے نُۄں جاݨ-بُجھّ کے چھُٹِیائِیا جاںدا ہَے۔ ڈۄنلڈ ٹرمپّ دی اُداہرݨ آپاں سبھ نُۄں پتا ہَے کِہ اُس نیں اِس نُۄں اِکّ چھلھ (Expensive Hoax) کِہا سی۔ لیکھ دے شُرُۄ وِچّ اُس ولۄں امرِیکا نُۄں پَیرِس سمجھَۄتے وِچّۄں باہر کرن دی گلّ کِیتی گئی ہَے۔ اِہ سبھ گلّاں اُہ لۄک کردے ہن جِہڑے دھن-دَۄلت کر کے اِس سمسِّیا وِچّ وادھا کر رہے ہن۔ منُکھّ دی جِس مانو-جاتی نال اسِیں سبںدھّ رکھّدے ہاں اُس نُۄں ہۄمۄ-سیپِیئنذ (Homo Sapiens) ارتھات ’بُدھِّیمان منُکھّ‘ کِہا جاںدا ہَے کِئُںکِہ اِہ نائۄں اسِیں آپ رکھِّیا ہَے۔ پر مہاں پُرکھاں نیں اِس نُۄں مُۄرکھ اتے انّہا آم ہی کِہا ہَے۔ اِس سچائی دے ہۄر وی بہُت سبُۄت ہن پر دھرتی نُۄں ہر پکھّ تۄں پْردُۄشِت کرنا وڈّے سبُۄتاں وِچّۄں اِکّ ہَے۔ اِکّ ترِیکے نال اسِیں آپݨِییاں آئُݨ والھِییاں پِیڑھِییاں دِییاں ذرُۄرتاں نُۄں گہِݨے رکھّ کے مَۄج-مستِییاں اتے من-پرچاوے کر رہے ہاں۔ اِتھّۄں تک کِہا جا رِہا ہَے کِہ ساڈا اجّ دا سارا وِکاس ڈُبّ رہے ٹائیِٹَینِک جہاذ دے ڈَیکّ اُتّے پئیِیاں کُرسِییاں اتے پئے میذاں دی سپھائی اتے سجاوٹ کرن ورگا سابِت ہۄویگا۔

واتاورݨ نُۄں اِسدے کُدرتی رُۄپ وِچّ رکھّ کے دھرتی نُۄں رہِݨ-یۄگ بݨا کے رکھّݨ دا کمّ منُکھّتا دے اِتِہاس دا ہِسّا رِہا ہَے۔ ادھِیاتموادی مہامپُرکھاں نیں اِس گلّ اُتّے بہُت ذۄر دِتّا ہَے۔ گُرباݨی اِس گلّ دی بہُت ودھِییا وِگِیانک اتے ماڈرن اُداہرݨ ہَے اتے “پوݨُ گُرُۄ پاݨی پِتا ماتا دھرتِ مہتُ” دا واک اِسدی وڈّی اُداہرݨ ہَے۔ بھارت دی ’چِپکۄ لہِر‘ سںسّار دے واتاورݨ-سمبھّال دے اجۄکے اِتِہاس وِچّ کھاس ستھان رکھّدی ہَے۔ اِہ شاںتِیپُۄرن لہِر بھارت دے ہِمالِیاں کھیتر وِچّ 1970وِیاں وِچّ چلّی سی٬ جِس وِچّ پْردرشن-کاری کِسے رُکھّ دی نجائِذ کٹائی وکت اُس نال جپھّا پا کے کھڑھ جاںدے سن اتے جِئُںدے-جِیء اُس نُۄں کٹّݨ نہِیں سن دِںدّے۔ پہِلاں اِس ترہاں دِییاں سبھ کۄشِشاں ستھانک پدھّر جاں آپۄ-آپݨے دیشاں تک سِیمت سن۔ پر سائِںس-کھاس کر کے کمپِّئۄُٹر دی ترکّی نال اِس لہِر نیں نواں سرُۄپ دھارن کِیتا ہَے۔ اجّ اِہ وِشو-وِیاپی وی ہۄ گئی ہَے اتے اِس نیں واتاورݨ اتے دھرتی دے ہۄر کُدرتی وسِیلِیاں دی سمبھّال نال سبںدھِّت ہر کھیتر نُۄں آپݨے گھیرے وِچّ لِیا ہَے۔ اِنہاں سبھ گلّاں تے وِچار کر کے لگدا ہَے کِہ پَیرِس سمجھَۄتا سںیُّکت راشٹر اتے سںسّار دے لِیڈراں ولۄں بہُت پچھڑ کے لِیا گِیا سہی پھَیسلا ہَے۔ پر اِسدی سارتھِکتا اِس گلّ وِچّ ہَے کِہ اُہ ’ماتا دھرتُ‘ اتے وسُۄدَیوا کُٹمبّکم (The World is One family) دے آدرشاں نُۄں منّدے ہۄئے سُہِردتا اتے دْرِڑھتا نال اِس نُۄں مِتھّے ٹِیچِیاں انُسار لاگُۄ کرن۔ وِئکتِیگت تَۄر ’تے ساڈا سبھ دا پھرذ ہَے کِہ اسِیں سارے سںجّم وِچّ رہِݨ اتے کِرس کرن دی پْرتِگِیا کرِیئے تاں کِہ دھرتی ماتا دِییاں نِیامتاں دا ہمیشا سد-اُپیۄگ ہی کرِیئے۔