ساڈے پْرائِمری ادھِیاپک شْری منی رام دا پڑھائُݨ دا ڈھںگّ بِلکُل نویکلا سی۔ اُہ پاٹھ پڑھائُݨ تۄں بائد بچِّیاں نُۄں کِتاباں رکھّ دیݨ لئی کہِ دِںدّے تے بچِّیاں نُۄں اُس پاٹھ بارے کئی سوال پُچھّدے ہُںدّے سن۔ اُنہاں دا اکھِیر وِچّ اِکّ سوال ذرُۄر ہُںدّا٬ بچِّئۄ٬ تُہانُۄں اِس پاٹھ تۄں کی سِکھِّیا مِلی ہَے؟ جِہڑے بچّے اُنہاں ولّۄں کِیتے گئے سوالاں دا جواب ٹھِیک دے دِںدّے٬ اُنہاں بچِّیاں نُۄں اُہ آپݨی الماری وِچّۄں پتاسے کڈھّکے دِںدّے سن۔ اُہ پتاسے بچِّیاں دے داکھلے سمیں اُنہاں دے ماپِیاں ولّۄں لِیائے گئے ہُںدّے تے ماسٹر ہۄرِیں اُنہاں پتاسِیاں نُۄں آپݨی الماری وِچّ رکھّ لِیا کردے سن۔ اُہ اکھِیر وِچّ اِہ گلّ ذرُۄر کہِںدّے٬ بچِّئۄ٬ جیکر پاٹھ پڑھکے تُسِیں اُس تۄں کُجھ سِکھِّیا ہی نہِیں٬ تاں اُس پاٹھ پڑھن دا لابھ وی کی۔ جیکر اجّ میرے چرِتّر وِچّ کُجھ چںگِّییاں گلّاں ہن تاں ماسٹر منی رام جی دے پڑھائُݨ دے اُس ڈھںگّ دی بدَۄلت ہی ہن۔ اِکّ دِن اُنہاں نیں سانُۄں پںجّوِیں جمات دی پںجّابی دی پُستک دا اِکّ پاٹھ پڑھائِیا جِسدا ناں سی ’مِہنت دا مُلّ`۔ اُس پاٹھ دی سِکھِّیا سی کِہ کِسے وی وِئکتی دی مِہنت دا مُلّ اُس نُۄں ذرُۄر دِئۄ۔ ماسٹر جی تاں پاٹھ پڑھاکے چلے گئے پر اُنہاں دی دِتّی ہۄئی سِکھِّیا نیں میرے اچیت من وِچّ بَیٹھے پْرشن نُۄں اُبھار دِتّا۔ مَیں ادھّی چھُٹّی ویلے آپݨی وڈّی بھَیݨ نال بَیٹھکے رۄٹی کھاںدا ہُںدّا سی۔ رۄٹی دی بُرکی مُۄںہ وِچّ پائُںدِیاں مَیں آپݨی بھَیݨ نُۄں سوال کِیتا٬ “دِیدی٬ شام ویلے ارجُن اںکّل جِہڑے امبّ ساڈے گھر دیکے جاںدے ہن٬ کی پِتا جی اُنہاں نُۄں اُنہاں امبّاں دے پَیسے دِںدّے ہن؟”
میری بھَیݨ نیں میرے سوال دا جواب دیݨ دی بجائے مَینُۄں جھِڑکاں مارکے اِہ کہِ کے کِہ چُپّ کروا دِتّا٬ “رۄٹی کھا لَے چُپّ کرکے٬ ہر ویلے کۄئی ناں کۄئی سوال کردا رہِںدّا ہَے۔ کی امبّاں دے پَیسے تُۄں دیݨے اَیں؟”
آپݨے سوال دا جواب ناں مِلݨ کرکے میرا من ہۄر اشاںت ہۄ گِیا۔ سوال پُچھّݨ دی تلب میرے من وِچّ پہِلاں تۄں وی تِکھّی ہۄ گئی۔ مَیں اۄہی سوال ماں نُۄں پُچھّݨ دی پکّی دھار لئی۔ ماں بہُت ہی شاںت سُبھاء والی سی تے ربّ تۄں ڈرن والی وی۔ جھُۄٹھ تاں اُسنے آپݨے بچپن وِچّ کِتے بھُلّ بھُلیکھے ہی بۄلِیا ہۄویگا۔ مَینُۄں اُس تۄں آپݨے سوالاں دے جواب بہُت چھیتی مِل جائِیا کردے سن۔ مَیں ماں نُۄں پُچھّ لِیا٬ “بِیجی٬ ارجُن اںکّل شام ویلے جِہڑی امبّاں دی ٹۄکری دے جاںدے ہن٬ کی آپاں اُنہاں نُۄں اُنہاں امبّاں دے پَیسے دِںدّے ہاں؟ ماں نیں گلّ نُۄں تھۄڑھا ٹالݨ لئی مَینُۄں سوال کر دِتّا٬ تُۄں کِئۄں پُچھّ رِہا ہَیں اِہ سوال؟ تیرے پاپا نُۄں پتا ہۄویگا۔ ماں تۄں آپݨے سوال دا جواب لَیݨ لئی مَیں ہُݨ اُس نُۄں سوال نہِیں کِیتا سگۄں اُس نُۄں جواب دیݨ لئی مجبُۄر کر دِتّا۔ مَیں کِہا٬ ماں مَیں تاں پاپا نُۄں کدے وی ارجُن اںکّل نُۄں امبّاں دے پَیسے دِںدّے ویکھِیا ہی نہِیں۔ ماں نیں میرے سوال دا جواب دیݨ دی بجائے٬ اِہ کہِکے آپݨا پِچھّا چھُڈوا لِیا٬ “کاکا٬ تیرے پاپا نیں شام نُۄں دُکان تۄں آ جاݨا ہَے٬ اُنہاں تۄں پُچھّ لوِیں کِہ اُہ امبّاں دے پَیسے دِںدّے ہن جاں نہِیں۔”
ارجُن اںکّل ہر رۄذ دی ترہاں امبّاں دی اِکّ چھۄٹی جِہی ٹۄکری ماں نُۄں پھڑا گئے۔ شام نُۄں رۄٹی کھاݨ ویلے ماں نیں اُنہاں امبّاں وِچّۄں سبھ نُۄں امبّ پھڑائے پر مَیں امبّ لَیݨ تۄں ناںہ کر دِتّی۔ پاپا نیں مَینُۄں امبّ لَیݨ تۄں ناںہ کردِیاں ویکھ لِیا۔ اُہ اَۄکھے ہۄکے بۄلے٬ “کی گلّ ہَے٬ امبّ کِئۄں نہِیں پھڑدا؟”
اُنہاں نیں ماں نُۄں پُچھِّیا٬ “کی تُۄں اِس نُۄں امبّ گھٹّ دِتّا ہَے؟”
ماں نیں تاں اجے پِتا جی نُۄں کۄئی جواب دیݨا ہی سی٬ اُس تۄں پہِلاں میری بھَیݨ بۄل پئی۔ اُسنے پاپا نُۄں کِہا٬ پاپا اِہ پُچھّ رِہا ہَے کِہ اسِیں ارجُن اںکّل نُۄں امبّاں دے پَیسے دِںدّے ہاں؟ پاپا اجے گُسّے وِچّ کُجھ بۄلݨ ہی والے سن کِہ ماں نیں پاپا نُۄں کہِ دِتّا٬ گُسّے ہۄݨ نالۄں بچّے نُۄں اسلِیئت دسّۄ۔ پاپا تاں کُجھ نہِیں بۄلے پر ماں نیں سچائی دسّدے ہۄئِیاں کِہا٬ “پُتّرا٬ اِہ ساڈے گھر ساپھ سپھائی دا کمّ کردے نیں۔ اِنہاں نال ساڈا پرِوارک سمبّںدھّ ہَے۔ ارجُن ہر سال امبّاں دا باگ لَیںدا ہَے۔ اُہ ہر سال آپݨی کھُشی نال تُہانُۄں بچِّیاں نُۄں چُۄپݨ لئی ہر رۄذ کُجھ امبّ دے جاںدا ہَے۔ اسِیں کِسے ناں کِسے ڈھںگّ نال اُسدی مِہنت دا مُلّ مۄڑ ہی دِںدّے ہاں۔ ماں دا جواب میری تسلّی نہِیں کروا سکِیا۔ پِتا جی دا گُسّا ہُݨ ٹھںڈھّا ہۄ چُکّا سی۔ اُنہاں نیں پِیار نال مَینُۄں پُچھِّیا٬ “کاکا٬ تُۄں اِہ سوال کِئۄں پُچھّ رِہا ہَیں؟ اسِیں اُس نُۄں امبّاں دے پَیسے دیئیِئے جاں ناں دیئیِئے؟”
مَیں پِتا جی نُۄں ماسٹر جی ولّۄں پڑھائے گئے پاٹھ اتے اُس تۄں مِلݨ والی سِکھِّیا بارے دسِّیا۔ ہُݨ پِتا جی کۄل وی کُجھ کہِݨ لئی شبد نہِیں بچے سن۔ اُہ بہُت نِماݨے جِہے ہۄکے بۄلے٬ تُۄں بِلکُل آپݨی دادی ’تے گِئَں۔ تُۄں تاں سانُۄں کرذدار ہۄݨ تۄں بچا لِیا ہَے۔ ارجُن نُۄں اجّ تۄں ہی اُسدے امبّاں دے پَیسے دِتّے جاݨگے۔ ماں نیں مَینُۄں آپݨی گۄدی وِچّ لَے کے کِہا٬ تُۄں پِچھلے جنم وِچّ کۄئی سںتّ ہۄݨا ہَے۔
دُۄجے دِن پاپا نیں ارجُن نُۄں امبّاں دی ٹۄکری دا مُلّ مُکا کے پَیسے دِںدّے ہۄئے کِہا٬ “ارجُن٬ کلّہ نُۄں تُۄں امبّ تد ہی دے کے جاوِیں جیکر اُنہاں دے پَیسے لَیݨے ہۄئے۔”
ارجُن نیں اگّۄں کِہا٬ “لالا جی٬ مَیں تاں اِہ امبّ بچِّیاں کرکے دے کے جاںدا ہاں۔ تُسِیں تاں ساڈا کدے رکھّدے ہی نہِیں۔ کی میرے کۄلۄں کۄئی بھُلّ ہۄ گئی ہَے؟”
پاپا نیں اگّۄں کِہا٬ “ارجُن٬ تیرے امبّ مُفت کھا کے بھُلّ تاں اسِیں کردے رہے۔”
اُس دِن تۄں بائد پاپا ارجُن نُۄں امبّاں دے پَیسے دیݨ لگّ پئے۔ اِکّ دِن پاپا نیں ساڈے سکُۄل جاکے ماسٹر منی رام جی دا دھنّواد کردِیاں اُنہاں نُۄں ساری گلّ دسّی۔ ماسٹر منی رام جی نیں پاپا نُۄں اگّۄں کِہا٬ “لالا جی٬ اُہ ادھِیاپک ہی کاہدا٬ جِسدے پڑھائے دا بچِّیاں اُتّے اسر ناں ہۄوے۔”
مَیں آپݨے ادھِیاپن سفر دے اکھِیر تک آپݨے اُس ادھِیاپک دی گلّ گٹھّی بنّہ کے رکھّی۔
* * * * *